Trong lịch sử báo chí Việt Nam, hai tờ báo Pháp Âm và Phật Hóa Tân Thanh Niên được ghi nhận là những ấn phẩm Phật giáo đầu tiên, đánh dấu một dấu mốc quan trọng trong công cuộc chấn hưng và truyền bá tư tưởng đạo Phật bằng tiếng Việt. Bài viết này sẽ đưa người đọc quay ngược thời gian để tìm hiểu về hoàn cảnh ra đời, nội dung, ý nghĩa lịch sử và hành trình ngắn ngủi nhưng đầy cảm hứng của hai tờ báo tiên phong này.
Tóm tắt các sự kiện cốt lõi
Có thể bạn quan tâm: Tam Thân Phật Là Gì: Pháp Thân, Báo Thân Và Ứng Hóa Thân
- Pháp Âm: Là tờ báo Phật giáo đầu tiên, ra đời ngày 31 tháng 8 năm 1929, do Hòa thượng Khánh Hòa làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Báo được phát hành tại chùa Sắc Tứ Linh Thứu, tỉnh Mỹ Tho, chỉ duy nhất một kỳ rồi đình bản.
- Phật Hóa Tân Thanh Niên: Ra đời ngay sau Pháp Âm (khoảng tháng 9 hoặc 10 năm 1929), do sư Thiện Chiếu là người sáng lập chính. Báo được phát hành tại chùa Chúc Thọ, Gò Vấp, cũng chỉ ra được một số duy nhất.
- Cả hai tờ báo đều là tiếng nói của các Phật học Thư xã, kêu gọi chấn hưng Phật giáo, lập trường học, dịch kinh sách và phản ánh tinh thần yêu nước, mong muốn thức tỉnh dân tộc trong bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ 20.
Bối cảnh lịch sử: Mảnh đất Nam Kỳ và làn sóng chấn hưng
Một thế kỷ dậy sóng
Đầu thế kỷ XX, Nam Kỳ (miền Nam Việt Nam) là một trong những vùng đất chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất của văn hóa phương Tây, đặc biệt là qua hệ thống báo chí, giáo dục và giao thương quốc tế. Sự du nhập của chữ Quốc ngữ, cùng với sự hình thành một tầng lớp trí thức mới, đã mở ra một thời đại thông tin mới. Trong bối cảnh đó, các tôn giáo, trong đó có Phật giáo, đứng trước một thách thức lớn: làm sao để tồn tại và phát triển trong một xã hội đang thay đổi nhanh chóng?
Những luồng gió mới từ phương Bắc và phương Tây
Từ Trung Hoa, phong trào Chấn hưng Phật giáo do Thái Hư Đại sư khởi xướng đã lan tỏa mạnh mẽ, kêu gọi cải tổ tăng đoàn, mở trường học Phật giáo, dịch kinh sách ra chữ phổ thông để đưa đạo Phật đến gần với quần chúng hơn. Các tờ báo như Hải Triều Âm của Thái Hư đã trở thành những tiếng nói tiên phong, truyền cảm hứng cho các nhà hoạt động Phật giáo Việt Nam.
Đồng thời, tại các nước Đông Nam Á như Xiêm La (Thái Lan), Lào, Campuchia, các phong trào phục hưng bản sắc văn hóa dân tộc, trong đó có việc làm mới lại Phật giáo, cũng đang diễn ra sôi nổi. Những luồng gió mới này đã thổi vào Nam Kỳ, thúc đẩy các vị cao tăng, cư sĩ có tâm huyết suy nghĩ về một con đường mới cho Phật giáo nước nhà.
Tâm thức của những vị cao tăng yêu nước
Hòa thượng Lê Khánh Hòa (1877-1947), pháp danh Như Trì, pháp hiệu Khánh Hòa, sinh ra tại Bến Tre, không chỉ là một vị hòa thượng có uy tín, mà còn là một nhà yêu nước. Cả cuộc đời của ngài là một hành trình dài không ngừng nghỉ để tìm kiếm con đường chấn hưng Phật giáo, từ việc đi khắp các tỉnh Nam Kỳ, sang tận Campuchia để gặp gỡ, trao đổi với các bậc đồng đạo, cho đến việc lập thư xã, kêu gọi lập trường học.
Cùng với ngài là những vị sư trẻ tuổi, đầy nhiệt huyết như Thiện Chiếu, người đã từng làm Giáo thụ, có hiểu biết sâu rộng về cả Phật học lẫn thế học. Họ nhận ra rằng, muốn đạo Phật không bị mai một, thì phải có phương tiện truyền bá hiện đại, và báo chí chính là “con thuyền” lý tưởng để thực hiện sứ mệnh ấy.
Pháp Âm: Tiếng chuông đầu tiên của thời đại mới
Người cầm trịch: Hòa thượng Khánh Hòa
Hòa thượng Khánh Hòa là trung tâm của cuộc vận động chấn hưng Phật giáo Nam Kỳ. Ngài không chỉ có uy tín trong giới tăng lữ mà còn có mối quan hệ rộng với các cư sĩ, trí thức. Năm 1928, cùng với các vị sư Huệ Quang, Từ Nhẫn, Chơn Huê và Thiện Chiếu, ngài đã thành lập Phật học Thư xã tại chùa Linh Sơn, Sài Gòn. Thư xã này chính là cái nôi, là bệ phóng để cho tờ Pháp Âm ra đời.
Hoàn cảnh ra đời và hình thức
Pháp Âm được ấn hành vào ngày 31 tháng 8 năm 1929. Báo in tại nhà in Thạnh Thị Mậu, 186 đường Doumer (nay là đường Tôn Đức Thắng), Sài Gòn. Điểm đặc biệt là trụ sở phát hành lại nằm ở chùa Sắc Tứ Linh Thứu, một ngôi chùa ở vùng quê Mỹ Tho. Điều này cho thấy tầm nhìn của ban biên tập, họ muốn đưa tiếng nói của mình không chỉ đến với người dân thành thị mà còn đến với đồng bào vùng sâu vùng xa.
Về hình thức, Pháp Âm là một ấn phẩm khá công phu cho thời điểm đó:
Có thể bạn quan tâm: Pháp Thân Của Phật Thích Ca: Khái Niệm, Ý Nghĩa Và Tư Duy Đúng Trong Phật Giáo
- Khổ báo: 14 x 20 cm, một kích thước vừa tay, tiện lợi cho việc đọc và lưu giữ.
- Số trang: 48 trang (không tính bìa), một độ dày khá ấn tượng.
- Giá bán: 0,30 đồng một số; mua cả tập 12 số (một năm) giá 3 đồng; mua tập 6 số (nửa năm) giá 1,50 đồng. Mức giá này cho thấy ban tổ chức muốn tờ báo tiếp cận được với đại đa số quần chúng.
- Tôn chỉ: Trên bìa báo, hai dòng chữ Hán và Quốc ngữ song song nêu rõ tôn chỉ: “Tự giác Giác tha” và “Từ bi Bác ái“. Đây là tinh hoa của tư tưởng Phật giáo Đại thừa, được trình bày một cách cô đọng, dễ nhớ.
Nội dung và các cây bút chính
Nội dung của Pháp Âm được chia thành nhiều mục, phản ánh một cách toàn diện các khía cạnh của cuộc vận động chấn hưng:
- Mấy lời bày tỏ: Đây là lời kêu gọi của ban biên tập, nêu rõ mục đích lập Thư xã và Phật học viện, kêu gọi sự đóng góp về nhân lực và vật lực. Bài viết thể hiện rõ tinh thần học hỏi, noi gương các nước bạn như Trung Quốc.
- Bàn về Phật học: Tác giả Nguyễn Khoa Tùng (pháp danh Thanh Nguyên) đã có những bài viết về phong trào chấn hưng ở các nước, đồng thời giới thiệu về các tờ báo Phật giáo trong nước như Đông Pháp, Khai Hóa. Bài viết này như một bản tường trình về tình hình, giúp độc giả hiểu rõ vị trí của mình trong dòng chảy chung.
- Phật giả: Một bài viết sắc sảo, có thể là của Minh Châu Tử (một bút hiệu của Thiện Chiếu hoặc Huệ Quang), bàn về Phật tính. Bài viết nhấn mạnh quan điểm “hết thảy chúng sinh đều có Phật tính”, đồng thời cảnh tỉnh người đọc phải phân biệt giữa Phật thật (chân lý) và Phật giả (những hiện tượng mê tín dị đoan, lợi dụng đạo Phật). Lời văn quyết liệt, lý luận chặt chẽ, thể hiện tư duy hiện đại của người viết.
- Tự trần của Hòa thượng Khánh Hòa: Đây là một trong những tư liệu quý giá nhất của tờ báo. Trong bài viết này, Hòa thượng đã lần lượt kể lại quá trình hình thành tư tưởng chấn hưng của mình, từ cuộc gặp gỡ với huyện quan Huỳnh Thái Cửu ở Trà Vinh năm 1926, cho đến cuộc hội ngộ với các vị sư Huệ Quang, Thiện Chiếu… Qua đó, chúng ta thấy được một bức tranh toàn cảnh về sự nhen nhóm và phát triển của phong trào.
- Những điều cần thiết cho người tại gia tín ngưỡng Phật giáo: Một bài viết mang tính phổ cập, hướng dẫn các cư sĩ những điều căn bản như quy y, giữ giới, lạy Phật, tụng kinh, ăn chay, niệm Phật… Nội dung thiết thực, dễ hiểu, phù hợp với đại chúng.
- Phật giáo luân lý học: Bài dịch của Hoàng Phi Long, dịch từ nguyên tác chữ Hán, trình bày về những nguyên lý đạo đức căn bản của Phật giáo, đặc biệt nhấn mạnh đến việc “hàng phục cái tâm” và “tinh tiến cái nghiệp”.
- Văn uyển: Đăng tải các sáng tác thơ văn, thể hiện đời sống tinh thần phong phú của tăng ni, cư sĩ. Trong số báo này có ba bài thơ của Hòa thượng Bích Liên: một bài lục bát và hai bài Đường luật, cho thấy sự giao thoa giữa văn hóa truyền thống và tinh thần Phật giáo.
- Hành trình nhật ký: Đây là một thiên bút ký dài, do chính Hòa thượng Khánh Hòa ghi lại hành trình của ngài đi khắp các tỉnh Nam Kỳ, sang cả Campuchia để kêu gọi chấn hưng Phật giáo. Bài viết không chỉ có giá trị sử liệu mà còn có giá trị văn học cao. Người đọc có thể cảm nhận được cả niềm vui, nỗi buồn, sự thất vọng trước thái độ dửng dưng của một số đồng đạo, cũng như niềm hy vọng mãnh liệt vào một tương lai tốt đẹp hơn. Những câu thơ ngẫu hứng như “Mênh mông vịnh biển Xiêm La / Muốn tìm đồng chí biết qua phương nào” đã thể hiện nỗi niềm tha thiết tìm kiếm tri âm của một bậc cao tăng.
Tại sao Pháp Âm chỉ ra được một số?
Có nhiều lý do được đưa ra, trong đó lý do tài chính là một yếu tố. Tuy nhiên, theo các tư liệu lịch sử địa phương, nguyên nhân trực tiếp khiến Pháp Âm phải đình bản là do vấn đề chính trị.
Sau ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, nhiều tờ báo yêu nước khác cũng ra đời, trong đó có tờ Dân Cày – tiếng nói của Tỉnh Đảng bộ Mỹ Tho. Điều đặc biệt là tờ báo này cũng đặt trụ sở tại chùa Sắc Tứ Linh Thứu, nơi phát hành Pháp Âm. Chính quyền thực dân Pháp nhanh chóng phát hiện và tiến hành lục soát chùa. Thủ tọa Điển (đệ tử của Hòa thượng Khánh Hòa) bị truy nã. Hòa thượng Khánh Hòa phải mang kinh sách lên Sở Mật thám để giải trình. Trong bối cảnh đó, Pháp Âm buộc phải đình bản, trở thành một kỷ yếu quý giá của một thời kỳ lịch sử.
Phật Hóa Tân Thanh Niên: Tiếng nói của thế hệ trẻ
Người dẫn dắt: Sư Thiện Chiếu
Nếu Pháp Âm là tiếng nói của một vị lão hòa thượng uyên bác và từ bi, thì Phật Hóa Tân Thanh Niên lại là tiếng nói sôi nổi, quyết liệt của một thế hệ trẻ. Sư Thiện Chiếu chính là hiện thân của tinh thần đó. Ông không chỉ am hiểu Phật học mà còn có vốn liếng về thế học, có tư duy sắc bén và dám nghĩ dám làm. Sau khi Pháp Âm bị đình bản, Phật Hóa Tân Thanh Niên ra đời như một sự tiếp nối, một sự khẳng định rằng tinh thần chấn hưng không thể bị dập tắt.
Hình thức và nội dung
Phật Hóa Tân Thanh Niên cũng có kích thước 14 x 20 cm, dày 49 trang, in tại cùng một nhà in với Pháp Âm. Bìa báo ghi rõ Quản lý: Trương Tấn Phát, và Sở phát hành tại chùa Chúc Thọ, Gò Vấp. Báo cũng kêu gọi độc giả đặt mua cả tập 12 số với giá 3 đồng.
Về nội dung, Phật Hóa Tân Thanh Niên có phần gai góc và trực diện hơn so với Pháp Âm. Các bài viết không né tránh những vấn đề nhức nhối của Phật giáo lúc bấy giờ:
- Ai là người lo đời, thương đời, muốn làm việc cho đời? Đây là lời kêu gọi đanh thép, đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của người Phật tử đối với xã hội. Tôn chỉ của báo là “gây cái nền chánh tín cho dân tộc” và hướng đến “chủ nghĩa hòa bình” và “hạnh phúc sanh tồn”.
- Nước ta ngày nay cần phải chấn hưng Phật giáo: Bài viết dài 12 trang của Thiện Chiếu là một bản luận cương về chấn hưng. Ông phân tích sâu sắc về Khổ, bác bỏ thuyết Thượng đế tạo vật, so sánh Phật giáo với Khoa học, Phật giáo với Tôn giáo. Đặc biệt, ông đã chỉ ra những nguyên nhân làm suy đồi Phật giáo và đề ra những giải pháp cụ thể như lập Phật học viện, Phật học xã, và cả công trường, nông trường để phát triển kinh tế.
- Kính cáo các Sư cụ: Một bài viết thể hiện thái độ phê phán sắc bén đối với một bộ phận tăng sĩ chỉ lo “gia vụ” (việc nhà chùa) mà không quan tâm đến “sự nghiệp” (lợi ích chúng sinh). Tác giả kêu gọi các vị trụ trì phải “chống đỡ Phật pháp và tiếp dẫn hậu côn”. Lời lẽ thẳng thắn, có phần gay gắt, cho thấy sự bức xúc và mong muốn đổi mới mạnh mẽ.
- Kính cáo các tín đồ: Bài viết phân biệt rõ ràng giữa xuất gia và tại gia, đồng thời kêu gọi các tín đồ phải “tiễu trừ cho tuyệt bọn Ma vương” (ám chỉ những hiện tượng mê tín dị đoan) và “tổ chức lại Giáo hội cho thuần túy”. Cách dùng từ mạnh mẽ, hình ảnh “đội binh vấn tội” cho thấy tinh thần chiến đấu của tác giả.
- Một buổi hội nghị tại chùa Linh Sơn: Bài viết của Huệ Thanh ghi lại cuộc họp của các vị hòa thượng tại chùa Linh Sơn vào ngày 16-7-1929. Đây là một tư liệu quý giá, cho thấy thái độ dè dặt, thậm chí là dè chừng của một bộ phận tăng lữ trước phong trào chấn hưng. Phản ứng của Hòa thượng chùa Hội Khánh: “Các ngài có nhiệt tâm như thế, chúng tôi lấy làm hoan hỷ lắm, nhưng các ngài cứ lo tiến hành, còn phần chúng tôi thì xin để cho chúng tôi suy nghĩ lại” là một minh chứng rõ nét cho điều đó.
- Chương trình chùa của “Phật Hóa Tân Thanh Niên” sẽ lập: Phần cuối của tờ báo là một bản Hiến chương khá chi tiết, gồm 5 chương với 84 điều khoản, quy định về tôn chỉ, tổ chức, chức vụ, tài sản và công trụ quy. Đây là một bản thiết kế cho một ngôi chùa lý tưởng theo tinh thần hiện đại, thể hiện khát vọng xây dựng lại một hệ thống chùa chiền có tổ chức, có kỷ cương.
Sự nghiệp dang dở
Cũng như Pháp Âm, Phật Hóa Tân Thanh Niên chỉ ra được một số rồi đình bản. Lý do chính được ghi nhận là khó khăn về tài chính. Tuy nhiên, thất bại của hai tờ báo này không làm tắt đi ngọn lửa chấn hưng. Ngọn lửa ấy đã được thắp lên trong lòng biết bao thế hệ tăng ni, cư sĩ, và sau này đã bùng cháy mạnh mẽ hơn trong các phong trào Phật giáo những thập niên tiếp theo.
Giá trị lịch sử và ý nghĩa thời đại
Một cuộc cách mạng về phương tiện truyền bá
Trước Pháp Âm và Phật Hóa Tân Thanh Niên, Phật giáo Việt Nam gần như chỉ tồn tại trong phạm vi chùa chiền và kinh sách. Việc sử dụng báo chí – một phương tiện hiện đại, có sức lan tỏa nhanh chóng – để truyền bá tư tưởng Phật giáo là một cuộc cách mạng về mặt phương pháp. Hai tờ báo này đã mở ra một con đường mới, cho thấy đạo Phật không phải là một tôn giáo bảo thủ, mà có thể hòa mình vào dòng chảy của thời đại.
Tiếng nói của tinh thần dân tộc
Hai tờ báo ra đời trong thời kỳ đất nước bị thực dân đô hộ. Các bài viết không chỉ bàn về đạo lý mà còn thể hiện rõ tinh thần yêu nước, cứu nước. Việc kêu gọi “lo đời, thương đời, làm việc cho đời”, việc mong muốn “gây cái nền chánh tín cho dân tộc” đều thể hiện khát vọng độc lập, tự chủ của dân tộc. Đạo Phật trong hai tờ báo này không tách rời với vận mệnh đất nước.
Cầu nối giữa quá khứ và tương lai
Pháp Âm và Phật Hóa Tân Thanh Niên là cầu nối giữa truyền thống và hiện đại. Chúng vừa giữ gìn những giá trị cốt lõi của Phật giáo (từ bi, trí tuệ, giác ngộ, giải thoát), vừa dám dấn thân vào những vấn đề thời sự, dám thay đổi để thích nghi. Tinh thần này đã được kế thừa và phát huy bởi các thế hệ Phật tử kế tiếp, dẫn đến sự ra đời của hàng loạt các tờ báo, tạp chí Phật giáo sau này như Từ Bi Âm, Hương Từ Bi, Giác Ngộ…
Bài học về sự đoàn kết và đồng thuận
Một điều đáng suy ngẫm là cả hai tờ báo đều thất bại. Một trong những nguyên nhân sâu xa là sự thiếu đồng thuận trong nội bộ Phật giáo. Như trong Phật Hóa Tân Thanh Niên đã ghi lại, nhiều vị hòa thượng, trụ trì vẫn còn dè dặt, thậm chí là ngăn cản trước các cải cách. Bài học này vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay: muốn làm một việc lớn, trước hết phải có sự đoàn kết, đồng lòng.
Di sản và sự kế thừa
Những con người và những ngôi chùa
Di sản lớn nhất mà Pháp Âm và Phật Hóa Tân Thanh Niên để lại chính là con người. Hòa thượng Khánh Hòa, sư Thiện Chiếu, Hòa thượng Huệ Quang, cư sĩ Trần Nguyên Chấn… là những tấm gương về tinh thần học hỏi, dấn thân và cống hiến. Những ngôi chùa như Linh Sơn, Sắc Tứ Linh Thứu, Chúc Thọ… cũng trở thành những địa chỉ lịch sử, là nơi lưu dấu những bước chân tiên phong.
Cảm hứng cho các thế hệ sau
Hành trình của Hòa thượng Khánh Hòa, được ghi lại trong Hành trình nhật ký, đã trở thành một biểu tượng. Những câu thơ “Mênh mông vịnh biển Xiêm La / Muốn tìm đồng chí biết qua phương nào” vẫn còn vang vọng, khơi dậy trong lòng người đọc khát vọng tìm kiếm tri âm, khát vọng cống hiến cho một lý tưởng cao đẹp.
Giá trị của tư liệu
Hai tờ báo, dù chỉ là một số duy nhất, nhưng lại là những tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử Phật giáo, lịch sử báo chí và lịch sử tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Chúng cung cấp những thông tin cụ thể, sống động, mà không một cuốn sách sử nào có thể thay thế được.
Lời kết
Pháp Âm và Phật Hóa Tân Thanh Niên tuy chỉ tồn tại trong chốc lát, nhưng tiếng vang của chúng thì vẫn còn vang vọng mãi. Chúng là minh chứng hùng hồn cho thấy rằng, ở bất kỳ thời đại nào, dân tộc Việt Nam cũng không thiếu những con người dám nghĩ, dám làm, dám đứng lên để thay đổi xã hội. Tinh thần chấn hưng Phật giáo mà hai tờ báo này thắp lên, cho đến hôm nay, vẫn còn nguyên giá trị. Trong thời đại công nghệ 4.0, khi mà thông tin truyền đi với tốc độ ánh sáng, thì việc kế thừa và phát huy tinh thần tiên phong của Pháp Âm và Phật Hóa Tân Thanh Niên càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
chuaphatanlongthanh.com hy vọng rằng, qua bài viết này, độc giả không chỉ hiểu thêm về một giai đoạn lịch sử đặc biệt của Phật giáo Việt Nam, mà còn cảm nhận được ngọn lửa nhiệt huyết, khát vọng cống hiến của các bậc tiền bối. Ngọn lửa ấy, xin được thắp sáng trong lòng mỗi người, để cùng nhau xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn, nhân văn hơn, và tràn đầy tình thương như tinh thần Từ bi, Bác ái mà hai tờ báo tiên phong ngày xưa đã từng rao giảng.
Có thể bạn quan tâm: Pháp Thoại Phật Pháp: Chìa Khóa Mở Cánh Cửa Trí Tuệ Và Bình An
Có thể bạn quan tâm: Đạo Phật Vì Nhân Sinh: Tinh Thần Phụng Sự Và Hành Trình Tu Học
Cập Nhật Lúc Tháng 12 18, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
