Tâm trong Phật giáo là một trong những khái niệm trung tâm, cốt lõi, đóng vai trò then chốt trong hành trình tu tập hướng đến giải thoát. Khái niệm “tâm” (Pali: Citta) được đề cập rất nhiều trong các kinh điển Phật giáo Nguyên thủy, nhưng không phải để trở thành một đề tài triết học thuần túy, mà là để làm rõ và giúp hành giả thực hành hiệu quả. Trong phạm vi bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về “Tâm trong Phật giáo” dưới ba góc độ cơ bản: tâm chưa được tu tập, tâm đang tu tập và tâm đã giác ngộ, từ đó rút ra phương pháp tu tập phù hợp.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Trang Trí Phòng Thờ Phật Đẹp, Trang Nghiêm Và Hợp Phong Thủy
Tổng quan về khái niệm “tâm” trong Phật giáo Nguyên thủy
Trước hết, cần hiểu rằng “tâm” (Citta) trong tiếng Pali là một thuật ngữ có nhiều nghĩa, tùy theo ngữ cảnh trong từng bài kinh mà dịch giả sẽ lựa chọn cách dịch phù hợp. Nó có thể được dịch là “tâm”, “tâm thức” hoặc “ý”.
Tâm: Dùng để diễn đạt khái niệm tổng quát về cái biết, cái cảm nhận.
Tâm thức: Nhấn mạnh đến chức năng hiểu biết, liễu biệt, phân biệt của tâm.
Ý: Vừa thể hiện chức năng phân biệt, vừa nhấn mạnh đến sự vận hành, hoạt động không ngừng nghỉ của tâm.
Điều đặc biệt là Đức Phật trong thời kỳ nguyên thủy không chủ trương xây dựng “tâm” như một luận thuyết triết học phức tạp, mà mục đích chính là hướng dẫn người nghe hiểu và thực hành giáo pháp để đạt được giải thoát, thực chứng Niết-bàn ngay trong kiếp sống hiện tại. Vì vậy, mọi lời dạy về tâm đều mang tính chất thực tiễn, trực tiếp phục vụ cho việc tu tập.
Dựa vào các kinh điển Nguyên thủy, có thể khái quát trạng thái của tâm qua ba cấp độ chính, đó cũng là quá trình chuyển hóa nội tâm mà một hành giả cần trải qua.
Tâm chưa được tu tập hay tâm cấu uế
Tâm chưa được tu tập là trạng thái tâm lý phổ biến của đa số chúng sinh. Đây là trạng thái tâm bị chi phối bởi các phiền não, cấu uế, dẫn đến khổ đau và luân hồi. Trạng thái này được mô tả trong kinh điển bằng rất nhiều thuật ngữ: tâm tham lam, tâm sân hận, tâm loạn động, tâm nghi ngờ, tâm biếng nhác, tâm ái nhiễm, tâm không niệm, tâm không định, tâm ô nhiễm…
Có thể gom các biểu hiện của tâm chưa tu tập này thành ba gốc rễ bất thiện chính:
Tâm tham (lobha): Sự tham muốn, đam mê, chiếm hữu.
Tâm sân (dosa): Sự sân hận, ghét bỏ, bực bội.
Tâm si (moha): Sự si mê, vô minh, không hiểu rõ bản chất.
Tác hại của tâm chưa được tu tập
Đức Phật đã nhiều lần nhấn mạnh về tác hại to lớn của tâm chưa được tu tập. Trong Tăng chi bộ kinh (Aṅguttara Nikāya), phẩm 1 pháp, Ngài khẳng định:
“Ta không thấy một pháp nào khác, này các Tỷ-kheo, lại khó sử dụng, lại đưa đến bất lợi lớn… như tâm không được tu tập. Tâm không được tu tập, này các Tỷ-kheo, khó sử dụng, đưa đến bất lợi lớn.”
Trong Kinh Pháp cú (Dhammapada), cũng có nhiều bài kệ nổi tiếng nói lên điều này:
Ý dẫn đầu các pháp, Ý làm chủ, ý tạo. Nếu với ý ô nhiễm, Nói lên hay hành động, Khổ não bước theo sau, Như xe, chân vật kéo.
Hoặc:
Như ngôi nhà vụng lợp, Mưa liền xâm nhập vào. Cũng vậy tâm không tu, Tham dục liền xâm nhập.
Tác hại của tâm chưa được tu tập là vô cùng lớn. Một trong những nguyên nhân sâu xa dẫn đến trạng thái này là sự lầm chấp rằng thân và tâm là thường hằng, là thanh tịnh, có một chủ thể cố định (có ngã). Khi không nhận diện đúng đắn về tâm, con người dễ bị tâm sai hướng, sống tùy theo dục vọng, cố chấp, si mê, và từ đó khổ não phát sinh.
Tâm được tu tập
Tâm được tu tập là trạng thái tâm đã được điều phục, được đặt đúng hướng, luôn được bảo hộ. Đây là kết quả của quá trình thực hành các pháp môn như giới, định, tuệ. Các trạng thái tích cực của tâm được tu tập thường được nhắc đến trong kinh điển như: tâm từ, tâm bi, tâm hỷ, tâm xả, tâm định tĩnh, tâm thuần tịnh, tâm giải thoát, tâm chính trực…
Các trạng thái tâm này có công năng giúp con người gột bỏ cấu uế, đoạn trừ ba độc tham, sân, si và hướng đến sự giác ngộ giải thoát.
Công năng và lợi ích của tâm được tu tập
Đức Phật cũng khẳng định mạnh mẽ công năng của tâm được tu tập:
“Ta không thấy một pháp nào khác, này các Tỷ-kheo, lại đưa đến ích lợi lớn… như tâm được tu tập, được làm cho hiển lộ, làm cho sung mãn… Tâm được tu tập, được làm cho hiển lộ, làm cho sung mãn, này các Tỷ-kheo, đưa đến lợi ích lớn, đem lại an lạc…” (Tăng chi bộ kinh, phẩm 1 pháp)
Kinh Pháp cú cũng có những bài kệ đối chiếu, làm nổi bật lợi ích của tâm được tu tập:
Như ngôi nhà khéo lợp, Mưa không xâm nhập vào. Cũng vậy tâm khéo tu, Tham dục không xâm nhập.
Khó nắm giữ, khinh động, Theo các dục quay cuồng. Lành thay, điều phục tâm; Tâm điều, an lạc đến.
Chạy xa, sống một mình, Không thân, ẩn hang sâu. Ai điều phục được tâm, Thoát khỏi ma trói buộc.
Ý nghĩa của tâm được tu tập rất sâu rộng. Nó vừa là phương pháp (trong quá trình tu tập) vừa là kết quả đạt được. Đây là điều kiện tiên quyết trên lộ trình tu tập để chứng đạt cứu cánh là Niết-bàn.
Tâm giác ngộ
Tâm giác ngộ là kết quả cuối cùng, là trái ngọt của cả một quá trình tu tập tâm một cách chân chính. Nó là trạng thái hoàn toàn dứt sạch mọi cấu uế, thanh tịnh, sáng trong.
“Tâm này, này các Tỷ-kheo, là sáng chói và tâm này được gột sạch các cấu uế từ ngoài vào.” (Tăng chi bộ kinh, phẩm 1 pháp)
Tâm không đầy tràn dục, Tâm không (hận) công phá; Đoạn tuyệt mọi thiện ác, Kẻ tỉnh không sợ hãi. (Phẩm Tâm – kinh Pháp Cú)
Trạng thái tâm giác ngộ được mô tả trong rất nhiều kinh điển Nguyên thủy, như kinh Ca-diếp sư tử hống, kinh Đại duyên, kinh Đại bát Niết-bàn (thuộc Trường bộ kinh), hoặc kinh Ví dụ tấm vải, Tiểu kinh Sư tử Hống (thuộc Trung bộ kinh).
Với Phật giáo Nguyên thủy, một hành giả tu tập đạt đến trạng thái tâm giác ngộ thì có nghĩa là vị đó đã hoàn toàn giải thoát khỏi luân hồi sinh tử, không còn sợ hãi, đạt được Niết-bàn tịch tĩnh. Vị ấy tự biết:
“Sinh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm; sau đời hiện tại, không có đời sống nào khác nữa.” (Kinh Sa-môn quả – Trường bộ kinh)
Phương pháp tu tập tâm theo kinh điển Nguyên thủy
Phật giáo luôn đề cao trí tuệ (paññā) làm kim chỉ nam cho mọi hành động. Đức Phật đã đưa ra một phương pháp luận rõ ràng để hiểu và chuyển hóa bất kỳ pháp nào, trong đó có “tâm”. Đó là tuệ Tứ Đế gồm bốn bước:
Hiểu rõ khái niệm (Chân lý về Khổ).
Thấy được nguyên nhân/nguồn gốc sinh khởi (Chân lý về Tập).
Thấy được sự diệt trừ (Chân lý về Diệt).
Thấy được phương pháp để đưa đến sự diệt trừ (Chân lý về Đạo).
Khi đã hiểu rõ khái niệm, nguyên nhân và tác hại của một pháp, đồng thời thấy được lợi ích khi pháp đó được diệt trừ, thì mới phát khởi tâm muốn tu tập, muốn diệt trừ pháp bất thiện để đạt được giác ngộ.
Nền tảng: Giới – Định – Tuệ
Việc tu tập trong Phật giáo Nguyên thủy, cũng như toàn bộ Phật giáo, đều dựa trên nền tảng Giới – Định – Tuệ thông qua Bát Chính Đạo. Tuy nhiên, phương pháp thực hành cụ thể và chủ chốt nhất là Thiền (bhāvanā), được thực hiện thông qua ba bước: Chỉ (samatha), Quán (vipassanā), Xả (upekkhā).
Pháp môn chủ yếu: Thiền Tứ niệm xứ
Phương pháp thiền cụ thể được nhắc đến nhiều nhất trong các kinh điển Nguyên Thủy là Thiền Tứ niệm xứ (Satipaṭṭhāna) và Thiền quán niệm hơi thở (Ānāpānasati). Đây là pháp môn được Đức Phật xác định là con đường duy nhất để dẫn đến thanh tịnh, vượt qua sầu bi, chấm dứt khổ ưu, chứng đắc chánh trí, thực hiện Niết-bàn.
Tứ niệm xứ gồm bốn đề mục:
Quán thân trên thân (Kāyānupassanā): Quán chiếu về cơ thể vật lý.
Quán thọ trên các thọ (Vedanānupassanā): Quán chiếu về các cảm thọ.
Quán tâm trên tâm (Cittānupassanā): Quán chiếu về các trạng thái tâm lý.
Quán pháp trên các pháp (Dhammānupassanā): Quán chiếu về các hiện tượng pháp lý.
Tư tưởng tóm tắt của bốn đề mục:
Quán thân bất tịnh (Thân không phải là thanh tịnh, vĩnh cửu).
Quán thọ thị khổ (Các cảm thọ dù vui hay buồn đều mang bản chất khổ).
Quán tâm vô thường (Tâm luôn biến đổi, không có bản chất cố định).
Quán pháp vô ngã (Tất cả các pháp đều không có ngã, không có chủ thể).
Phương pháp “tuệ tri” – Chìa khóa then chốt
Yếu tố then chốt trong Tứ niệm xứ là “tuệ tri” (sampajāna) – tức là biết một cách rõ ràng, minh bạch, như thật. Đức Phật dạy rằng, khi thực hành, hành giả phải tuệ tri về từng hiện tượng:
Quán thân trên thân: “Tôi đi, tuệ tri: ‘Tôi đi'”; “Tôi đứng, tuệ tri: ‘Tôi đứng'”; “Tôi ngồi, tuệ tri: ‘Tôi ngồi'”; “Thân thể được sử dụng như thế nào, vị ấy tuệ tri thân như thế ấy…”
Quán tâm trên tâm: “Với tâm có tham, tuệ tri: ‘Tâm có tham'”; “Với tâm không tham, tuệ tri: ‘Tâm không tham'”; “Với tâm có sân, tuệ tri: ‘Tâm có sân'”; “Với tâm không sân, tuệ tri: ‘Tâm không sân'”; “Với tâm có si, tuệ tri: ‘Tâm có si'”; “Với tâm không si, tuệ tri: ‘Tâm không si’…”
Quán pháp trên pháp: “Nội tâm có ái dục, tuệ tri: ‘Nội tâm tôi có ái dục'”; “Nội tâm không có ái dục, tuệ tri: ‘Nội tâm tôi không có ái dục'”; “Với ái dục chưa sinh nay sinh khởi, vị ấy tuệ tri như vậy”; “Với ái dục đã sinh nay được đoạn diệt, vị ấy tuệ tri như vậy”…
Thiền quán niệm hơi thở – Phương pháp phổ biến
Tương tự, thiền quán niệm hơi thở cũng dựa trên nền tảng của việc tuệ tri về hơi thở:
“Thở vô dài, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở vô dài’; hay thở ra dài, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở ra dài’; hay thở vô ngắn, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở vô ngắn’; hay thở ra ngắn, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở ra ngắn’… ‘An tịnh toàn thân, tôi sẽ thở vô’, vị ấy tập; ‘An tịnh toàn thân, tôi sẽ thở ra’, vị ấy tập.”
Những tư tưởng nền tảng khác
Trong hệ thống kinh điển nguyên thủy cũng xuất hiện các khái niệm quan trọng, là nền tảng cho các học thuyết về sau:
Quan niệm về “Không” trong bài kinh Tiểu Không và Đại Không (Trung bộ kinh).
Quan niệm “dứt trừ hai kiến” (hữu kiến và vô kiến) trong Phẩm Hữu Vô (Kinh Tăng nhất A-hàm).
Đây được coi là nền tảng ban đầu cho học thuyết tính Không và tinh thần phá chấp nhị kiến trong các kinh điển thuộc Phật giáo Đại thừa sau này.
Kết luận: Hành trình chuyển hóa từ tâm cấu uế đến tâm giác ngộ
Tâm trong Phật giáo không phải là một khái niệm trừu tượng, lý thuyết, mà là trung tâm của thực hành. Quan niệm về tâm trong thời kỳ Phật giáo Nguyên thủy được miêu tả một cách thuần khiết và chân thực, phù hợp với căn cơ của người nghe.
Thân và tâm cấu thành nên một chúng sinh, nhưng cũng chính vì mê lầm chấp thân tâm là thật mà chúng sinh trôi lăn trong dòng sinh tử luân hồi vô tận. Vì vậy, việc tuệ tri đúng như thật về tâm và thân chính là điều kiện tiên quyết để các hành giả tiến bước trên con đường tu tập giác ngộ.
Con đường đó là một hành trình chuyển hóa rõ ràng:
Nhận diện trạng thái tâm chưa được tu tập (tâm cấu uế) và hiểu rõ tác hại của nó.
Thực hành các pháp môn (chủ yếu là Tứ niệm xứ và quán niệm hơi thở) để tu tập tâm, chuyển hóa tâm từ bất thiện sang thiện, từ loạn động sang định tĩnh.
Đạt đến trạng thái tâm giác ngộ – thanh tịnh, sáng trong, hoàn toàn giải thoát.
Hiểu và thực hành đúng về “tâm” theo lời dạy của Đức Phật trong kinh điển Nguyên thủy là chìa khóa để mỗi người có thể tự mình chuyển hóa nội tâm, vượt qua khổ đau và hướng đến một cuộc sống an lạc, hạnh phúc thực sự. Để tìm hiểu sâu hơn về các pháp môn thiền định và nhiều chủ đề Phật học khác, mời bạn tham khảo thêm các bài viết trên chuaphatanlongthanh.com.
