Trong đời sống tâm linh của người Việt, chùa chiền không chỉ là nơi tu tập, lễ bái mà còn là biểu tượng văn hóa, nơi lưu giữ những giá trị tinh thần sâu sắc. Đi lễ chùa, đặc biệt là vào những dịp đầu năm, ngày lễ Phật, hay đơn giản là để tìm sự an yên trong tâm hồn, là một nét đẹp truyền thống. Tuy nhiên, đối với nhiều người, đặc biệt là những ai mới bắt đầu tìm hiểu về Phật giáo, việc nhận biết tên gọi và ý nghĩa của các tượng Phật, Bồ Tát trong chùa có thể gây ra không ít bỡ ngỡ. Mỗi tôn tượng không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn ẩn chứa một tầng ý nghĩa sâu xa về triết lý, đạo đức và con đường tu tập. Hiểu đúng tên gọi và vị trí của các tượng Phật trong chùa là một cách thể hiện sự kính trọng và giúp cho việc lễ bái, cầu nguyện trở nên trọn vẹn, có ý thức hơn. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan, dễ hiểu về tên gọi và vị trí của các tượng Phật, Bồ Tát trong những ngôi chùa theo truyền thống Bắc tông phổ biến ở Việt Nam.
Tổng Quan Về Bố Trí Các Tượng Phật Trong Chùa Bắc Tông
Hầu hết các ngôi chùa trên khắp lãnh thổ Việt Nam hiện nay đều chịu ảnh hưởng sâu đậm của Phật giáo Bắc tông (hay còn gọi là Đại thừa). Chính vì vậy, cách bố trí các tượng Phật, Bồ Tát trong chùa cũng tuân theo một hệ thống nhất định, phản ánh những giáo lý căn bản của đạo Phật như Tam thân, Tam thế, và các Bồ Tát đại diện cho những đức tính cao quý.
Triết Lý “Tam Thân Phật” Trong Bố Trí Nội Thất
Có thể bạn quan tâm: Giống Cây Phật Thủ – Bí Mật Của Loài Cây Thần Kỳ Mang Hình Dáng Bàn Tay Phật
Triết lý “Tam Thân Phật” là nền tảng cho việc bài trí tượng Phật trong gian chính điện (còn gọi là Chánh điện hay Phật đường). “Tam Thân” ở đây không phải là ba vị Phật khác nhau, mà là ba “thân” hay ba “hình tướng” khác nhau của cùng một Đức Phật, thể hiện ba khía cạnh khác nhau của Chân lý:
- Pháp Thân (Dharmakaya): Là thân thường trụ, bất biến, là Chân lý tối hậu, là bản thể của vũ trụ. Thường được tượng trưng bằng ánh sáng hoặc không được tượng trưng bằng hình tượng cụ thể.
- Báo Thân (Sambhogakaya): Là thân của trí tuệ viên mãn, là quả báo của những công đức tu tập. Thường được tượng trưng bằng các vị Phật ở cõi Tịnh độ, ví dụ như Đức Phật A Di Đà.
- Ứng Thân (Nirmanakaya): Là thân hóa hiện, là hình tướng mà Đức Phật hiện ra để giáo hóa chúng sinh. Đức Phật Thích Ca Mâu Ni là một ví dụ điển hình của Ứng Thân.
Do đó, khi bước vào gian chính điện, chúng ta thường thấy các tượng Phật được sắp xếp thành ba lớp, đại diện cho ba thân này.
Tên Gọi Các Tượng Phật Trong Gian Chính Điện
Gian chính điện là trái tim của ngôi chùa, là nơi trang nghiêm nhất để thực hiện các nghi lễ, lễ bái. Dưới đây là tên gọi và đặc điểm của các tôn tượng quan trọng được đặt ở khu vực này.
Tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni
Đây là tượng Phật quan trọng nhất, được đặt ở vị trí trung tâm, cao nhất trong gian chính điện. Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, tên thật là Tất Đạt Đa Cồ Đàm, là vị hoàng tử đã từ bỏ vương vị để tìm cầu chân lý giải thoát. Ngài đã giác ngộ dưới cội Bồ Đề và trở thành bậc Thầy của trời người, khai sáng ra đạo Phật.
- Hình Tượng: Tượng thường được tạc với tư thế ngồi thiền trên đài sen, tay phải bắt ấn “ấn an định” (tay phải buông xuống, lòng bàn tay hướng vào thân), tay trái để trên đùi, lòng bàn tay hướng lên (ấn thiền định), hoặc các tư thế khác như ấn chuyển pháp luân. Ánh mắt Ngài thường khép hờ, toát lên vẻ từ bi, an lạc và trí tuệ.
- Ý Nghĩa: Đại diện cho việc giác ngộ, giải thoát khỏi khổ đau, là hình mẫu lý tưởng cho tất cả những ai đi trên con đường tu tập.
Bộ Tượng Tam Thế Phật
Bộ tượng Tam Thế Phật thể hiện khái niệm về thời gian trong Phật giáo, bao gồm ba vị Phật đại diện cho ba cõi thời gian: quá khứ, hiện tại và vị lai.
- Vị Trí: Thường được đặt ở vị trí trung tâm, phía trên hoặc ngay sau tượng Phật Thích Ca Mâu Ni.
- Các Tôn Tượng:
- Phật Quá Khứ (Dược Sư Lưu Ly Quang Vương Như Lai): Đôi khi được thay thế bằng Phật Tỳ Lô Giá Na (biểu tượng của Pháp Thân). Tuy nhiên, trong nhiều chùa, vị trí quá khứ là Phật Dược Sư.
- Phật Hiện Tại (Thích Ca Mâu Ni Như Lai): Là vị Phật đang giáo hóa chúng sinh ở cõi Ta Bà này.
- Phật Vị Lai (Di Lặc Bồ Tát): Là vị Bồ Tát sẽ thành Phật trong tương lai, nối tiếp sự nghiệp giáo hóa của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.
- Ý Nghĩa: Thể hiện sự tuần hoàn, kế thừa và liên tục của Chân lý. Dù thời gian có trôi qua, Chân lý vẫn luôn hiện hữu và được các vị Phật tiếp nối truyền thừa.
Bộ Tượng Di Đà Tam Tôn (Tây Phương Tam Thánh)
Bộ tượng này rất phổ biến trong các ngôi chùa và đặc biệt được tín ngưỡng của những người theo đạo Tịnh Độ. Bộ tượng này là biểu tượng cho cõi Cực Lạc, một cõi Tịnh độ an lạc.
Có thể bạn quan tâm: Thờ Phật Quan Âm: Tượng Đứng Hay Ngồi? Hướng Dẫn Chuẩn Nhất Cho Gia Đình
- Vị Trí: Thường được đặt ở gian bên phải hoặc một gian riêng trong chính điện.
- Các Tôn Tượng:
- Trung Tâm: Đức Phật A Di Đà (Vô Lượng Quang, Vô Lượng Thọ). Ngài là vị Phật của cõi Cực Lạc, thường được tạc với dáng ngồi, tay bắt ấn thiền định hoặc ấn tiếp dẫn.
- Bên Trái: Bồ Tát Quan Thế Âm (Đại Bi). Ngài mang hình tượng một vị Bồ Tát nam, tay cầm cành dương, bình cam lồ hoặc nhành sen, đại diện cho lòng từ bi vô hạn.
- Bên Phải: Bồ Tát Đại Thế Chí (Đại Trí). Ngài thường tay cầm một cây sen hoặc một viên ngọc, đại diện cho trí tuệ chiếu sáng.
- Ý Nghĩa: Biểu tượng cho sự cứu độ. Người tu theo pháp môn Tịnh Độ niệm danh hiệu “Nam Mô A Di Đà Phật” với lòng tin tưởng, sẽ được ba vị này tiếp dẫn về cõi Cực Lạc sau khi lâm chung.
Bộ Tượng Hoa Nghiêm Tam Thánh
Bộ tượng này dựa trên kinh điển Hoa Nghiêm, thể hiện ba yếu tố căn bản của con đường giác ngộ: Trí tuệ, Hạnh nguyện và Hành động.
- Vị Trí: Thường được đặt ở gian bên trái hoặc một gian riêng trong chính điện.
- Các Tôn Tượng:
- Trung Tâm: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni hoặc Đức Phật Tỳ Lô Giá Na, đại diện cho Pháp Thân.
- Bên Trái (Tả): Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi (Đại Trí). Ngài thường được tạc cưỡi trên một con sư tử xanh, tay cầm kiếm báu (đại diện cho trí tuệ cắt đứt vô minh) và một cuốn kinh (kinh Bát Nhã).
- Bên Phải (Hữu): Bồ Tát Phổ Hiền (Đại Hạnh). Ngài thường được tạc cưỡi trên một con voi trắng sáu ngà, tay cầm một nhánh sen hoặc một viên ngọc, đại diện cho hạnh nguyện rộng lớn.
- Ý Nghĩa: Thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ (Văn Thù) và hạnh nguyện (Phổ Hiền), cả hai đều là nền tảng cho việc tu tập và giác ngộ.
Tượng Phật Di Lặc
Tượng Phật Di Lặc là một trong những hình tượng Phật giáo được yêu thích nhất. Ngài là vị Phật tương lai, người sẽ xuất hiện trên thế gian khi giáo pháp của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã suy tàn.
- Vị Trí: Thường được đặt ở gian ngoài cùng của chính điện, gần lối ra vào, hoặc ở một gian riêng. Hình tượng của Ngài mang lại cảm giác vui vẻ, thân thiện.
- Hình Tượng: Tượng thường được tạc với hình dáng một vị hòa thượng mập mạp, bụng to, nụ cười hiền hòa, tay cầm một chiếc túi vải (bí tích), hoặc tay nâng quả anh lạc. Đôi khi, hai bên tượng Di Lặc còn có tượng của hai vị đại đệ tử của Đức Phật Thích Ca là Ngài Ca Diếp và Ngài A Nan.
- Ý Nghĩa: Tượng trưng cho hạnh phúc, an lạc, bao dung và sự vui vẻ. Ngài là biểu tượng của “Phật Maitreya”, vị Phật tương lai mang lại hòa bình và hạnh phúc cho nhân loại.
Tượng Phật Dược Sư
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Bà Quan Âm Chùa Linh Ứng: Kỳ Quan 67m Giữa Biển Đông
Đức Phật Dược Sư Lưu Ly Quang Vương Như Lai là vị Phật chuyên cứu độ chúng sinh khỏi bệnh tật, khổ đau về thân lẫn tâm.
- Vị Trí: Thường được đặt ở một gian riêng, đối diện với gian thờ Phật A Di Đà.
- Hình Tượng: Tượng thường có màu xanh ngọc (màu lưu ly), tay phải bắt ấn tiếp dẫn (tay ngửa, ngón trỏ chạm vào ngón cái), tay trái cầm một bình thuốc hoặc một viên ngọc lưu ly.
- Ý Nghĩa: Đại diện cho sức khỏe, sự chữa lành và ánh sáng trí tuệ xua tan bóng tối vô minh. Người ta thường cầu nguyện với Ngài để được bình an, khỏe mạnh, tiêu trừ bệnh tật.
Tượng Cửu Long
Tượng Cửu Long tái hiện một trong những sự kiện quan trọng nhất trong cuộc đời Đức Phật: Ngày Đản Sanh.
- Vị Trí: Thường được đặt ở gian bên phải hoặc một vị trí trang trọng trong chính điện, hoặc đôi khi ở khu vực Tiền đường.
- Hình Tượng: Tượng miêu tả cảnh Đức Phật sơ sinh (tượng một em bé) đứng trên một đài sen, tay phải chỉ lên trời, tay trái chỉ xuống đất (câu nói nổi tiếng “Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn”). Chín con rồng (hoặc rồng phượng) vây quanh, phun nước tắm gội cho Ngài.
- Ý Nghĩa: Tượng trưng cho sự kiện Đức Phật ra đời, là khởi đầu của một vị Thánh nhân, người sẽ mang lại ánh sáng trí tuệ cho nhân loại.
Bộ Tượng Tứ Đại Thiên Vương
Có thể bạn quan tâm: Ảnh Phật Quan Âm Bồ Tát 3d: Xu Hướng Mới Và Ý Nghĩa Trong Đời Sống Tâm Linh
Bộ tượng này có nguồn gốc từ Ấn Độ giáo, sau được Phật giáo Đại thừa tiếp thu và biến đổi thành bốn vị Hộ pháp, bảo vệ Phật pháp và chúng sinh.
- Vị Trí: Thường được đặt ở hai bên lối vào gian chính điện hoặc ở khu vực Tiền đường.
- Các Tôn Tượng:
- Trì Quốc Thiên Vương (Đông): Cầm đàn tỳ bà, đại diện cho hòa bình, trật tự. Đàn tỳ bà tượng trưng cho việc điều hòa âm thanh, giữ gìn trật tự.
- Tăng Trưởng Thiên Vương (Nam): Cầm thanh kiếm, đại diện cho sự tăng trưởng, phát triển. Thanh kiếm tượng trưng cho việc tiêu trừ tà ma, bảo vệ chính pháp.
- Quảng Mục Thiên Vương (Tây): Cầm một con rồng, đại diện cho việc quan sát, bảo vệ. Con rồng tượng trưng cho quyền lực và sự linh hoạt.
- Đa Văn Thiên Vương (Bắc): Cầm cái ô (dù), đại diện cho việc nghe và ghi nhớ. Cái ô tượng trưng cho việc che chở, bảo vệ.
- Ý Nghĩa: Bốn vị Thiên Vương đại diện cho bốn phương trời, cùng nhau bảo vệ Phật pháp, giữ gìn trật tự và an ninh cho đạo tràng.
Bộ Tượng Kim Cương Bát Bộ
Bộ tượng này gồm tám vị thần linh, cũng là những vị Hộ pháp, có nhiệm vụ bảo vệ Phật pháp và những người tu hành. Họ có hình tướng oai nghiêm, dữ tợn để trấn áp ma chướng.
- Vị Trí: Thường được đặt ở hai bên gian chính điện hoặc ở khu vực Tiền đường, gần tượng Tứ Đại Thiên Vương.
- Các Tôn Tượng: Gồm 8 vị, thường được chia thành hai hàng, mỗi hàng bốn vị. Họ có tên gọi là: Thanh Trừ Tai, Tích Độc Thần, Hoàng Tùy Cầu, Bạch Tịnh Thủy, Xích Thanh Hỏa, Định Trừ Tai, Tử Hiền Thần, Đại Thần Lực.
- Ý Nghĩa: Là những vị thần có thần lực lớn, chuyên trừ tà, diệt ác, bảo vệ đạo tràng và những người tu hành khỏi những chướng ngại, quấy phá.
Bộ Tượng Tứ Đại Bồ Tát
Một số ngôi chùa thay vì thờ Tứ Đại Thiên Vương thì thờ Tứ Đại Bồ Tát, là bốn vị Bồ Tát tiêu biểu cho bốn đức tính cao quý nhất trong đạo Phật: Từ bi, Trí tuệ, Nguyện lực và Hạnh nguyện.
- Vị Trí: Thường được đặt ở bốn góc của gian chính điện hoặc ở bốn gian nhỏ xung quanh.
- Các Tôn Tượng:
- Bồ Tát Quán Thế Âm (Đại Bi): Đại diện cho lòng từ bi vô hạn, cứu khổ cứu nạn.
- Bồ Tát Văn Thù Sư Lợi (Đại Trí): Đại diện cho trí tuệ rực rỡ, soi sáng vô minh.
- Bồ Tát Phổ Hiền (Đại Hạnh): Đại diện cho hạnh nguyện rộng lớn, thực hành các pháp lành.
- Bồ Tát Địa Tạng Vương (Đại Nguyện): Đại diện cho đại nguyện cứu độ tất cả chúng sinh trong địa ngục, không để sót một ai.
- Ý Nghĩa: Bốn vị Bồ Tát này là hình mẫu lý tưởng cho người tu hành, mỗi vị đại diện cho một phương diện cần thiết trong quá trình tu tập.
Tên Gọi Các Tượng Phật Tại Khu Vực Tiền Đường (Nhà Bái đường)
Khu vực Tiền đường là khu vực đệm, là nơi để khách thập phương, Phật tử chuẩn bị tâm trạng, dâng hương, lễ vật trước khi bước vào gian chính điện.
Tượng Hộ Pháp (Khuyến Thiện Hộ Pháp và Trừng Ác Hộ Pháp)
Hai vị Hộ Pháp này được đặt ở hai bên lối vào gian chính điện, có nhiệm vụ bảo vệ đạo tràng, ngăn chặn những điều xấu, tà ác không được xâm nhập.
- Khuyến Thiện Hộ Pháp: Thường có hình tướng hiền hòa, ngồi trên một con hổ hoặc sư tử, tay cầm một viên ngọc (bảo châu), đại diện cho việc khuyến khích làm điều thiện.
- Trừng Ác Hộ Pháp: Thường có hình tướng oai nghiêm, dữ tợn, tay cầm một cây đại đao, đại diện cho việc trừng trị kẻ ác, xua đuổi tà ma.
- Ý Nghĩa: Hai vị này cùng nhau thể hiện hai mặt của công lý: thưởng thiện và phạt ác.
Tượng Tiêu Diện Đại Sĩ và Vi Đà Hộ Pháp
- Tiêu Diện Đại Sĩ: Có hình tướng là một vị thần mặt quỷ, tay cầm một cây cờ. Ngài là vị thần bảo vệ tài sản, của cải trong chùa, ngăn chặn sự trộm cắp.
- Vi Đà Hộ Pháp: Có hình tướng là một vị tướng quân trẻ, mặc giáp trụ, tay cầm một cây kim cương thiết trượng (hoặc một cây đao). Ngài là vị thần bảo vệ an toàn cho đạo tràng, xua đuổi ma chướng và những kẻ có ý đồ xấu.
Tượng Thần Thổ Địa – Thánh Tăng
- Thần Thổ Địa (Địa Thần): Là vị thần bảo vệ mảnh đất nơi chùa tọa lạc, mang lại sự bình an, ổn định cho khu vực.
- Thánh Tăng (Già Lam Thần): Là vị thần bảo vệ tài sản, của cải trong chùa. Truyền thuyết kể rằng, sau khi Đức Phật thành đạo, hai vị này đã hiện ra để cúng dường Ngài và xin được bảo vệ đạo tràng.
Tên Gọi Các Tượng Phật Tại Khu Vực Nhà Hành Lang
Nhà hành lang là dãy nhà chạy dọc hai bên gian chính điện, là nơi để Phật tử đi kinh hành, tham quan và chiêm ngưỡng các bức tượng.
Tượng Thập Bát La Hán
Đây là bộ tượng phổ biến nhất trong khu vực nhà hành lang. Thập Bát La Hán là mười tám vị A La Hán (người đã giải thoát khỏi luân hồi), được Đức Phật Thích Ca Mâu Ni giao phó nhiệm vụ bảo vệ và truyền bá Chánh pháp đến tận cùng thế giới.
- Hình Tượng: Mỗi vị La Hán có một hình dáng, tư thế, biểu cảm và pháp khí khác nhau, thể hiện tính cách, sở trường và công hạnh riêng biệt của từng vị.
- Ý Nghĩa: Là biểu tượng cho sự giải thoát, là hình mẫu lý tưởng cho những người tu hành, là những vị hộ pháp có thần lực lớn, bảo vệ Phật pháp.
Tên Gọi Các Tượng Phật Tại Khu Vực Nhà Tăng (Hậu Đường)
Khu vực nhà tăng, hay hậu đường, nằm ở phía sau gian chính điện, thường là nơi để thờ các vị tổ sư, các vị cao tăng có công lao lớn trong việc hoằng dương Phật pháp.
Tượng Thánh Tăng A Nan Đà
A Nan Đà là một trong mười đại đệ tử của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, nổi tiếng với trí nhớ siêu phàm, ghi nhớ toàn bộ giáo pháp mà Đức Phật đã giảng dạy. Ngài được xem là người “đa văn đệ nhất”.
Tượng Tổ Sư Bồ Đề Đạt Ma
Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma là vị tổ sư khai sáng ra Thiền tông ở Trung Hoa, là người đã truyền bá thiền học từ Ấn Độ sang Trung Hoa. Ngài thường được tạc với hình tượng một vị hòa thượng có râu dài, mắt sáng, đang ngồi thiền hoặc đang dẫm trên một cọng sậy vượt sông.
Tượng Phật Hoàng Trần Nhân Tông
Đây là vị vua nhà Trần (1258-1308) đã từ bỏ ngai vàng để đi tu, sau này trở thành vị tổ sư khai sáng ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử ở Việt Nam. Ngài là biểu tượng cho tinh thần “cư trần lạc đạo”, vừa làm tròn bổn phận thế gian vừa tu tập hướng đạo.
Những Lưu Ý Khi Thỉnh Tượng Phật Về Nhà
Việc thỉnh tượng Phật về nhà để thờ phụng là một việc làm thể hiện lòng thành kính, tín ngưỡng. Tuy nhiên, để việc thờ phụng được trọn vẹn và mang lại lợi ích tinh thần, cần lưu ý một số điểm sau:
- Chọn Vị Trí Thờ Cúng: Tượng Phật nên được đặt ở một vị trí trang nghiêm, sạch sẽ, cao ráo, thoáng đãng, tránh những nơi ồn ào, bụi bặm, hoặc gần nhà vệ sinh, bếp lửa.
- Vệ Sinh Ban Thờ: Cần thường xuyên lau dọn ban thờ, thay nước, hoa quả, dâng hương sạch. Việc vệ sinh tượng Phật cũng cần được thực hiện một cách cẩn thận, nhẹ nhàng, dùng vải mềm, nước sạch.
- Phân Cấp Khi Thờ Nhiều Tượng: Nếu trong nhà có thờ nhiều tượng Phật, Bồ Tát, cần sắp xếp theo thứ bậc, vị trí cao thấp, tránh việc đặt tượng ở vị trí không phù hợp.
- Chọn Chất Liệu Phù Hợp: Tùy vào vị trí đặt tượng (trong nhà hay ngoài trời) mà chọn chất liệu phù hợp. Những chất liệu phổ biến là đá, gỗ, đồng, sứ. Mỗi chất liệu đều có những đặc tính riêng, cần tìm hiểu kỹ trước khi lựa chọn.
- Tâm Niệm Tốt: Quan trọng nhất là tâm niệm khi thờ phụng. Việc thờ Phật không phải là để cầu xin, mà là để học theo hạnh, noi theo đức của các Ngài: từ bi, trí tuệ, buông xả, kiên nhẫn.
Lời Kết
Việc tìm hiểu tên gọi và ý nghĩa của các tượng Phật trong chùa không chỉ giúp chúng ta có thêm kiến thức về văn hóa, nghệ thuật Phật giáo mà còn là một cách để thể hiện lòng kính trọng, biết ơn đối với chư Phật, chư Bồ Tát, các vị Tổ sư. Mỗi tôn tượng đều là một bài học sống động về đạo đức, về cách sống, về con đường tu tập hướng đến chân-thiện-mỹ. Khi đã hiểu được ý nghĩa của các tượng Phật, thì việc lễ bái, cầu nguyện sẽ trở nên trọn vẹn, có ý thức hơn, và chắc chắn sẽ mang lại những lợi ích tinh thần to lớn cho bản thân và gia đình. chuaphatanlongthanh.com hy vọng rằng những chia sẻ trên đây sẽ giúp quý Phật tử và quý bạn đọc có thêm những hiểu biết cần thiết để có những phút giây hành hương, lễ bái thật an lành, ý nghĩa tại các ngôi chùa trên khắp mọi miền đất nước.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 30, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
