Lực lượng sáng tác văn học Phật giáo thời Lý – Trần

Văn học Phật giáo là một phần không thể tách rời trong hành trình phát triển của văn học dân tộc. Dù trải qua nhiều thăng trầm, dòng chảy văn học này vẫn để lại dấu ấn sâu đậm, đặc biệt rực rỡ trong hai triều đại Lý – Trần. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện về lực lượng sáng tác văn học Phật giáo trong hai giai đoạn lịch sử quan trọng này, từ sự thống trị tuyệt đối của các bậc Thiền sư dưới thời Lý đến sự chuyển dịch thú vị sang Nho sĩ dưới thời Trần, qua đó làm rõ vai trò và đóng góp không thể phủ nhận của Phật giáo đối với nền văn học nước nhà.

Có thể bạn quan tâm: Top 11 Cửa Hàng Văn Hóa Phẩm Phật Giáo Đà Nẵng Chất Lượng Nhất

Tóm tắt các tác giả tiêu biểu

Trước khi đi sâu vào phân tích, dưới đây là bảng tổng hợp nhanh các tác giả quan trọng trong văn học Phật giáo thời Lý – Trần, được phân loại theo xuất thân và đóng góp:

Lực lượng sáng tác văn học Phật giáo thời Lý (1010 – 1225): Sự thống trị của các bậc Thiền sư

Tỷ lệ áp đảo: Thiền sư chiếm đa số tuyệt đối

Dưới triều đại Lý, lực lượng sáng tác văn học có sự phân hóa rõ rệt về xuất thân. Trong tổng số 52 tác giả lớn còn lưu giữ được tác phẩm đến ngày nay, có tới 37 tác giả là Thiền sư, chiếm hơn 70% tổng số. Con số này cho thấy vị thế thống trị tuyệt đối của giới tu hành trong nền văn học thời bấy giờ.

Để minh chứng cho điều này, ta có thể liệt kê một số dòng tu nổi bật:

• Dòng Vô Ngôn Thông: Trưởng Lão Định Hương, Thiền Lão, Thiền Sư Viên Chiếu, Mãn Giác, Không Lộ, Đại Xả, Trí Bảo…
• Dòng Vinitaruci: Đạo Hạnh, Trì Bát, Huệ Sinh, Khánh Hỷ, Chân Không, Viên Học, Viên Thông…
• Dòng Thảo Đường: Lý Thánh Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông…

Sự hiện diện đông đảo của các Thiền sư không chỉ thể hiện ở số lượng mà còn ở chất lượng. Họ là những tác giả có tầm ảnh hưởng lớn và để lại nhiều tác phẩm có giá trị lâu dài.

Những bậc thầy văn chương mang danh hiệu Thiền sư

Trong số 37 Thiền sư, có một số tên tuổi nổi bật, đóng góp to lớn cho văn học Phật giáo nói riêng và văn học dân tộc nói chung.

Thiền sư Mãn Giác (1052-1100), pháp danh Hoài Tín Trưởng Lão, là một trong những tác giả được biết đến rộng rãi nhất. Bài thơ nổi tiếng của ông, “Cáo Tật Thị Chúng”, với hai câu thơ bất hủ:

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

(Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết,
Đêm qua sân trước một cành mai)

Bài thơ không chỉ là một triết lý sống lạc quan, mà còn là một biểu tượng cho tinh thần bất diệt của Phật giáo, luôn mang lại niềm tin và hy vọng trong những lúc tưởng chừng như tuyệt vọng.

Thiền sư Thích Pháp Bảo (còn gọi là Thiền sư Giác Tĩnh Hải Chiếu) là tác giả của bài minh nổi tiếng “Ngưỡng Sơn Linh Xứng Tự Bi Minh”. Trong bài minh này, ông đã ca ngợi công lao của Lý Thường Kiệt bằng những lời thơ rất trang trọng và khí phách:

Việt hữu Lý Công
Cổ nhân chuẩn thức
Mạc quận ký ninh
Chư ởng sự tất khắc
Danh dương hàm hạ
Thanh chấn hà vực

(Nước Việt có Lý Công,
Theo đúng phép tổ tông,
Cầm quân là tất thắng,
Trị nước dân yên lòng,
Danh lẫy lừng thiên hạ,
Tiếng vang khắp núi sông)

Các bậc đế vương và quan lại: Những người tu tại gia

Bên cạnh các Thiền sư, triều đại Lý cũng chứng kiến sự xuất hiện của những bậc đế vương và quan lại theo đạo Phật. Họ tuy không xuất gia nhưng lại có những đóng góp đáng kể cho văn học Phật giáo.

Có thể bạn quan tâm: Văn Học Phật Giáo Là Gì? Khám Phá Kho Tàng Tri Thức Tinh Hoa Ngàn Năm

Hoàng đế Lý Thánh Tông (1054-1072), Lý Anh Tông (1138-1175) và Lý Cao Tông (1175-1210) đều xuất thân từ dòng tu Thảo Đường, một dòng tu do Thiền sư Thảo Đường truyền bá từ Trung Hoa sang. Sự ủng hộ của các bậc đế vương này đã góp phần thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo trong suốt triều đại Lý.

Linh Nhân Hoàng Thái Hậu (Ỷ Lan), mẹ của Lý Nhân Tông, cũng là một người theo đạo Phật rất sùng đạo. Bà đã có nhiều đóng góp cho việc xây dựng chùa chiền và hỗ trợ các hoạt động Phật sự.

Những tác giả chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ triết lý Phật giáo

Ngoài các Thiền sư và những người tu tại gia, còn có một nhóm tác giả chịu ảnh hưởng sâu sắc từ triết lý Phật giáo, dù không nhất thiết là người tu hành.

Hoàng đế Lý Thái Tông (1028-1054) và Lý Nhân Tông (1072-1127) là hai vị vua có nhiều tác phẩm thể hiện tư tưởng Phật giáo. Họ thường sử dụng thơ ca để thể hiện những suy ngẫm về cuộc đời, về lẽ vô thường và về cái đẹp của tâm hồn.

Những tác giả giàu thiện cảm với nhà Phật

Cuối cùng, trong số các tác giả thời Lý, còn có những người tuy không theo đạo Phật nhưng lại có thiện cảm rất lớn với nhà Phật. Lý Thường Kiệt là một ví dụ điển hình. Ông là một danh tướng lừng danh, tác giả của bài thơ “Nam quốc sơn hà” – được coi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc. Mặc dù là một võ tướng, nhưng Lý Thường Kiệt rất kính trọng và ủng hộ Phật giáo, thường lui tới các chùa chiền và có quan hệ thân thiết với nhiều Thiền sư.

Lực lượng sáng tác văn học Phật giáo thời Trần (1226 – 1400): Sự chuyển dịch và tiếp nối

Bối cảnh lịch sử: Sự trỗi dậy của Nho giáo

Bước sang triều đại Trần, bối cảnh xã hội có nhiều thay đổi. Nho giáo ngày càng được coi trọng, các khoa thi được tổ chức thường xuyên, đội ngũ Nho sĩ ngày càng đông đảo. Điều này dẫn đến một sự chuyển dịch trong lực lượng sáng tác văn học. Nếu như thời Lý, Thiền sư chiếm ưu thế tuyệt đối thì đến thời Trần, Nho sĩ đã trở thành lực lượng chủ đạo.

Tuy nhiên, điều đáng nói là, mặc dù Nho sĩ chiếm ưu thế về số lượng, nhưng các bậc tu hành và những người theo đạo Phật vẫn giữ một vai trò quan trọng, đặc biệt là trong việc định hướng tư tưởng và tạo nên những giá trị văn học đặc sắc.

Bảy tác giả về cuối đời đã xuất gia tu hành: Những bậc đế vương tu hành

Thời Trần chứng kiến một hiện tượng đặc biệt: nhiều bậc đế vương, sau khi đã làm tròn trách nhiệm với đất nước, đã chọn con đường xuất gia tu hành. Họ không chỉ là những vị vua anh minh mà còn là những nhà thơ, nhà tư tưởng lớn.

Trần Thái Tông (1218-1277), vị Hoàng đế đầu tiên của nhà Trần, là một trong những nhân vật tiêu biểu. Ông là tác giả của “Khóa Hư Lục”, một tác phẩm văn học Phật giáo có giá trị cao, thể hiện kiến thức Phật học rất uyên thâm. Bài kệ khuyên đời của ông rất được truyền tụng:

Sinh, lão, bệnh, tử
Là lẽ tự nhiên
Cầu mong giải thoát
Càng thêm rối ren

Bốn câu kệ ngắn gọn nhưng chứa đựng một triết lý sống rất sâu sắc, khuyên con người hãy nhìn nhận cuộc đời một cách bình thản, không nên quá执着 vào những điều phù du.

Có thể bạn quan tâm: Văn Hóa Phật Giáo Thái Lan: Tinh Hoa Truyền Thống Trên Đất Nước Chùa Vàng

Trần Nhân Tông (1258-1308) là một nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong văn học Phật giáo thời Trần. Ông là vị Hoàng đế thứ ba, một vị tướng tài ba, nhưng nổi bật hơn cả là ông là người sáng lập ra dòng Trúc Lâm Yên Tử, dòng Thiền phái đầu tiên của Việt Nam.

Trần Nhân Tông để lại cho đời nhiều tác phẩm có giá trị, trong đó nổi bật là “Trần Nhân Tông Thi Tập”, “Đại Hương Hải Ấn Thi Tập” và “Cư Trần Lạc Đạo”. Thơ của Trần Nhân Tông không chỉ là những lời kệ cao siêu mà còn thể hiện một tình yêu thiên nhiên sâu sắc, một tâm hồn thanh cao và một tinh thần lạc quan:

Đèn soi lưng cửa, sách đầy giường
Sân thu đêm lạnh buốt hơi sương
Xóm vải canh khuya chày lặng tiếng
Cao cao hoa mộc một vầng trăng

Dù đã xuất gia tu hành, nhưng trong thơ Trần Nhân Tông vẫn tràn ngập hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp, cho thấy ông không phải là một nhà tu hành ẩn dật mà là một người sống chan hòa với cuộc đời.

Pháp Loa (1284-1330), đạo hiệu Đồng Kiên Cương, là đời tổ thứ hai của dòng Trúc Lâm Yên Tử. Ông là một người có tâm hồn phóng khoáng, yêu tự do. Bài kệ lúc lâm chung của ông thể hiện một tinh thần rất tự tại:

Duyên trần đã cắt, tấm thân nhàn
Bốn chục năm dư, cõi mộng tàn
Chào nhé, xin đừng vương vấn nữa
Kìa trông trăng gió trải thênh thang

Huyền Quang (1254-1334), đạo hiệu Lý Đạo Tái, là đời tổ thứ ba của dòng Trúc Lâm Yên Tử. Ông xuất thân là một Nho sĩ, đỗ đầu khoa Đại Tỵ (1274), từng làm quan một thời gian rồi mới xuất gia tu hành. Thơ văn của ông có lời lẽ rất thanh thoát, thể hiện một tâm hồn thanh cao:

Người ở trên lầu, hoa dưới sân
Khói hương, sầu muộn tự tan dần
Vạn vật có đâu lòng ganh tỵ
Hoa nở bốn phương chẳng ngại ngần

Tuệ Trung Thượng Sĩ (1231-1291), tên thật là Trần Tung, là một vị tướng tài ba, con của Trần Liễu. Sau khi đã lập được nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên, ông xuất gia tu hành. Tác phẩm lớn nhất của ông là “Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục”. Tuy đã xuất gia tu hành nhưng lòng ông vẫn canh cánh nỗi lo cho đời:

Thương gốc tùng xanh đã bấy nay
Chẳng tham thế đứng lệch hay ngay
Thói lạ chưa dùng làm rường cột
Phía trước cỏ hoa cứ nở đầy

Năm tác giả luôn bày tỏ thái độ thiện cảm với nhà Phật

Bên cạnh các bậc tu hành, thời Trần cũng chứng kiến sự xuất hiện của nhiều tác giả tuy không tu hành nhưng luôn bày tỏ thái độ thiện cảm với nhà Phật.

Trần Quang Khải (1241-1294), con của Trần Thái Tông, là một vị tướng tài ba, từng lập được nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên. Ông là tác giả của “Lạc Đạo Tập” và một số bài thơ nổi tiếng như “Tùng giá hoàn kinh”, “Phúc Hưng viên”, “Lưu Gia độ”… Trong số đó, bài “Lưu Gia độ” (Bến Lưu Gia) là bài rất được khen tụng:

Cây xanh cao ngất bến Lưu Gia
Nhớ thuở theo phò xa giá qua
Tháp cũ, đình xưa ven sông tỏ
Đền hoang, mộ cổ bóng dương tà
Ngàn dặm thái bình còn ghi đó
Trăm năm nhà Lý đã trôi qua
Đầu bạc, khách thơ cùng tương ngộ
Hoa mai, bóng nước tựa tuyết sa

Trần Anh Tông (1276-1320), vị Hoàng đế thứ tư của nhà Trần, là một người rất yêu thích Phật giáo. Ông thường lên núi Yên Tử tụ họp các Thiền sư, từng cho xây gác Ánh Vân ở núi Yên Tử và tương truyền là từng có tập “Thùy Vân Tùy Bút” nhưng trước khi qua đời thì sai người đốt đi.

Có thể bạn quan tâm: Văn Hóa Phật Giáo Việt Nam: Dòng Chảy Bất Tận Trong Tiến Trình Phát Triển Dân Tộc

Trần Nghệ Tông (1321-1394), một vị Hoàng đế cuối thời Trần, là người rất giàu thiện cảm với cả Phật giáo và Đạo giáo.

Đỗ Nguyên Chương và Đặng Lan Chủng là hai Nho sĩ cuối thời Trần, tuy sáng tác không nhiều nhưng trong tác phẩm của mình, họ luôn bày tỏ sự đặc biệt tôn kính đối với nhà Phật.

Sự chuyển dịch: Từ Thiền sư sang Nho sĩ

Nếu như thời Lý, lực lượng sáng tác văn học Phật giáo chủ yếu là các Thiền sư thì đến thời Trần, lực lượng này đã có sự chuyển dịch rõ rệt. Nho sĩ ngày càng chiếm ưu thế, đặc biệt là về số lượng. Tuy nhiên, điều đáng nói là, mặc dù Nho sĩ chiếm ưu thế về số lượng, nhưng các bậc tu hành và những người theo đạo Phật vẫn giữ một vai trò quan trọng, đặc biệt là trong việc định hướng tư tưởng và tạo nên những giá trị văn học đặc sắc.

Đóng góp của văn học Phật giáo thời Lý – Trần đối với văn học dân tộc

Làm phong phú thêm đề tài và cảm hứng sáng tác

Văn học Phật giáo thời Lý – Trần đã góp phần làm phong phú thêm đề tài và cảm hứng sáng tác cho văn học dân tộc. Các tác phẩm Phật giáo không chỉ nói về giáo lý, về tu hành mà còn nói về thiên nhiên, về con người, về xã hội. Thiên nhiên trong thơ Phật giáo thường hiện lên với vẻ đẹp thanh cao, tao nhã, mang đậm chất thiền. Con người trong thơ Phật giáo là những con người có tâm hồn thanh cao, sống chan hòa với thiên nhiên và xã hội.

Góp phần hình thành phong cách văn học đặc sắc

Văn học Phật giáo thời Lý – Trần đã góp phần hình thành một phong cách văn học đặc sắc, mang đậm bản sắc dân tộc. Phong cách này được thể hiện qua ngôn ngữ giản dị, mộc mạc, giàu hình ảnh, giàu cảm xúc. Các tác phẩm Phật giáo thường sử dụng những hình ảnh quen thuộc trong đời sống hàng ngày để thể hiện những triết lý cao siêu, tạo nên một sự gần gũi, thân thiện với người đọc.

Góp phần nâng cao trình độ tư duy và thẩm mỹ

Văn học Phật giáo thời Lý – Trần đã góp phần nâng cao trình độ tư duy và thẩm mỹ của người Việt. Các tác phẩm Phật giáo không chỉ mang lại cho người đọc những cảm xúc thẩm mỹ mà còn giúp người đọc suy ngẫm về cuộc đời, về lẽ vô thường, về cái đẹp của tâm hồn. Qua đó, người đọc có thể nâng cao trình độ tư duy, phát triển thẩm mỹ và hoàn thiện nhân cách.

Kết luận

Qua việc khảo sát lực lượng sáng tác văn học Phật giáo thời Lý – Trần, có thể thấy rằng, Phật giáo đã có những đóng góp to lớn cho nền văn học dân tộc. Dưới triều đại Lý, các Thiền sư là lực lượng sáng tác áp đảo, họ đã để lại cho đời nhiều tác phẩm có giá trị cao, thể hiện một trình độ văn học và tư tưởng rất sâu sắc. Bước sang triều đại Trần, mặc dù Nho sĩ đã trở thành lực lượng chủ đạo, nhưng các bậc tu hành và những người theo đạo Phật vẫn giữ một vai trò quan trọng, đặc biệt là trong việc định hướng tư tưởng và tạo nên những giá trị văn học đặc sắc.

Văn học Phật giáo thời Lý – Trần không chỉ là một phần của lịch sử Phật giáo mà còn là một phần không thể tách rời của lịch sử văn học dân tộc. Những tác phẩm văn học Phật giáo thời Lý – Trần đã góp phần làm phong phú thêm đề tài và cảm hứng sáng tác, góp phần hình thành phong cách văn học đặc sắc, góp phần nâng cao trình độ tư duy và thẩm mỹ của người Việt. Những giá trị đó vẫn còn nguyên vẹn cho đến ngày nay và sẽ tiếp tục là một phần quan trọng trong hành trình phát triển của văn học Việt Nam.

chuaphatanlongthanh.com luôn nỗ lực cung cấp những bài viết chất lượng, khách quan và giàu tính nhân văn, mong muốn góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp cho cộng đồng.

Cập Nhật Lúc Tháng 1 21, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân