Nghi lễ Phật giáo miền Bắc là một trong những hình thức tín ngưỡng lâu đời và đặc sắc của người Việt. Trải qua hàng nghìn năm, các nghi lễ này không chỉ là phương tiện truyền bá giáo lý mà còn góp phần tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc độc đáo. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, nghi lễ Phật giáo miền Bắc đã trải qua nhiều biến đổi, thậm chí có lúc bị suy thoái do những yếu tố xã hội và tôn giáo phức tạp.
Bài viết này sẽ đưa bạn đọc đi sâu vào hành trình lịch sử của nghi lễ Phật giáo miền Bắc, từ những bước khởi đầu đơn sơ cho đến thời kỳ suy thoái và quá trình chấn hưng. Qua đó, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa, tinh thần và ý nghĩa thực tiễn của các nghi lễ này trong đời sống tinh thần của người dân miền Bắc.
Có thể bạn quan tâm: Hoa Lài Cúng Phật: Ý Nghĩa, Cách Chọn Và Hướng Dẫn Cắm Hoa Đúng Chuẩn
Hành Trình Lịch Sử: Từ Những Bước Khởi Đầu Đơn Sơ
Du nhập và hòa nhập
Từ buổi đầu du nhập vào Việt Nam, Phật giáo đã mang theo những nghi lễ thờ cúng nhằm truyền dạy lời dạy của Đức Phật đến quần chúng. Đây chính là con đường nhanh nhất giúp Phật giáo hòa nhập vào đời sống xã hội và với những phong tục tập quán xưa của người Việt.
Trong tác phẩm Việt Nam Phật giáo sử lược, tác giả Nguyễn Lang mô tả hình ảnh giao tiếp giữa những nghi lễ Phật giáo đầu tiên với người Việt: “Nhưng nếu hồi đó có người Giao Chỉ theo đạo Phật thì đạo Phật đây cũng chỉ mới là những sinh hoạt tín ngưỡng đơn sơ của người cư sĩ, giới hạn trong sự đọc tụng tam quy, cúng dường Phật tháp và bố thí cho người đau ốm đói khổ mà thôi, chứ chưa có sự học hỏi kinh điển và chế độ tăng sĩ.”
Như vậy, những nghi lễ Phật giáo sơ khai đã làm tiền đề mở đường cho công cuộc mang Phật giáo truyền vào Giao Chỉ từ những tu sĩ Ấn Độ. Trải qua thời gian, sự tiếp nhận các nghi lễ Phật giáo từ người Việt cộng với việc đẩy mạnh truyền bá giáo lý từ các tu sĩ Phật giáo Ấn Độ, các nghi lễ, hình thức sinh hoạt Phật giáo dần trở thành những nét văn hóa tâm linh không thể thiếu trong đời sống người Việt xưa.
Sự phát triển và biến đổi
Nghi lễ Phật giáo không chỉ đơn thuần là các nghi thức tụng niệm, lễ bái hay ứng phó đàn tràng thường thấy. Nó bao gồm nhiều hình thức khác như: lễ nghi, lễ đường, lễ bái, lễ phục, lễ tụng, lễ khí… Như vậy có thể thấy, nghi lễ Phật giáo có ý nghĩa rất rộng, bao gồm cả hành vi, thái độ, tín ngưỡng, văn hóa…
Phật giáo chủ trương hướng đến giác ngộ, lấy ánh sáng trí tuệ nhìn nhận mọi sự vật hiện tượng trên thế gian. Mọi sự thật được hiện rõ bởi giác ngộ chân chính, nhận thấy sự thật rồi mới khởi lòng tin đó là chánh tín. Ngược lại, những gì không được hiểu rõ, không có lý lẽ, mà cố chấp cho là đúng đắn đó là mê tín.
Thời Kỳ Suy Thoái: Những Biểu Hiện Đáng Lo Ngại
Phẩm chất đạo đức tu sĩ – phật tử
Từ buổi đầu du nhập cho đến nay, trải qua những thời gian thăng trầm, Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc trong các cuộc đấu tranh giải phóng đất nước cũng như sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc ngày nay. Tuy nhiên, đến giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chính trong nghi lễ Phật giáo đã diễn ra nhiều hiện trạng suy đồi.
Đặc biệt, tại miền Bắc, vấn nạn suy đồi về nghi lễ diễn ra khá trầm trọng trên nhiều phương diện. Trong bài viết “Hiện trạng Phật giáo ở xứ ta”, Thanh Quang đứng trước hiện trạng Phật giáo nước nhà đã viết: “Đau đớn thay ở xứ ta những hạng người xuất gia vào chùa, phần nhiều chỉ học đặng vài bộ kinh, lo luyện hơi cho hay, tập nhịp tán cho già, nay lãnh đám này, mai lãnh đám khác, cũng tràng hạt, cũng ca sa, thử lật mặt trái của họ mà xem thì có khác nào người trần tục ở trong Phật giáo, họ tưởng học thế là đủ rồi, nói bậy, nói càn, quên mất giá trị, hoặc có người hỏi đến Phật pháp là gì, ôi, tuyệt nhiên không biết. Thật là một điều tai hại rất lớn trong Phật giáo vậy.”
Cùng quan điểm với ý kiến trên, Dương Bá Trạc đã có sự phân tích kỹ lưỡng và cụ thể những tệ lậu của Tăng già ở miền Bắc qua bài viết “Vấn đề chỉnh đốn Tăng già” in trên Đuốc Tuệ. Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha cũng cho rằng, nguyên nhân chủ yếu dẫn đến Phật giáo suy đồi là do Tăng già: “Sở dĩ có cái cảnh suy tàn (của Phật giáo) như ngày nay, nói cho thật đúng thì suy riêng một giới Giáo Tự Tăng thôi… Tăng đồ kém đường tu tiến làm sai chính pháp của Phật, cho nên quần chúng mất lòng tín ngưỡng. Quần chúng mất lòng tín ngưỡng thì Phật pháp phải suy, đó là lẽ tự nhiên.”
Nghi thức các khóa lễ trong Phật giáo
Tình hình nghi thức tụng niệm ở miền Bắc, Minh Đức trong một bài viết đã nêu ra nhiều chỉ trích đáng phải suy nghĩ. Ông viết: “Nói đến đạo Phật, không ai không nghĩ đến việc lễ bái, tụng niệm. Đối với những nghi thức này, lắm ý kiến đã phát biểu, nhiều phán đoán, có khi quá gắt gao, đã được nghe. Người cho là mê tín, dị đoan, ỷ lại, bỏ quyền tự chủ đi phục lụy một cái thiêng liêng ở ngoài chưa chắc có.”
Ngoài những thực hành mê tín dị đoan, còn có những nghi thức Phật giáo đã trở nên lỗi thời, không phù hợp với xã hội hiện đại. Lê Toại trong một bài báo với nhan đề “Một ý kiến về việc đạo Phật”, đăng trên Trung Bắc tân văn năm 1932, đã nhấn mạnh đến những thực hành lỗi thời trong đạo Phật như việc tụng kinh bằng tiếng Hán không mang lại tác dụng đối với người nghe “như nước đổ lá khoai, như vịt nghe sấm, có ích chi đâu”, bên cạnh đó là sự tồn tại của những nghi thức không có ích về đường thực tế như đốt vàng mã, cúng cháo cho người chết.
Theo ông, nên thay thế những thực hành này bằng những việc ích lợi cho nhân sinh: “Việc tế độ chúng sinh, thì việc gì ích lợi cho bằng: việc dạy bảo cho người đần ngu, việc bố thí cho người đói rét, việc thuốc thang cho người ốm đau, việc chôn cất cho người chết chóc, thế mà làm sao lại không làm, lại đi mua vàng mã mà đốt đi, lấy bát cháo vấy ra đường bảo rằng bố thí cho vong linh người chết, người chết chưa biết có đói rách thực hay không, thế mà sao người nghèo đói ốm đau hiển hiện kia lại không cứu giúp?”
Hiện trạng cửa chùa trở thành nơi tập trung của dân làng để làm các điều sai trái, nơi để khoe danh trục lợi diễn ra nhiều nơi. Điều này được tác giả ghi tên NĐQ phản ánh trên Thực nghiệp Dân báo: “Nhưng những đình chùa làm ra đó có phải làm để khuếch trương Phật giáo đâu, họp đông người lại thành một làng, làng thì có kẻ trên người dưới, kẻ làm thịt, người ăn phần, kẻ bưng mâm, người đi tế, để mà phân biệt người có danh vị, người không danh vị trong làng, vì thế mà sinh ra cúng tế; muốn cúng tế phải có đền chùa, mà có đến chùa, không nhẽ mà không có Phật. Thế là vì danh vị trong làng mà thờ phụng Phật chớ có phải là tín ngưỡng đâu?”
Có thể bạn quan tâm: Mặt Dây Chuyền Vàng Tượng Phật Thái Lan: Ý Nghĩa, Phong Cách Và Cách Chọn Mua
Hình thức thờ tự
Chùa truyền thống ở Miền Bắc ngoài tôn thờ các vị Phật, các vị Bồ-tát, chư thiên hộ trì Phật pháp, còn thờ nhiều vị thần của các tín ngưỡng, tôn giáo khác. Có thể phân thành nhóm sau: Thần tự nhiên, tiêu biểu là hệ thống Tứ Pháp. Thần của các tôn giáo khác như Nho giáo có Khổng Tử và các á thánh; Đạo giáo có bộ ba vị thần Ngọc Hoàng-Nam Tào-Bắc Đẩu; thần linh của người Chăm như thần Po Riyak, thần Po Yan Dari và tượng Phỗng.
Việc pha trộn hình thức tượng thờ từ nhiều nguồn khác nhau theo thời gian làm mất đi hình ảnh nguyên bản, cũng chính là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy đồi Phật giáo. Vấn đề này không chỉ báo chí Phật giáo lên tiếng về hiện trạng suy đồi trong Phật giáo, đến báo chí bên ngoài cũng bị chú ý đến thực trạng đáng phê phán của Phật giáo Việt Nam.
Quá Trình Chấn Hưng: Những Cố Gắng Cải Cách
Phong trào chấn hưng Phật giáo
Trước tình hình suy thoái nghiêm trọng của Phật giáo, nhiều tăng ni, cư sĩ, trí thức mến mộ Phật giáo tiến hành chấn hưng Phật giáo. Hoạt động này được vận động và tiến hành trên khắp cả nước Việt Nam và cải cách tất cả những gì đang có biểu hiện suy yếu bên trong Phật giáo. Dĩ nhiên, các nhà cải cách ở các hội Phật giáo có sự quan tâm đặc biệt đến các hình thức nghi lễ.
Trong tác phẩm Phong trào chấn hưng Phật giáo ở Bắc Kì – Trường hợp hội Phật giáo (1934-1945), tác giả Ninh Thị Sinh viết: “Vấn đề nằm ở chỗ các sơn môn mặc dù giữ vai trò chủ chốt trong đào tạo tăng tài và hoằng dương Phật pháp, nhưng lại tổn tại rời rạc, không có liên hệ với nhau. Sơn môn nào biết việc sơn môn ấy và chỉ phục tùng mệnh lệnh của vị sư tổ. Từ đó dẫn tới hệ quả chư tăng thiếu một sự kiểm soát chung, và mặc dù sơn môn nhiều nhưng lại không có ích lợi cho nhân quân xã hội.”
Có thể bạn quan tâm: Lớp Giáo Lý Phật Học: Hành Trình Tu Học Và Tri Ân
Những cải cách quan trọng
Trước tình hình như vậy, nhiều tăng ni, cư sĩ, trí thức mến mộ Phật giáo tiến hành chấn hưng Phật giáo. Hoạt động này được vận động và tiến hành trên khắp cả nước Việt Nam và cải cách tất cả những gì đang có biểu hiện suy yếu bên trong Phật giáo. Dĩ nhiên, các nhà cải cách ở các hội Phật giáo có sự quan tâm đặc biệt đến các hình thức nghi lễ.
Từ đó mọi người cùng đưa ra những cải cách nhằm lấy lại một nghi lễ Phật giáo đúng với ý nghĩa và lợi ích vốn có từ lâu đời. Các cải cách này bao gồm:
- Cải cách nghi thức tụng niệm: Thay thế những nghi thức lạc hậu, mê tín bằng những nghi thức mang tính giáo dục, hướng thiện.
- Cải cách hình thức thờ tự: Loại bỏ những hình thức thờ tự không phù hợp với giáo lý Phật giáo, tập trung vào việc thờ Phật, Bồ-tát.
- Nâng cao phẩm chất đạo đức của tăng ni: Tăng cường việc tu học, giữ giới luật, hiểu rõ giáo lý Phật giáo.
Giá Trị Văn Hóa Và Ý Nghĩa Hiện Đại
Giá trị văn hóa
Nghi lễ Phật giáo miền Bắc không chỉ là một hình thức tín ngưỡng mà còn là một phần quan trọng của văn hóa dân tộc. Nó thể hiện tinh thần từ bi, hướng thiện, sống hòa hợp với thiên nhiên và con người. Các nghi lễ này cũng góp phần giáo dục đạo đức, lối sống cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Ý nghĩa hiện đại
Trong xã hội hiện đại, nghi lễ Phật giáo miền Bắc vẫn giữ được giá trị và ý nghĩa của nó. Tuy nhiên, để phù hợp với nhịp sống hiện đại, các nghi lễ này cần được cải cách, lược bỏ những yếu tố mê tín, lạc hậu, giữ lại những giá trị tinh túy, nhân văn.
Lời Kết
Nghi lễ Phật giáo miền Bắc là một di sản văn hóa quý báu, phản ánh tinh thần và bản sắc của người Việt. Tuy nhiên, để giữ gìn và phát huy giá trị của di sản này, chúng ta cần có cái nhìn khách quan, khoa học, loại bỏ những yếu tố mê tín, lạc hậu, giữ lại những giá trị tinh túy, nhân văn.
Chúng tôi hy vọng bài viết này đã giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về nghi lễ Phật giáo miền Bắc, từ đó có cái nhìn đúng đắn, khách quan về hình thức tín ngưỡng này. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các chủ đề liên quan đến văn hóa, tín ngưỡng, tâm linh, hãy ghé thăm chuaphatanlongthanh.com để khám phá thêm nhiều kiến thức bổ ích khác.
Có thể bạn quan tâm: Kinh Phật Chú Đại Bi 7 Biến: Ý Nghĩa, Lợi Ích Và Hướng Dẫn Đọc Đúng Cách
Cập Nhật Lúc Tháng 12 29, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
