Trong cuộc sống hiện đại, con người thường xuyên đối mặt với muôn vàn cám dỗ và áp lực từ công việc, gia đình đến xã hội. Những lo toan vật chất khiến tâm trí chúng ta rối loạn, dễ sa vào thói quen hưởng thụ và đánh mất phương hướng tu dưỡng bản thân. Trước thực trạng ấy, giáo lý của Đức Phật về “những điều cần học tập” vẫn vang vọng như một lời nhắc nhở sâu sắc. Những điều này không chỉ dành riêng cho các vị Sa-môn, mà còn là kim chỉ nam quý giá cho mọi người, giúp chúng ta sống tỉnh thức, chánh niệm và hướng đến giải thoát.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Nghe Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật Hiệu Quả Trong Tu Tập
Khởi đầu bằng một câu chuyện thời quá khứ
Đức Phật từng kể lại một câu chuyện diễn ra tại Jetavana, khu vườn của ông Anàthapindika ở Sàvatthì. Một buổi chiều, sau thời gian thiền định, Ngài cùng các vị đại đệ tử như Tôn giả Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Đại Ca Diếp, A Nan… ngồi tụng giảng tại giảng đường. Khi đêm dần trôi, các vị trưởng lão trở về tịnh xá của mình. Trong khi đó, một nhóm Tỳ-kheo mới xuất gia, chưa được huấn luyện nhiều trong Pháp và Luật, lại ngáy ngủ đến sáng tại chỗ ngồi.
Thấy vậy, Đức Phật dùng thiên nhãn soi thấu, gọi các vị Tỳ-kheo lại và nêu ra ba câu hỏi then chốt. Câu hỏi đầu tiên dành cho các vị vua Sát-đế-ly (vua chánh thống): Liệu một vị vua sống chỉ biết hưởng thụ giường êm chiếu ấm, ngủ nghỉ thoải mái có thể cai trị cả nước bình an và được quốc dân yêu mến suốt đời được không? Các vị Tỳ-kheo đồng thanh trả lời: Không. Đức Phật khẳng định: “Lành thay! Ta cũng chưa từng thấy vị vua nào như thế”.
Có thể bạn quan tâm: Nghe Lời Phật Giảng: 10 Bài Học Sống An Lạc Giữa Đời Thường
Ba câu hỏi then chốt của Đức Phật
Vị tướng quân và người làm công sở cũng không thể sống buông thả
Đức Phật tiếp tục đặt câu hỏi về những người có chức sắc trong xã hội, ví dụ như người làm công sở (so sánh với “người thôn quê sống trên đất trại của người cha”), vị tướng trong quân đội hay trưởng thôn. Ngài hỏi: Liệu họ có thể cứ mãi nằm dài, ngủ nghỉ, hưởng thụ các lạc thú mà vẫn giữ được vị trí, được cấp trên và đồng nghiệp ái mộ, ưa thích được không? Câu trả lời vẫn là: Không thể. Đức Phật một lần nữa khẳng định điều này là không thể xảy ra trên đời.
Người tu hành càng không thể buông lung trong tu tập
Câu hỏi cuối cùng, sâu sắc và trực diện hơn, Đức Phật hướng đến các vị Sa-môn và Bà-la-môn: Một vị tu sĩ sống chuyên tâm hưởng thụ các lạc thú về giường nằm, nằm dài, ngủ nghỉ, không phòng hộ các căn (không kiểm soát sáu giác quan), không tiết độ trong ăn uống, không chú tâm cảnh giác, không quán xét các thiện pháp, lại không chuyên tâm tu tập các pháp giác chi vào đầu và cuối đêm, liệu có thể đoạn tận các lậu hoặc (những phiền não làm ô nhiễm tâm), chứng ngộ và an trú được tâm giải thoát, tuệ giải thoát hay không? Câu trả lời dứt khoát vẫn là: Không thể. Đức Phật nhấn mạnh: “Lành thay! Ta cũng chưa từng thấy vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào như vậy lại có thể giải thoát”.
Có thể bạn quan tâm: Nghe Lời Phật Dạy Để Thay Đổi Số Phận: Hành Trình Từ Nhận Thức Đến Hành Động
Bài học then chốt: Sáu pháp giác chi và năm điều cần tu tập
Từ ba câu hỏi trên, Đức Phật đã vạch ra con đường tu tập rõ ràng, không chỉ dành cho các vị Tỳ-kheo, mà cho bất kỳ ai muốn sống một cuộc đời有意 nghĩa và an lạc. Ngài dạy rằng, để đạt được giải thoát, chúng ta cần phải học tập sáu điều then chốt:
1. Phòng hộ các căn môn (Giữ gìn sáu giác quan)
Sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là cửa ngõ tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Nếu không biết kiểm soát, chúng sẽ trở thành con đường đưa các phiền não, dục vọng vào tâm trí. Phòng hộ các căn môn nghĩa là khi nhìn thấy sắc, nghe tiếng, ngửi mùi, nếm vị, xúc chạm hay suy nghĩ, ta không để tâm bị cuốn theo dục vọng hay sân hận, mà luôn giữ một thái độ tỉnh thức, không tham đắm, không bài xích. Đây là nền tảng căn bản để bảo vệ tâm khỏi bị “ô nhiễm”.
2. Ăn uống có tiết độ (Sống điều độ trong sinh hoạt hằng ngày)
Ăn uống là nhu cầu thiết yếu, nhưng nếu không biết tiết độ, nó sẽ biến thành tham đắm, dẫn đến bệnh tật và tâm trí u ám. Ăn uống tiết độ không chỉ là ăn vừa đủ no, tránh lãng phí, mà còn là ăn uống với tâm chánh niệm, biết ơn miếng ăn mình đang có. Khi thân thể nhẹ nhàng, tâm trí cũng trở nên minh mẫn, thuận lợi cho việc tu tập.
3. Chuyên tâm cảnh giác (Sống tỉnh thức trong từng hơi thở)
Cảnh giác là trạng thái luôn nhận biết rõ ràng hành động, lời nói và suy nghĩ của mình. Người có tâm cảnh giác không để bản thân rơi vào trạng thái vô thức, mơ hồ. Dù đang làm việc, đi đứng hay nghỉ ngơi, họ đều ý thức được mình đang làm gì. Sự chuyên tâm này giúp ta tránh được những hành động sai lầm do vô tình hay thiếu suy nghĩ.
4. Quán các thiện pháp (Tư duy và thực hành điều lành)
“Quán” ở đây là quán xét, suy ngẫm. Quán các thiện pháp nghĩa là thường xuyên suy nghĩ về những điều tốt đẹp như từ bi, hỷ xả, bố thí, trì giới, nhẫn nhục… Khi tâm luôn hướng về thiện, tự nhiên các điều ác, sân si sẽ bị đẩy lùi. Đây là quá trình “gieo trồng” những hạt giống tốt đẹp vào tâm thức, để từ đó nảy sinh quả ngọt là an vui và hạnh phúc chân thật.
Có thể bạn quan tâm: Những Lời Phật Dạy Hay Nhất: Nghe Để Tâm An, Trí Sáng
5. Tu tập các pháp giác chi (Phát triển trí tuệ giải thoát)
Pháp giác chi là bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ: Niệm giác chi (chánh niệm), Trạch pháp giác chi (phân biệt đúng sai), Tinh tấn giác chi (nỗ lực tu tập), Hỷ giác chi (niềm vui trong tu tập), Khinh an giác chi (thân tâm nhẹ nhàng), Định giác chi (tâm định tĩnh) và Xả giác chi (buông xả). Việc chuyên tâm tu tập các pháp giác chi vào “đầu đêm và cuối đêm” (tức là bất cứ lúc nào có thời gian rảnh rỗi) là cách để nuôi dưỡng trí tuệ, dần dần đoạn tận các lậu hoặc.
6. Hướng đến giải thoát (Mục tiêu tối hậu của tu tập)
Tất cả những điều trên đều hướng đến một mục tiêu chung: “Tự mình với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú tâm giải thoát, tuệ giải thoát”. Giải thoát ở đây không phải là chạy trốn現實, mà là được giải thoát khỏi những ràng buộc của tham, sân, si, sống trong tự do nội tâm dù đang ở trong cuộc sống trần tục.
Ứng dụng giáo lý vào đời sống hằng ngày
Giáo lý “những điều cần học tập” của Đức Phật không nằm xa vời trong kinh điển, mà hoàn toàn có thể áp dụng thiết thực vào đời sống hiện đại của mỗi người.
Dành thời gian cho việc “đầu đêm cuối đêm”
Chúng ta không nhất thiết phải thức trắng đêm để tu tập như các vị Sa-môn. “Đầu đêm cuối đêm” ở đây mang hàm ý sử dụng thời gian rảnh rỗi một cách有意 nghĩa. Đó có thể là 15 phút mỗi sáng để ngồi thiền, 30 phút trước khi đi ngủ để đọc một đoạn kinh hay suy ngẫm về một việc làm tốt trong ngày. Quan trọng là tính nhất quán, biến việc tu tập thành một thói quen không thể thiếu.
Xây dựng một “chế độ ăn tinh thần” lành mạnh
Cũng như việc ăn uống cần có chế độ, việc tiếp nhận thông tin (tin tức, phim ảnh, mạng xã hội…) cũng cần được “kiểm soát”. Hãy chọn lọc những nội dung tích cực, có ích để “nuôi dưỡng” tâm trí, tránh để tâm bị “nhiễm bẩn” bởi những tin tức tiêu cực, bạo lực hay tham dục.
Học cách “phòng hộ” trước cám dỗ công nghệ
Trong thời đại số, các “căn môn” của chúng ta bị tấn công dữ dội hơn bao giờ hết. Mắt nhìn vào màn hình điện thoại liên tục, tai nghe nhạc, tin tức ồn ào… Để phòng hộ các căn, hãy tập thói quen “digital detox” (thanh lọc kỹ thuật số), dành thời gian để sống chậm lại, trò chuyện trực tiếp với người thân, hoặc đơn giản là ngồi yên lặng và lắng nghe hơi thở.
Thiết lập “bảng đánh giá” cho bản thân mỗi ngày
Hãy tự đặt ra cho mình một bảng đánh giá đơn giản vào cuối ngày: Hôm nay mình đã kiểm soát được sáu căn chưa? Ăn uống có điều độ không? Có sống chánh niệm không? Có nghĩ đến điều thiện không? Có dành thời gian cho tu tập không? Việc tự vấn này giúp ta nhìn rõ điểm mạnh, điểm yếu của bản thân để điều chỉnh kịp thời.
Lời kết: Hành trình tu tập là hành trình của sự tỉnh thức
Đức Phật đã dạy rằng, con đường giải thoát không dành cho những ai sống buông lung, chỉ biết hưởng thụ. Nó dành cho những ai có đủ ý chí, kiên nhẫn và trí tuệ để tu tập. Sáu pháp giác chi và năm điều cần học tập là kim chỉ nam quý giá, không chỉ giúp các vị Tỳ-kheo hướng đến Niết-bàn, mà còn giúp bất kỳ ai mong muốn một cuộc sống an vui, thanh thản.
Hãy bắt đầu từ những điều nhỏ nhất: một hơi thở chánh niệm, một lời nói tử tế, một bữa ăn đơn giản với lòng biết ơn. Khi những hạt giống thiện lành được gieo trồng mỗi ngày, tâm hồn chúng ta sẽ dần trở nên trong sáng, và từ đó, hạnh phúc chân thật sẽ nảy nở. Đừng để bản thân trở thành “Tỳ-kheo tân học” chỉ biết ngủ nghỉ, mà hãy trở thành người hành giả tỉnh thức, luôn biết “học tập” để hoàn thiện chính mình.
Để tìm hiểu thêm nhiều bài học quý giá khác từ Đức Phật, quý vị có thể tham khảo các nội dung phong phú khác tại chuaphatanlongthanh.com. Chúc quý vị luôn sống trong chánh niệm và an lạc.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 18, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
