Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là một trong những hiện vật đá độc đáo và quý giá nhất của Việt Nam, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật từ thời kỳ đầu độc lập dân tộc. Được công nhận là Bảo vật Quốc gia, cột kinh không chỉ là minh chứng cho sự thịnh hành của Phật giáo dưới triều đại nhà Lê, mà còn thể hiện trình độ tinh xảo trong kỹ thuật chạm khắc đá của cha ông ta. Bài viết này sẽ đưa bạn khám phá toàn diện về hiện vật đặc biệt này, từ lịch sử hình thành, cấu tạo kỳ công đến ý nghĩa sâu sắc của nó đối với nền văn hóa dân tộc.
Có thể bạn quan tâm: Cổ Thi Phật Tổ Để Một Phong: Khám Phá Bài Thơ Truyền Kỳ Và Giá Trị Văn Hóa Sâu Sắc
Tổng quan về Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ
Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ, hay còn gọi là Thạch trụ Nhất Trụ tự (石柱壹柱寺), hiện tọa lạc tại khuôn viên chùa Nhất Trụ, thôn Yên Thành, xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Đây là một phần trong quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Khu di tích Lịch sử và Kiến trúc Nghệ thuật Cố đô Hoa Lư.
Theo niên đại được ghi lại trên chính hiện vật, cột kinh được dựng vào năm 995 dưới thời vua Lê Đại Hành. Dòng lạc khoản trên cột ghi rõ: “Đệ tử Thăng Bình hoàng đế… Bát nhã tiền việt hải chi ba huề hương [ ] Đại Thánh Minh Hoàng đế, Lê tổ thừa thiên mệnh đại định sơn hà thập lục niên lai” (Người theo đạo Phật là Thăng Bình hoàng đế… Thuyền bát nhã trước vượt sóng biển, mang về bản hương (kinh), [kể từ khi] Đại Thánh Minh hoàng đế tổ họ Lê, tự mình kế tiếp mệnh trời, cả định non sông lên ngôi đến nay là 16 năm…(995)).
Thông tin này cho thấy cột kinh được dựng vào năm 995, tức là sau khi Lê Đại Hành lên ngôi được 16 năm. Trong “Đại Việt sử ký toàn thư” có chép rằng sau chiến thắng quân Tống, Lê Đại Hành được bầy tôi tôn vinh là “Minh Càn Ứng Vận Thần Vũ Thăng Bình Chí Nhân Quảng Hiếu Hoàng đế”. Từ đó có thể suy ra rằng “Thăng Bình Hoàng đế” chính là cách viết tắt tôn hiệu của vị vua này.
Cấu tạo và nghệ thuật chạm khắc
1. Kỹ thuật lắp ghép độc đáo không cần keo dán
Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là một công trình kiến trúc đá kỳ công, có tổng trọng lượng khoảng 4,5 tấn và chiều cao toàn cột lên tới 416cm. Điều đặc biệt ấn tượng là toàn bộ cột được cấu tạo từ 6 bộ phận chính được lắp ráp vào nhau bằng kỹ thuật mộng tròn, hoàn toàn không sử dụng bất kỳ chất kết dính nào:
Có thể bạn quan tâm: Cộng Tu Niệm Phật: Hiểu Đúng, Hành Đúng Để Tâm Thanh Tịnh Hướng Về Tây Phương
- Tảng vuông: Mỗi cạnh dài 140cm, dày 30cm. Mặt trên có lỗ mộng tròn đường kính 29cm, sâu 5,5cm, được bao quanh bởi một vòng cánh sen đơn 22 cánh thon gọn.
- Đế tròn: Hình dáng trên to dưới nhỏ, đường kính từ 66cm (phía dưới) đến 76cm (phía trên), dày 32,5cm. Bên dưới có ngõng tròn đường kính 15,5cm, dài 3,5cm để cắm vào tảng vuông.
- Thân bát giác: Là phần chính, dài 237cm, các mặt rộng từ 25-30cm. Hai đầu có ngõng tròn để tra vào đế và thớt. Toàn bộ kinh văn được khắc trên tám mặt của phần thân này.
- Thớt bát giác: Dày từ 10-13cm, mặt dưới phẳng, mặt trên có lỗ mộng tròn để đỡ đấu.
- Đấu bát giác: Là bộ phận chuyển tiếp, có hình dáng đặc biệt với miệng uốn lượn tạo thành 8 đỉnh nhọn, cao 26cm.
- Đỉnh hoa sen: Cao 75cm, có hình dáng như một búp sen đang vươn lên, tượng trưng cho sự thanh tịnh và giác ngộ trong Phật giáo.
Sự vững chắc của cột kinh qua hàng nghìn năm là minh chứng rõ ràng cho trình độ kỹ thuật điêu luyện của các nghệ nhân thời Lê Đại Hành. Dù hiện nay thân cột đã bị nghiêng về phía Bắc 7cm so với trục thẳng đứng, nhưng nó vẫn kiên cường đứng vững trước gió mưa, như một biểu tượng bất khuất của lịch sử.
2. Họa tiết trang trí tinh tế và biểu tượng Phật giáo
Nghệ thuật trang trí trên cột kinh là sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tâm linh và thẩm mỹ. Các họa tiết chính bao gồm:
- Cánh sen đơn: Vòng cánh sen 22 cánh ở tảng vuông và đỉnh hoa sen là biểu tượng quan trọng nhất. Trong Phật giáo, hoa sen đại diện cho sự thanh tịnh, trí tuệ, và tinh thần giải thoát, bất nhiễm bụi trần. Những cánh sen chạm khắc tinh xảo này được coi là một trong những hiện vật đá sớm nhất thể hiện hình tượng hoa sen trong nghệ thuật kiến trúc Việt Nam.
- Họa tiết uốn lượn: Trên phần đấu bát giác, các đường gờ miệng được uốn lượn mềm mại, tạo thành 8 đỉnh nhọn, thể hiện sự uy nghi và thiêng liêng.
3. Kinh văn bằng chữ Hán: Giá trị văn hóa và tâm linh
Phần thân bát giác của cột kinh là nơi lưu giữ kho tàng văn hóa quý giá. Trên tám mặt cột đều được khắc kinh, kệ, lạc khoản bằng chữ Hán. Ước tính ban đầu có khoảng 2.500 chữ, nhưng do thời gian và điều kiện thời tiết, đến nay chỉ còn nửa trên là có thể đọc được, và cũng không đầy đủ.
Một số đoạn kinh văn còn rõ có thể đọc được bao gồm:
- “Khê thủ phóng quang Đại Phật đỉnh” (Cúi đầu toả hào quang từ đỉnh đầu của vị Phật lớn)
- “Bất trì trai giả thị trì trai” (Không giữ việc trai mới là giữ trai)
- “Bất trì giới giả thị trì giới” (Không giữ điều giới mới là giữ giới)
- “Bát vạn tứ thiên kim cương chúng” (Tám vạn bốn nghìn vị Kim Cương)
- “Nhàn niệm Phật đỉnh Đà la ni” (Thong thả tụng niệm Đà la ni Phật đỉnh)
Nội dung kinh văn chủ yếu là ngợi ca đức hạnh và tài năng của Đức Phật, với ước nguyện cầu quốc thái dân an, triều đình vững mạnh và giác ngộ chúng sinh. Việc khắc kinh lên đá không chỉ để lưu truyền giáo lý mà còn là một hình thức “công đức” vĩnh cửu, giúp kinh pháp được lưu truyền muôn đời.
Ý nghĩa lịch sử và văn hóa
Có thể bạn quan tâm: Cổng Trại Gia Đình Phật Tử: Ý Nghĩa, Thiết Kế Và Hướng Dẫn Tự Làm
1. Minh chứng cho sự thịnh trị của Phật giáo thế kỷ X
Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là một trong những bằng chứng vật chất quan trọng nhất cho thấy sự phát triển rực rỡ của Phật giáo ở Việt Nam vào thế kỷ X – thời kỳ bắt đầu giành quyền tự chủ và độc lập sau ngàn năm Bắc thuộc.
Dưới triều đại nhà Đinh và nhà Lê, Phật giáo được các vị vua hết sức trọng dụng và coi là quốc giáo. Các vị vua không chỉ là những người cai trị mà còn là những Phật tử mộ đạo. Trong triều đình, lần đầu tiên có ngạch quan riêng dành cho các vị tăng sĩ. Người được phong chức đầu tiên là tăng thống Ngô Chân Lưu, được vua Đinh phong làm Khuông Việt Đại sư.
Các nhà sư thời kỳ này không chỉ am hiểu giáo lý mà còn tham gia sâu vào các hoạt động chính trị, ngoại giao. Ví dụ, nhà sư Đỗ Thuận được vua Lê Đại Hành dùng để tiếp các sứ giả nhà Tống. Nhà sư Khuông Việt thì được cử sang Trung Quốc thỉnh kinh, và là người đã mang về nước bộ Đại Tạng Kinh đầu tiên – một kho tàng kinh điển Phật giáo đồ sộ. Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ chính là kết quả của những chuyến thỉnh kinh đó, cụ thể là bài chú “Phật đỉnh Tôn Thắng Đà la ni” được khắc lên đá.
2. Biểu tượng của tinh thần tự lực và bản sắc dân tộc
Việc vua Lê Đại Hành cho dựng cột kinh không chỉ đơn thuần là một hành động tín ngưỡng. Đó còn là một tuyên ngôn về tinh thần tự lực và bản sắc dân tộc. Sau chiến thắng oanh liệt trước quân xâm lược Tống, đất nước Đại Cồ Việt bước vào thời kỳ độc lập, tự chủ vững chắc. Việc tự mình xây dựng kinh đô, tự mình dựng nên những công trình tâm linh như cột kinh chính là biểu hiện của niềm tự hào và khát vọng xây dựng một quốc gia hùng mạnh, độc lập về cả chính trị lẫn văn hóa.
3. Giá trị nghệ thuật chạm khắc đá
Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ là một kiệt tác của nghệ thuật điêu khắc đá thời kỳ đầu độc lập. Kỹ thuật chạm khắc chữ Hán trên đá đòi hỏi sự chính xác và tinh tế cao độ. Các nét chữ sắc sảo, rõ ràng, dù trải qua hơn một nghìn năm vẫn có thể nhận diện được phần nào. Điều này cho thấy các nghệ nhân thời Lê Đại Hành đã có trình độ chuyên môn rất cao trong lĩnh vực chế tác đá.
Hơn thế, việc tạo hình các biểu tượng Phật giáo như hoa sen, kim cương, đấu bát giác… cũng thể hiện sự am hiểu sâu sắc về giáo lý và khả năng chuyển thể tư tưởng trừu tượng thành hình ảnh cụ thể một cách sinh động.
Bảo vật Quốc Gia được công nhận năm 2015
Với những giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tâm linh, Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia vào tháng 12/2015. Đây là một sự ghi nhận xứng đáng cho hiện vật độc bản này.
Danh hiệu Bảo vật Quốc Gia không chỉ là sự vinh dự mà còn là trách nhiệm lớn lao trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị của di sản. Cột kinh hiện nay được bảo vệ nghiêm ngặt trong khuôn viên chùa Nhất Trụ, là điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước khi tới thăm cố đô Hoa Lư.
Khám phá cột kinh: Hướng dẫn tham quan
Nếu bạn muốn tận mắt chiêm ngưỡng kỳ quan đá của thế kỷ X này, hãy tham khảo lộ trình dưới đây:
Có thể bạn quan tâm: Cổng Chùa Phật Tích: Kiến Trúc, Ý Nghĩa Và Hành Trình Khám Phá
1. Di chuyển đến cố đô Hoa Lư
- Từ Hà Nội: Di chuyển bằng xe máy hoặc ô tô theo hướng QL1A về Ninh Bình, sau đó rẽ vào QL38B để đến khu du lịch Hoa Lư. Quãng đường khoảng 100km, mất từ 2-3 giờ.
- Từ Ninh Bình: Bạn có thể đi xe bus hoặc taxi, mất khoảng 30 phút.
2. Tham quan
- Mua vé: Vé tham quan khu di tích Hoa Lư dao động từ 60.000 – 120.000 VNĐ (tùy loại hình vé).
- Thời gian lý tưởng: Nên đi vào buổi sáng để tránh nắng gắt và có thời gian khám phá các điểm khác trong khu di tích như Đền Vua Đinh, Đền Vua Lê.
- Lưu ý khi tham quan: Cột kinh là hiện vật quý giá, vui lòng không chạm vào, không sờ hay viết vẽ lên bề mặt đá. Hãy chụp ảnh từ xa để lưu lại hình ảnh.
3. Các điểm tham quan lân cận
- Đền Vua Đinh Tiên Hoàng
- Đền Vua Lê Đại Hành
- Chùa Nhất Trụ
- Hang Múa
- Tam Cốc – Bích Động
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
1. Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ cao bao nhiêu?
Cột kinh cao 416cm.
2. Cột kinh được làm bằng gì?
Cột kinh được làm hoàn toàn bằng đá, gồm 6 bộ phận lắp ráp bằng kỹ thuật mộng tròn.
3. Cột kinh được dựng vào năm nào?
Cột kinh được dựng vào năm 995 dưới thời vua Lê Đại Hành.
4. Cột kinh có bao nhiêu chữ Hán?
Ước tính ban đầu có khoảng 2.500 chữ Hán, nhưng hiện nay chỉ còn một phần có thể đọc được.
5. Vì sao cột kinh lại nghiêng?
Cột kinh nghiêng 7cm về phía Bắc so với trục thẳng đứng do tác động của thời gian và các yếu tố tự nhiên, nhưng vẫn đứng vững nhờ kỹ thuật lắp ráp chắc chắn.
6. Có thể chụp ảnh cột kinh không?
Có thể chụp ảnh từ xa để lưu niệm, nhưng không được chạm vào hiện vật.
Kết luận
Cột kinh Phật chùa Nhất Trụ không chỉ là một hiện vật đá, mà là một biểu tượng sống động của lịch sử, văn hóa và tâm hồn dân tộc Việt Nam thời kỳ đầu độc lập. Từ kỹ thuật lắp ghép độc đáo đến nghệ thuật chạm khắc tinh xảo, từ nội dung kinh văn sâu sắc đến ý nghĩa lịch sử to lớn, mọi khía cạnh của cột kinh đều toát lên vẻ đẹp của một thời đại hào hùng.
Việc công nhận cột kinh là Bảo vật Quốc Gia là sự ghi nhận đúng đắn cho giá trị vượt thời gian của nó. Mỗi khi đứng trước cột kinh, chúng ta không chỉ đang chiêm ngưỡng một tác phẩm nghệ thuật, mà còn đang lắng nghe tiếng vọng từ quá khứ, từ một thời đại mà cha ông ta đã dùng trí tuệ, mồ hôi và cả tâm hồn để xây dựng nên nền móng vững chắc cho đất nước.
Nếu có dịp đến Ninh Bình, đừng bỏ qua cơ hội được chiêm ngưỡng trực tiếp cột kinh Phật chùa Nhất Trụ – một báu vật của dân tộc, một minh chứng cho tinh thần tự lực và bản sắc văn hóa Việt Nam. Bạn có thể tìm hiểu thêm các thông tin hữu ích khác tại chuaphatanlongthanh.com để có một chuyến đi trọn vẹn và ý nghĩa.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 15, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
