Bạn có từng nghe đến khái niệm “Phật tánh” trong Thiền tông hay các kinh sách Đại thừa? Có phải đó là tánh giác, là một “thần thức” hay chỉ đơn giản là trạng thái ý thức không niệm thiện, niệm ác? Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu một cách khách quan và thực tế nhất.
Có thể bạn quan tâm: Phật Thuyết Nhân Quả: Hiểu Đúng Bản Chất Và Ý Nghĩa Trong Đời Sống Hiện Đại
Tánh Giác – Một Trạng Thái Tâm Linh Hay Một Khái Niệm Siêu Hình?
Nhận diện “Phật tánh” trong Thiền tông và Đại thừa
“Phật tánh” là một khái niệm trung tâm trong Thiền tông và các kinh sách Đại thừa. Những tác phẩm nổi tiếng như Kinh Kim Cang, Kinh Thủ Lăng Nghiêm, Kinh Pháp Bảo Đàn đều xác nhận rằng trạng thái “ý thức không niệm thiện, niệm ác” chính là “Phật tánh”. Đây được coi là “tánh giác”, là “bản lai diện mục” hay thậm chí là “chủ, khách” trong các công án.
Công án “Con chó có Phật tánh không?” – Một bài toán nghịch lý
Câu hỏi nổi tiếng của Thiền sư Triệu Châu: “Con chó có Phật tánh không?” là một ví dụ điển hình cho sự phức tạp của khái niệm này. Khi được trả lời “Có”, vị thiền tăng lại thắc mắc: “Nếu có Phật tánh, tại sao nó lại chui vào cái đày da bẩn thỉu để làm gì cho khổ?”
Đây là một nghịch lý: Nếu “Phật tánh” là “tánh giác”, là trạng thái sáng suốt, không si mê, thì tại sao nó lại “chui vào đãy da uế trược, hôi thúi”? Cách lập công án này nhằm “bặt đường suy nghĩ”, để người tu thiền có thể “ngộ” ra trạng thái “không niệm thiện, niệm ác” mà thành Phật, hay còn gọi là “kiến tánh thành Phật”.
Có thể bạn quan tâm: Phật Thuyết Kinh Địa Tạng: Cẩm Nang Hiếu Đạo & Giải Thoát Cho Người Việt
Cái nhìn của Đức Phật: Phật tánh – Một Định Tưởng hay Sự Giải Thoát?
Sự khác biệt giữa “Phật tánh” và “Không Vô Biên Xứ định”
Đức Phật đã từng thực hành các loại định tưởng của ngoại đạo, bao gồm cả trạng thái “ý thức thanh tịnh (chẳng niệm thiện ác) không liên hệ năm căn (vô phân biệt)”, tức là trạng thái mà các nhà Đại thừa gọi là “Phật tánh”. Tuy nhiên, Ngài nhận ra rằng đây chỉ là Không Vô Biên Xứ định tưởng, một trạng thái tưởng định, chứ không phải là sự giải thoát.
Đức Phật đã xác định rõ ràng: trạng thái “không niệm thiện, niệm ác” không phải là Phật tánh, mà chỉ là một loại định tưởng. Điều này trái ngược hoàn toàn với quan điểm của các nhà Đại thừa.
Từ “Phật tánh” đến “Thức Vô Biên Xứ tưởng”
Các thiền sư Đại thừa đã nhầm lẫn trạng thái “Không Vô Biên Xứ định tưởng” với “Phật tánh”. Khi tu đến đây, một số thiền sư Trung Hoa và Việt Nam đã tiếp tục vượt qua trạng thái này, nhập vào Thức Vô Biên Xứ định tưởng. Ở trạng thái này, họ thấy các pháp chỉ là “một”, gọi là “bất nhị”, “Phản bổn hoàn nguyên” hay “Bản thể vạn hữu”.
Tuy nhiên, theo kinh sách Nguyên Thủy, đây vẫn chỉ là Thức Vô Biên Xứ Tưởng, vẫn là một loại định tưởng, chứ không phải là sự giải thoát thực sự.
Có thể bạn quan tâm: Kinh Phật Thuyết Vạn Phật: Ý Nghĩa, Công Đức Và Cách Tụng Niệm
Những Nghịch Lý Trong Kinh Thủ Lăng Nghiêm
“Tánh nghe, tánh thấy, tánh biết” – Thường hằng hay tạm bợ?
Kinh Thủ Lăng Nghiêm dạy rằng “tánh nghe, tánh thấy, tánh biết” là thường hằng, bất biến. Nhưng liệu điều này có thực sự đúng? Khi một người đang ngủ hoặc đang bị gây mê, thì “tánh nghe, tánh thấy, tánh biết” có còn hoạt động hay không? Hay nó cũng đã “ngủ” và “mê” như thân tứ đại?
Có thể bạn quan tâm: Phật Thuyết Thập Thiện Nghiệp Đạo: Cẩm Nang Toàn Diện Về Nền Tảng Tu Tập Cho Người Học Phật
Tánh giác – Sáng suốt hay ngu si?
Nếu “Phật tánh” là “tánh giác”, là “sáng suốt vô hạn”, thì tại sao nó lại “mê lầm” để phải tái sinh luân hồi, chịu khổ đau từ kiếp này sang kiếp khác? Nếu nó đã là “tánh giác”, thì đâu cần gì đến đức Phật Thích Ca giảng dạy kinh Thủ Lăng Nghiêm? Tất cả những điều này khiến cho khái niệm “Phật tánh” trở nên vô lý và mâu thuẫn.
Nghịch lý “bỏ rơi bản minh”
Kinh Thủ Lăng Nghiêm dạy: “Do các chúng sanh bỏ rơi cái bản minh ấy, nên tuy cả ngày sống trong tánh bản minh mà không tự giác”. Nếu “bản minh” và “chúng sanh” là một, thì làm sao có thể “bỏ rơi”? Nếu là hai, thì “bản minh” đã có từ vô thủy, làm sao “vô minh” có thể xen vào được?
Tri Kiến Giải Thoát: Chánh Niệm Tỉnh Giác hay Tánh Giác?
Giải thoát không phải là “tánh giác”
Tri kiến giải thoát trong đạo Phật là Chánh Niệm Tỉnh Giác, chứ không phải là “tánh giác”. Tri kiến ở đây là biết rõ các pháp là “Vô thường, khổ, không, vô ngã”, và dùng sức tỉnh thức để không bị lôi cuốn, chìm đắm trong các pháp.
Con đường giải thoát thực sự
Con đường giải thoát thực sự là:
- Tri kiến duyên “sanh”: Biết rõ các pháp là vô thường, khổ, không, vô ngã, và không dính mắc vào chúng.
- Tri kiến luật nhân quả thiện ác: Ngăn ác, diệt ác pháp, khởi thiện, tăng trưởng thiện pháp.
Người có tri kiến giải thoát hoàn toàn là người có tâm vô lậu, tức là tâm đã nhập Bất Động Tâm định, chứ không phải là người có “tánh giác”.
Kết luận: Phật tánh – Một Khái Niệm Cần Được Đánh Giá Lại
Tánh giác – Một tưởng tượng hay một sự thật?
“Phật tánh” hay “tánh giác” có thể chỉ là một tưởng tượng của các nhà Đại thừa, khi họ tu tập lạc vào tưởng định và phát triển tưởng tuệ. Đức Phật đã từng bài bác sáu mươi hai luận thuyết của ngoại đạo, và đập phá tan tành thế giới siêu hình để giúp con người thoát khỏi những tà đạo, bàng môn lừa đảo.
Lời khuyên chân thành
Chúng ta cần suy ngẫm kỹ lưỡng về những khái niệm này, đừng vội tin những gì được viết trong các kinh sách Đại thừa. Hãy tự mình kiểm chứng, tự mình suy ngẫm, để tìm ra con đường giải thoát thực sự cho chính mình.
Bạn có thể tìm hiểu thêm các bài viết khác tại chuaphatanlongthanh.com để có cái nhìn toàn diện hơn về các vấn đề tâm linh và triết học.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 20, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
