Chủ tịch Giáo hội Phật giáo là một chức vụ then chốt trong hệ thống lãnh đạo của Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN), đại diện cho khối đoàn kết của Tăng Ni, Phật tử cả nước, điều hành các hoạt động Phật sự trọng đại và là cầu nối giữa Giáo hội với các tổ chức Phật giáo quốc tế.
Trong bối cảnh Phật giáo Việt Nam ngày càng phát triển cả về quy mô tự viện lẫn chất lượng tu học, vai trò của Chủ tịch Giáo hội không chỉ gói gọn trong phạm vi nội bộ mà còn lan tỏa ra các hoạt động đối ngoại, từ thiện, giáo dục và giao lưu văn hóa. Bài viết này sẽ làm rõ vị trí, nhiệm vụ, tiêu chuẩn, quá trình suy tôn cũng như những đóng góp nổi bật của các vị Chủ tịch Giáo hội qua các thời kỳ, giúp độc giả hiểu toàn diện về vai trò lãnh đạo tối cao này trong hệ thống Giáo hội.
Có thể bạn quan tâm: Chậu Tắm Phật Đản Sinh: Ý Nghĩa, Chọn Mua & Hướng Dẫn Sử Dụng
Vị trí và vai trò của Chủ tịch Giáo hội Phật giáo
Chủ tịch Giáo hội Phật giáo Việt Nam là người đứng đầu Hội đồng Trị sự, cơ quan lãnh đạo cao nhất của GHPGVN trong nhiệm kỳ của mình. Theo Hiến chương của Giáo hội, Hội đồng Trị sự được bầu ra từ Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc và có nhiệm vụ điều hành mọi hoạt động của Giáo hội trong phạm vi cả nước.
Về mặt tổ chức, Chủ tịch Giáo hội là trung tâm của hệ thống quản trị, trực tiếp chỉ đạo các Ban, Viện Trung ương, đồng thời là người phát ngôn chính thức của Giáo hội trước công chúng và các cơ quan chức năng. Trong các buổi lễ lớn, hội nghị, tọa đàm hay tiếp xúc ngoại giao, hình ảnh vị Chủ tịch luôn hiện diện như biểu tượng của sự đoàn kết, trí tuệ và từ bi.
Về mặt pháp lý, Chủ tịch Giáo hội có thẩm quyền ký duyệt các văn bản, quyết định quan trọng của Giáo hội, từ việc suy tôn nhân sự đến phê duyệt kế hoạch hoạt động hàng năm. Ngoài ra, vị này còn là người đại diện cho GHPGVN trong các mối quan hệ với các tổ chức tôn giáo, chính phủ và quốc tế.
Nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể
Theo quy chế hoạt động của GHPGVN, Chủ tịch Giáo hội đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ then chốt, bao gồm:
- Điều hành Hội đồng Trị sự: Chủ trì các phiên họp thường kỳ và bất thường của Hội đồng Trị sự, định hướng chương trình hoạt động Phật sự 5 năm và kế hoạch hàng năm.
- Chỉ đạo các Ban, Viện Trung ương: Phân công, giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của các Ban, Viện chuyên môn như Ban Hoằng pháp, Ban Giáo dục Tăng Ni, Ban Từ thiện Xã hội, Ban Phật giáo Quốc tế…
- Đại diện Giáo hội trong các quan hệ đối ngoại: Tiếp đón các phái đoàn Phật giáo nước ngoài, tham gia các hội nghị, hội thảo quốc tế, ký kết giao ước hợp tác và thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa các truyền thống Phật giáo.
- Tư vấn và tham mưu với cơ quan nhà nước: Tham gia các cuộc họp, hội nghị do Nhà nước tổ chức, đóng góp ý kiến về chính sách tôn giáo, an sinh xã hội, giáo dục và các vấn đề liên quan đến đời sống tâm linh của nhân dân.
- Chỉ đạo công tác Tăng sự và Giới luật: Giám sát việc hành trì giới luật, tổ chức các khóa giới đàn, hỗ trợ công tác đào tạo, tu học cho Tăng Ni trẻ.
- Phê duyệt ngân sách và tài chính Giáo hội: Cùng Ban Tài chính Trung ương quản lý, phân bổ nguồn lực cho các hoạt động trọng điểm, đảm bảo minh bạch, hiệu quả.
Tiêu chuẩn và điều kiện để trở thành Chủ tịch Giáo hội
Việc suy tôn một vị Chủ tịch Giáo hội không dựa trên nguyện vọng cá nhân mà là kết quả của quá trình suy cử dân chủ, minh bạch từ Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc. Các tiêu chuẩn được đặt ra rất cao, bao gồm:
- Phẩm hạnh cao cả: Là một vị Tỳ-kheo có giới hạnh thanh tịnh, được chư Tăng, Ni và Phật tử tín nhiệm, kính trọng.
- Học vấn uyên bác: Có trình độ học vấn cao, am hiểu kinh, luật, luận, có khả năng thuyết giảng, hoằng pháp và tư vấn giáo lý.
- Kinh nghiệm lãnh đạo: Leu từng đảm nhiệm các chức vụ quan trọng trong Giáo hội như Ủy viên Thường trực, Phó Chủ tịch, Trưởng ban một Ban Trung ương…
- Khả năng tổ chức và điều hành: Có tầm nhìn chiến lược, năng lực quản lý, biết lắng nghe và đoàn kết đại chúng.
- Sức khỏe và tuổi tác: Đủ sức khỏe để đảm đương khối lượng công việc lớn, thường là các vị cao tăng lão lạp, có tuổi đời và tuổi đạo cao.
Quá trình suy tôn và bầu cử
Thủ tục suy tôn Chủ tịch Giáo hội được tiến hành tại Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc, diễn ra 5 năm một lần. Đại hội gồm đại biểu từ các tỉnh, thành phố, các hệ phái, các học viện, viện nghiên cứu và các cơ sở tự viện trên cả nước.
Trong phiên họp chính thức, các đại biểu sẽ thảo luận, đề cử và bỏ phiếu kín để chọn ra Hội đồng Trị sự khóa mới. Sau đó, Hội đồng Trị sự họp kín để suy tôn nhân sự vào các chức vụ chủ chốt, trong đó có Chủ tịch Giáo hội. Quy trình này tuân thủ nguyên tắc “dân chủ – trong sạch – đoàn kết – phát triển”, đảm bảo sự kế thừa và ổn định lâu dài cho Giáo hội.
Các vị Chủ tịch Giáo hội qua các thời kỳ
Chủ tịch đầu tiên – Đức Đệ nhất Pháp chủ Thích Đức Nghiệp
Vị Chủ tịch đầu tiên của Giáo hội Phật giáo Việt Nam sau khi thống nhất (năm 1981) là Đức Đệ nhất Pháp chủ Thích Đức Nghiệp. Ngài là một bậc cao tăng thạc đức, có công lao to lớn trong việc thống nhất năm hệ phái Phật giáo lại thành một khối đoàn kết, đặt nền móng cho GHPGVN phát triển vững chắc.
Có thể bạn quan tâm: Chùa Liên Phái (liên Tôn): Di Tích Lịch Sử Và Kiến Trúc Phật Giáo Cổ Kính Ở Quận Hai Bà Trưng
Trong thời gian đảm nhiệm, Đức Đệ nhất Pháp chủ đã chỉ đạo xây dựng Hiến chương, thành lập các Ban, Viện Trung ương, tổ chức các khóa tập huấn giảng sư, dịch thuật kinh điển, đồng thời tích cực tham gia các hoạt động xã hội, từ thiện, góp phần khẳng định vai trò của Phật giáo trong đời sống đất nước.
Đức Đệ nhị Pháp chủ Thích Nhất Hạnh (Chủ tịch Hội đồng Trị sự GHPGVN Thống nhất)
Cần phân biệt rõ, Đức Đệ nhị Pháp chủ Thích Nhất Hạnh là vị lãnh đạo tinh thần của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, một tổ chức Phật giáo ở hải ngoại. Ngài không đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch trong GHPGVN hiện nay, nhưng có ảnh hưởng sâu rộng đến Phật giáo Việt Nam và quốc tế qua các tác phẩm, pháp thoại và phong trào “Đạo Bụt nhập thế”.
Đức Đệ tam Pháp chủ Thích Tịnh Khiết
Đức Đệ tam Pháp chủ Thích Tịnh Khiết tiếp nối sự nghiệp của Đức Đệ nhất Pháp chủ, tiếp tục củng cố tổ chức, mở rộng hoạt động hoằng pháp, giáo dục và từ thiện. Dưới sự lãnh đạo của Ngài, GHPGVN từng bước hoàn thiện bộ máy hành chính, tăng cường giao lưu với các nước láng giềng và khu vực.
Đức Đệ tứ Pháp chủ Thích Phổ Tuệ
Đức Đệ tứ Pháp chủ Thích Phổ Tuệ là vị Chủ tịch Giáo hội có thời gian lãnh đạo dài nhất, với nhiều đóng góp to lớn cho sự phát triển của Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn đổi mới. Ngài nổi tiếng với lối sống giản dị, thanh bần, luôn gần gũi Tăng Ni, Phật tử và nhân dân lao động.
Dưới thời Đức Đệ tứ Pháp chủ, GHPGVN đã tổ chức thành công nhiều Đại lễ lớn như Đại lễ Phật đản Liên Hiệp Quốc (Vesak) 2008, khánh thành Học viện Phật giáo các cấp, thành lập các trung tâm từ thiện, bệnh xá, trường học, đồng thời tích cực tham gia các chương trình an sinh xã hội, cứu trợ thiên tai, xây nhà tình thương…
Đức Đệ ngũ Pháp chủ Thích Trí Quảng
Đức Đệ ngũ Pháp chủ Thích Trí Quảng là vị Chủ tịch Giáo hội đương nhiệm (tính đến thời điểm trước tháng 6/2024). Ngài là một học giả uyên bác, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng như Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP.HCM, Trưởng ban Trị sự Phật giáo TP.HCM.
Dưới sự lãnh đạo của Đức Đệ ngũ Pháp chủ, GHPGVN tiếp tục đẩy mạnh công tác đào tạo Tăng Ni trẻ, hiện đại hóa phương pháp giảng dạy, ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động Phật sự, đồng thời tăng cường对外 giao, ký kết nhiều thỏa thuận hợp tác với các tổ chức Phật giáo quốc tế.
Những đóng góp nổi bật của Chủ tịch Giáo hội trong các lĩnh vực
Đối ngoại Phật giáo
Chủ tịch Giáo hội là nhân vật trung tâm trong các hoạt động đối ngoại. Các vị đã tiếp đón hàng trăm phái đoàn Phật giáo từ các nước như Thái Lan, Sri Lanka, Ấn Độ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản… Đồng thời, các vị cũng dẫn đầu các phái đoàn GHPGVN tham dự các hội nghị, lễ lạc lớn tại các quốc gia bạn.
Một trong những sự kiện đối ngoại tiêu biểu là việc GHPGVN đăng cai Đại lễ Vesak Liên Hiệp Quốc năm 2008 và 2014. Chủ tịch Giáo hội khi đó đã trực tiếp chỉ đạo, điều phối mọi khâu tổ chức, từ lễ tân, hậu cần đến nội dung chương trình, góp phần làm rạng danh hình ảnh Phật giáo Việt Nam trên trường quốc tế.
Có thể bạn quan tâm: Chợ Phật Sơn Trung Quốc: Thiên Đường Nội Thất Hàng Đầu Châu Á
Từ thiện – Xã hội
Các vị Chủ tịch Giáo hội luôn quan tâm đến đời sống của nhân dân, đặc biệt là những người nghèo khổ, vùng sâu vùng xa. Dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch, Ban Từ thiện Xã hội Trung ương đã triển khai hàng ngàn công trình như: xây cầu, đường, trường học, bệnh xá, phát quà cứu trợ, hỗ trợ người khuyết tật, trẻ mồ côi…
Nhiều chương trình lớn mang tính lan tỏa như “Mái ấm Công quả”, “Hũ gạo đạo tràng”, “Chuyến xe yêu thương” đã trở thành biểu tượng của tinh thần từ bi, cứu khổ của Phật giáo Việt Nam.
Giáo dục Tăng Ni
Coi trọng việc đào tạo thế hệ Tăng Ni trẻ là then chốt cho sự phát triển lâu dài, các vị Chủ tịch Giáo hội đã chỉ đạo thành lập và phát triển Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội và TP.HCM, các phân viện tại các tỉnh, cùng hàng trăm trường Trung cấp Phật học.
Chương trình đào tạo được cập nhật, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, chú trọng cả về giới luật, thiền định, giáo lý và các môn học phổ thông, ngoại ngữ, tin học. Nhiều khóa học giảng sư, biên soạn kinh sách, phiên dịch luận giải cũng được tổ chức định kỳ dưới sự chủ trì của Chủ tịch.
Hoằng pháp, văn hóa
Công tác hoằng pháp được đẩy mạnh dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Giáo hội, với việc tổ chức các khóa tu mùa hè, khóa tu niệm Phật, thiền sinh, các buổi thuyết giảng định kỳ tại các chùa lớn và vùng nông thôn. Các phương tiện truyền thông như báo chí, truyền hình, mạng xã hội cũng được khai thác hiệu quả để phổ biến Chánh pháp.
Nhiều công trình văn hóa Phật giáo lớn như tu bổ các di tích lịch sử, in ấn Đại tạng kinh, tổ chức hội thảo khoa học, triển lãm tranh ảnh, tượng Phật cũng được thực hiện dưới sự bảo trợ của Chủ tịch Giáo hội.
Mối quan hệ với các tổ chức Phật giáo quốc tế
Chủ tịch Giáo hội Phật giáo Việt Nam giữ vai trò then chốt trong việc thiết lập và duy trì quan hệ với các tổ chức Phật giáo quốc tế lớn như: Hội Phật giáo Thế giới (WFB), Liên minh Phật giáo châu Á vì Hòa bình (ABCP), Ủy ban Tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hiệp Quốc (UNDV), v.v.
Một minh chứng rõ nét là trong chuyến thăm của cư sĩ Phallop Thaiarry, Chủ tịch Hội Phật giáo Thế giới (WFB) đến thiền viện Quảng Đức (TP.HCM) vào năm 2023, đoàn đã chính thức cung thỉnh Đức Pháp chủ GHPGVN vào ngôi vị Chứng minh tối cao, đồng thời cung thỉnh Hòa thượng Chủ tịch Hội đồng Trị sự vào vai trò cố vấn tôn giáo của WFB.
Sự kiện này không chỉ khẳng định vị thế của GHPGVN trong cộng đồng Phật giáo toàn cầu mà còn mở ra cơ hội hợp tác sâu rộng hơn trong các lĩnh vực như giáo dục, nghiên cứu, từ thiện và giao lưu văn hóa.
Cơ cấu tổ chức và sự phối hợp với các ban, viện
Chủ tịch Giáo hội không làm việc đơn độc mà luôn có sự hỗ trợ, phối hợp chặt chẽ từ Ban Thường trực Hội đồng Trị sự, bao gồm các Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký, Phó Tổng Thư ký và các Trưởng ban chuyên môn.
Có thể bạn quan tâm: Ý Nghĩa Sâu Xa Khi Đức Phật Một Tay Chỉ Trời, Một Tay Chỉ Đất Và Câu Nói “duy Ngã Độc Tôn”
Các Ban, Viện Trung ương như: Ban Hoằng pháp, Ban Giáo dục Tăng Ni, Ban Từ thiện Xã hội, Ban Phật giáo Quốc tế, Ban Kinh tế – Tài chính, Ban Nghi lễ, Ban Văn hóa, Ban Pháp chế, Ban Hướng dẫn Phật tử… đều trực thuộc sự chỉ đạo trực tiếp của Chủ tịch. Mỗi Ban có nhiệm vụ chuyên sâu riêng, nhưng đều hướng đến mục tiêu chung là phát triển đạo pháp và phụng sự dân tộc.
Sự phối hợp nhịp nhàng giữa Chủ tịch và các ban, viện là yếu tố then chốt đảm bảo cho mọi hoạt động Phật sự diễn ra trơn tru, hiệu quả, từ việc tổ chức đại lễ, phiên dịch kinh sách đến cứu trợ đồng bào vùng lũ.
Vai trò trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững
Gần đây, dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Giáo hội, GHPGVN đã tích cực hưởng ứng các phong trào bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu. Các tự viện được khuyến khích hạn chế đốt vàng mã, dùng chén, đĩa tái sử dụng trong các buổi lễ, trồng cây xanh, phân loại rác thải.
Nhiều khóa tu “Chánh niệm trong từng hơi thở”, “Tu học an lành không thả đèn trời” cũng được tổ chức nhằm nâng cao nhận thức của Tăng Ni, Phật tử về lối sống xanh, sống lành mạnh, phù hợp với tinh thần Từ bi – Trí tuệ của đạo Phật.
Sự hiện diện của Chủ tịch Giáo hội trong đời sống Tăng Ni, Phật tử
Với Tăng Ni, Chủ tịch Giáo hội là hình mẫu của người xuất gia giữ giới thanh tịnh, tu học tinh tấn, sẵn sàng vì đại chúng mà dấn thân. Với Phật tử, các vị là chỗ nương tựa tinh thần, là người cha tâm linh luôn lắng nghe, chia sẻ và chỉ dạy con đường tu tập.
Hình ảnh các vị Chủ tịch Giáo hội đi từ thiện vùng sâu, thăm hỏi bà con khó khăn, động viên các em nhỏ mồ côi, hay ngồi thiền giữa đại chúng trong các khóa tu, đều để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người con Phật.
Nhiều vị Chủ tịch còn để lại những câu nói bất hủ, những bài pháp thoại giản dị mà sâu sắc, được lưu truyền rộng rãi trong cộng đồng. Đó là những lời dạy về “Sống trong hiện tại”, “Biết ơn và đền ơn”, “Tùy duyên bất biến”, v.v.
Tương lai và định hướng phát triển
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, yêu cầu đặt ra với vai trò Chủ tịch Giáo hội ngày càng cao. Bên cạnh việc giữ gìn truyền thống, vị Chủ tịch tương lai cần có tầm nhìn chiến lược, năng lực lãnh đạo hiện đại, am hiểu công nghệ, có khả năng kết nối thế hệ trẻ với đạo pháp.
Định hướng phát triển của GHPGVN trong thời gian tới bao gồm: đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và hoằng pháp, xây dựng đội ngũ Tăng Ni trẻ vừa có đạo đức, vừa có năng lực, tăng cường hợp tác quốc tế, đóng góp tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Kết luận
Chủ tịch Giáo hội Phật giáo Việt Nam không chỉ là một chức danh mà là biểu tượng của sự đoàn kết, trí tuệ và từ bi trong lòng hàng triệu Tăng Ni, Phật tử. Qua các thời kỳ, các vị Chủ tịch đã và đang cống hiến trọn vẹn tâm lực, trí lực cho sự nghiệp hoằng dương Chánh pháp, lợi lạc quần sanh.
Dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Giáo hội, GHPGVN tiếp tục khẳng định vai trò là một tổ chức tôn giáo lớn mạnh, có trách nhiệm với xã hội, gắn bó máu thịt với dân tộc, đồng thời là thành viên tích cực trong cộng đồng Phật giáo thế giới. Mong rằng hình ảnh và sự nghiệp của các vị Chủ tịch sẽ mãi là ngọn đuốc soi đường cho thế hệ Tăng Ni, Phật tử hôm nay và mai sau trên con đường phụng đạo, yêu nước.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 15, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
