Trong kho tàng nghệ thuật Phật giáo bằng đồng tại Việt Nam, có một công trình đã ghi dấu ấn sâu sắc không chỉ bởi quy mô đồ sộ mà còn bởi giá trị lịch sử và tinh thần dân tộc đặc biệt. Đó chính là tượng Phật A Di Đà bằng đồng lớn nhất Việt Nam, được đặt tại chùa Ngũ Xã (quận Ba Đình, Hà Nội). Được công nhận là pho tượng Phật bằng đồng lâu đời nhất Việt Nam vào năm 2010, bức tượng này là minh chứng sống động cho tài hoa của các nghệ nhân làng đúc đồng Ngũ Xã và tinh thần kiên cường của dân tộc trong thời kỳ lịch sử đặc biệt.
Bối Cảnh Lịch Sử: Đúc Tượng Trong Thời Khó Khăn
Kỷ niệm một thời kỳ chuyển giao
Tượng Phật A Di Đà chùa Ngũ Xã ra đời trong một bối cảnh lịch sử đầy biến động. Năm 1949, chùa Ngũ Xã bị một trận hỏa hoạn thiêu rụi. Việc xây dựng lại ngôi chùa và đúc tượng Phật không chỉ là nhu cầu tâm linh mà còn là biểu tượng cho sự phục hưng sau chiến tranh. Thời điểm đó, dù đất nước còn nhiều khó khăn, nhưng tinh thần bất khuất và niềm tin vào văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ.
Ý nghĩa của việc chọn đúc tượng bằng đồng
Thượng tọa Thích Vĩnh Tường, trụ trì chùa Ngũ Xã thời điểm đó, đã quyết định đúc tượng bằng đồng thay vì các chất liệu khác. Đây là một quyết định mang tính chiến lược, thể hiện niềm tin vào sự bền vững của văn hóa Phật giáo: “Dù bất cứ thời đại nào, dù đế quốc hay dân chủ thì nền văn hóa của đạo Phật hay Thiên chúa giáo không bao giờ mất đi.” Việc chọn đồng – một kim loại quý, bền vững với thời gian – chính là lời khẳng định cho sự trường tồn của văn hóa dân tộc.
Quy trình Đúc Tượng: Kỹ Thuật Thủ Công Tinh Xảo
Những nghệ nhân tài hoa
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Bằng Đồng Lớn Nhất Thế Giới: Kiệt Tác 120m, Nặng 4.000 Tấn, Ẩn Chứa 5 Tầng Linh Thiêng
Để thực hiện công trình lớn lao này, làng Ngũ Xã đã huy động những nghệ nhân có tay nghề cao nhất. Trong số đó, kiến trúc sư Nguyễn Văn Tùy được giao làm tổng chỉ huy, nhờ vào trình độ học vấn cao và kinh nghiệm tu nghiệp ở Nhật Bản và Trung Quốc. Ông cùng với 5 nghệ nhân chính gồm Nguyễn Văn Hiếu (vẽ kiểu tượng) và các thợ cả phường đúc đã cùng nhau thực hiện công trình đồ sộ này.
Các giai đoạn đúc tượng
Quy trình đúc tượng Phật A Di Đà được thực hiện hoàn toàn bằng thủ công, không có máy móc hiện đại hỗ trợ. Các nghệ nhân phải trải qua 3 giai đoạn chính:
- Giai đoạn 1: Nặn tượng bằng đất – Mất nửa năm để tạo mẫu đất chính xác, đảm bảo tỷ lệ hoàn hảo.
- Giai đoạn 2: Làm tượng bằng xi măng – Tạo mẫu thử để kiểm tra các chi tiết.
- Giai đoạn 3: Đúc khuôn và đổ đồng – Đây là giai đoạn quan trọng và nguy hiểm nhất, đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối.
Kỹ thuật bí truyền “rỗng liền khối”
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Bằng Đồng Cổ: Bí Ẩn, Giá Trị Và Cách Nhận Biết
Điểm đặc biệt làm nên giá trị độc đáo của tượng Phật A Di Đà là kỹ thuật đúc “rỗng liền khối” – một bí truyền chỉ có ở làng Ngũ Xã. Kỹ thuật này đòi hỏi:
- Nung chín khung đất: Trước khi đổ đồng, phải nung chín toàn bộ khung đất bên trong tượng để tránh hiện tượng nứt vỡ do chênh lệch nhiệt độ.
- Đổ đồng liền mạch: Nước đồng nóng chảy (khoảng 1.400 độ C) phải được đổ vào khuôn một cách đều tay, không ngắt quãng.
- Kiểm soát chất lượng: Các nghệ nhân phải quan sát ánh vàng và khói bốc lên để đánh giá chất lượng nước đồng.
Giá Trị Lịch Sử: Biểu Tượng Của Sự Phục Hưng
Tái sinh từ những tàn dư thực dân
Một trong những câu chuyện lịch sử cảm động nhất về bức tượng là việc tái sinh từ những tàn dư của chế độ thực dân Pháp. Trong thời kỳ 1945-1954, chính quyền cách mạng đã phá bỏ nhiều tượng đài biểu tượng của thực dân, trong đó có tượng Sĩ Nông Công Thương, tượng Toàn quyền Pôn Be, và đặc biệt là tượng Nữ thần Tự Do (bà Đầm xòe). Những bức tượng này được nấu chảy và tái sử dụng để đúc tượng Phật A Di Đà.
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Bằng Đá Thạch Anh: Sự Kết Hợp Hoàn Hảo Giữa Nghệ Thuật, Tâm Linh Và Phong Thủy
Cụ Nguyễn Văn Dũng, một trong những nghệ nhân tham gia đúc tượng, từng kể: “Chính mắt tôi đã nhìn thấy bức tượng bà Đầm xòe được chuyển đến chùa để nấu đồng. Khi đó bức tượng vẫn còn nguyên cả khối, cao khoảng 2,5m làm bằng đồng. Mọi người phải gọi thợ rèn đến để phá từng mảnh mới mang đi nấu.”
Kỹ thuật vượt thời đại
Tượng Phật A Di Đà chùa Ngũ Xã có chiều cao 3,95m, khoảng cách giữa hai đầu gối là 3,60m, nặng 10 tấn. Đặt trên tòa sen cao 1,45m, nặng 3,9 tấn, tổng trọng lượng lên tới gần 14 tấn. Việc di chuyển và đặt tượng vào vị trí hiện nay đã là một thách thức lớn, phải mượn kích thủy lực mới thực hiện được.
Giá Trị Nghệ Thuật: Sự Kết Hợp Giữa Tài Hoa và Tâm Hồn
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Bản Mệnh: Ý Nghĩa, Cách Chọn Và Những Điều Cần Biết
Sự hài hòa trong từng chi tiết
Tượng Phật A Di Đà chùa Ngũ Xã có tư thế ngồi bằng, hình khắc đơn giản nhưng hài hòa. Mỗi chi tiết từ nét mặt hiền từ, thân hình trầm tĩnh đến dáng ngồi an nhiên, nếp áo mềm mại đều toát lên vẻ đẹp vừa thiêng liêng vừa chân thực. Bức tượng khiến người xem cảm nhận được sự trầm lắng, sâu xa nhưng lại giống người thật, tạo nên sự gần gũi giữa con người và Phật pháp.
Di sản của làng nghề truyền thống
Làng đúc đồng Ngũ Xã có lịch sử hơn 500 năm, được hình thành từ thời Hậu Lê bởi 5 xã: Đông Mai, Châu Mỹ, Lộng Thượng, Đào Viên, Điện Tiền. Trong câu vè được lưu truyền: “Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xã”, nghề đúc đồng Ngũ Xã được coi là một trong 4 nghề tinh hoa bậc cao của Thăng Long xưa.
Tượng Phật A Di Đà là minh chứng rõ ràng nhất cho tài hoa của các nghệ nhân làng nghề này. Đây không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là biểu tượng cho sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật thủ công tinh xảo và tâm hồn nghệ sĩ.
Ý Nghĩa Hiện Đại: Bài Học Về Bảo Tồn và Phát Triển
Niềm tự hào dân tộc
Trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tượng Phật A Di Đà chùa Ngũ Xã vẫn là niềm tự hào của người dân Hà Nội và cả đất nước. Bức tượng nhắc nhở chúng ta về giá trị của nghề thủ công truyền thống, về sức mạnh của tinh thần dân tộc và về khả năng tái sinh, phục hưng sau những biến cố lịch sử.
Bài học về bảo tồn văn hóa
Ngày nay, khi làng nghề Ngũ Xã đang bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa, tượng Phật A Di Đà càng trở nên quý giá. Đây là lời nhắc nhở về sự cần thiết phải bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là những nghề thủ công mang bản sắc dân tộc.
Hướng tới tương lai
Việc công nhận tượng Phật A Di Đà là pho tượng Phật bằng đồng lâu đời nhất Việt Nam vào năm 2010 không chỉ là sự ghi nhận về mặt lịch sử mà còn là động lực để tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị của làng nghề truyền thống. Bức tượng không chỉ là di sản của quá khứ mà còn là kim chỉ nam cho hành trình bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc trong tương lai.
Tượng Phật bằng đồng lớn nhất Việt Nam tại chùa Ngũ Xã không chỉ là một công trình kiến trúc đồ sộ mà còn là biểu tượng cho tinh thần bất khuất, tài hoa của dân tộc và giá trị trường tồn của văn hóa truyền thống. Bức tượng là minh chứng sống động cho khả năng tái sinh, phục hưng và phát triển của văn hóa dân tộc qua các thời kỳ lịch sử. Khi đứng trước tượng Phật A Di Đà, chúng ta không chỉ chiêm ngưỡng một tác phẩm nghệ thuật mà còn cảm nhận được hơi thở của lịch sử, tinh thần dân tộc và giá trị văn hóa truyền thống đang được gìn giữ và phát huy.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 29, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
