Trong lịch sử, chiến tranh luôn là nỗi đau dai dẳng của nhân loại. Từ những xung đột vì quyền lực, lãnh thổ đến những cuộc “thánh chiến” được ngợi ca, máu đã đổ và khổ đau đã chồng chất qua bao thế hệ. Trước hiện thực phũ phàng đó, Đức Phật – bậc thầy của lòng từ bi và trí tuệ – đã để lại những lời dạy sâu sắc, vượt thời gian về bản chất của chiến tranh, hậu quả của bạo lực và con đường dẫn đến hòa bình chân chính.
Có thể bạn quan tâm: Nên Đặt Tượng Phật Ở Đâu Trong Nhà?
Đức Phật lên án chiến tranh và bạo lực
Quan điểm rõ ràng về chiến tranh
Đức Phật không né tránh hay biện minh cho chiến tranh. Người nhìn nhận chiến tranh như một biểu hiện cực đoan của tham, sân, si – ba độc căn bản làm khổ chúng sinh. Trong Kinh Tăng Chi Bộ (AN 4.53), Đức Phật đã nêu rõ bốn điều bất thiện mà người Phật tử chân chính cần tránh, trong đó có “sát sinh” và “lấy của không cho” – những hành động thường xảy ra trong chiến tranh. Người dạy rằng: “Tất cả chúng sinh sợ hãi hình phạt, tất cả chúng sinh sợ hãi chết chóc. Với người khác mà suy ra mình, không nên giết hại và không nên sai khiến người khác giết hại.”
Chiến tranh không thể đem lại chiến thắng thực sự
Đức Phật từng nói: “Thắng trận sanh thù oán, bại trận nếm khổ đau. Ai bỏ thắng, bỏ bại, tịch tịnh, hưởng an lạc.” Câu kệ này là lời dạy cốt lõi, vạch trần bản chất ảo tưởng của chiến tranh. Người chiến thắng trong một cuộc chiến không bao giờ có được sự an lạc thật sự, bởi chiến thắng đó đã gieo rắc oán thù, và oán thù sẽ sinh ra chiến tranh mới. Người bại trận thì phải gánh chịu nỗi đau mất mát, nhục nhã. Chỉ có con đường từ bỏ cả thắng lẫn bại, sống trong sự tịch tịnh của tâm, mới là con đường dẫn đến an lạc vĩnh cửu.
Đức Phật bác bỏ tư tưởng “thánh chiến”
Kinh SN 42.3: Lời cảnh tỉnh dành cho người lính
Có thể bạn quan tâm: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni Và Lời Tiên Tri Về Thời Mạt Pháp
Một chiến đấu sư tên Yodhājivo từng đến hỏi Đức Phật về quan niệm của các vị “Đạo sư, Tổ sư thuở xưa”, rằng người lính tử trận sẽ được sinh về cõi trời với chư thiên tên là Sarājitā. Đức Phật đã thẳng thắn bác bỏ quan điểm này. Người dạy rằng, nếu một chiến đấu viên ra trận với tâm念 ác, mong muốn “các loài hữu tình ấy bị giết, bị bắt, bị tàn sát, bị tàn hại”, thì khi bị giết chết, họ sẽ bị đọa vào địa ngục, chứ không thể sinh về cõi trời.
Đức Phật khẳng định: “Ai rơi vào tà kiến này, này chiến đấu sư, Ta nói rằng, người ấy chỉ có một trong hai sanh thú: Một là địa ngục, hai là súc sanh.” Điều này cho thấy, dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, dù mang danh nghĩa gì, hành động sát hại sinh mạng cũng là điều ác, và hậu quả của nó không thể là thiện. Việc cổ súy cho “thánh chiến” là một dạng tà kiến, là sự lừa dối lớn lao khiến con người đánh mất lương tri và phải chịu quả báo khổ đau.
Chiến tranh không phân biệt “chính nghĩa” hay “phi nghĩa” về mặt đạo đức cá nhân
Đức Phật không đứng về phe nào trong các cuộc chiến tranh giữa các vị vua. Trong Kinh Tương Ưng Bộ (SN 3.14-15), Người kể về cuộc chiến giữa vua Ajātasattu (A-xà-thế) và vua Pasenadi (Ba-tư-nặc). Dù vua Pasenadi là người bị tấn công và được Đức Phật công nhận là “thiện hữu”, nhưng Người vẫn dạy rằng chiến tranh là nơi của khổ đau, và chiến thắng hay thất bại đều không phải là điều đáng mong cầu. Người nhấn mạnh: “Vì nghĩ đến tư lợi, nên mới cướp hại người. Khi ác chưa chín muồi, người ngu nghĩ như vậy. Khi ác đã chín muồi, người ngu chịu khổ đau.” Dù là bên tấn công hay bên phòng thủ, nếu để tâm念 bị tham sân chi phối, thì đều đang gieo nhân ác.
Đức Phật dạy con đường từ bi và tha thứ
Bài học từ lòng từ bi của vua Pasenadi
Trong cuộc chiến với vua Ajātasattu, vua Pasenadi dù là người chiến thắng và bắt sống được kẻ thù (cũng là cháu trai của mình), nhưng đã không giết hại mà chỉ tịch thu binh khí và tha mạng. Hành động này thể hiện lòng từ bi và nhân ái, vượt lên trên luật nhân quả “mắng người, người mắng lại; não người, người não lại”. Đức Phật đã tán thán hành động này, bởi đó là biểu hiện của trí tuệ, của sự chiến thắng bản thân trước cơn giận dữ và ham muốn trả thù.
Có thể bạn quan tâm: Nói Về Phật Quan Âm: Biểu Tượng Từ Mẫu Từ Bi Trong Phật Giáo
Tứ Vô Lượng Tâm: Phương pháp tu tập cho hòa bình
Đức Phật dạy bốn pháp môn vô lượng, gọi là Tứ Vô Lượng Tâm: Từ (Mettā), Bi (Karunā), Hỷ (Muditā), Xả (Upekkhā). Trong đó, Tâm Từ là nền tảng thiết yếu nhất để xây dựng hòa bình. Người dạy rằng, cần tu tập tâm từ đối với tất cả chúng sinh, không phân biệt thân hay thù, như mẹ hiền thương yêu con một của mình. Khi tâm từ được phát triển viên mãn, con người sẽ không còn muốn gây hại cho bất kỳ ai, dù trong chiến tranh hay trong đời sống thường nhật.
Đức Phật và giải pháp cho xã hội
Lời dạy cho các vị vua và người lãnh đạo
Đức Phật không chỉ dạy các vị vua phải trị nước bằng chánh pháp, mà còn phải là một vị vua hiền thiện, biết quan tâm đến đời sống của thần dân, không nên động binh đao để trục lợi cho bản thân. Trong Kinh Tiểu Phẩm (Cullavagga), Người kể về vua Mahāsudassana, vị vua lý tưởng trị vì bằng pháp chứ không dùng roi vọt. Đức Phật khuyên các vị vua hãy dùng “kiếm báu” là chánh pháp để trị nước, chứ không phải là kiếm thật để giết hại dân chúng.
Giáo dục lòng từ bi từ gốc rễ
Để ngăn chặn chiến tranh, Đức Phật nhấn mạnh vai trò của giáo dục. Giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là rèn luyện tâm tính, nuôi dưỡng lòng từ bi, trí tuệ và đạo đức. Khi xã hội có nhiều người biết sống từ bi, biết kiểm soát sân hận, biết suy nghĩ trước khi hành động, thì nguy cơ chiến tranh sẽ được giảm thiểu đáng kể. Đức Phật từng nói: “Hận thù không thể dập tắt hận thù, chỉ có từ bi mới dập tắt được hận thù. Đó là chân lý muôn đời.”
Có thể bạn quan tâm: Nên Đọc Kinh Phật Nào? Hướng Dẫn Chọn Bài Kinh Phù Hợp Với Mục Đích Của Bạn
Bài học thiết thực cho cuộc sống hiện đại
Ứng dụng lời Phật dạy trong cuộc sống hàng ngày
Chúng ta có thể không trực tiếp tham gia chiến tranh, nhưng “chiến tranh” vẫn hiện hữu trong đời sống bằng những xung đột, mâu thuẫn, ganh ghét, đố kỵ. Lời dạy của Đức Phật về từ bi, nhẫn nhục và buông bỏ thắng bại hoàn toàn có thể áp dụng trong các mối quan hệ gia đình, công sở, xã hội. Khi gặp mâu thuẫn, hãy tập đặt mình vào vị trí của người khác, dùng sự hiểu biết thay vì dùng bạo lực ngôn từ hay hành động để giải quyết vấn đề.
Xây dựng một xã hội không bạo lực
Đức Phật dạy rằng, hòa bình bắt đầu từ tâm mỗi cá nhân. Một xã hội muốn có hòa bình bền vững thì mỗi thành viên phải biết sống an hòa với chính mình và với người khác. Việc tu tập thiền định, thực hành chánh niệm, nuôi dưỡng tâm từ bi không chỉ mang lại lợi ích cho cá nhân mà còn góp phần tạo nên một môi trường sống an lành, giảm thiểu bạo lực và xung đột.
Kết luận
Đức Phật không phải là một nhà chính trị hay một nhà quân sự, nhưng Người là một vị thầy về giải quyết xung đột một cách căn bản và lâu dài. Quan điểm của Người về chiến tranh là rõ ràng và kiên định: chiến tranh là biểu hiện của vô minh và khổ đau, không thể đem lại hạnh phúc thực sự. Con đường mà Đức Phật chỉ dạy là con đường từ bi, trí tuệ và buông bỏ. Chỉ khi nào con người loại bỏ được tham, sân, si trong tâm念, thì mới có thể loại bỏ được chiến tranh và bạo lực trên thế gian. Lời dạy của Đức Phật không chỉ là triết lý cao siêu mà là kim chỉ nam thiết thực cho mỗi chúng ta trong hành trình xây dựng một thế giới hòa bình, an lạc.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 18, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
