Phật giáo Theravāda, hay còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như Phật giáo Nguyên Thuỷ, Phật giáo Nam Tông, Phật giáo Nam Truyền, hay Thượng Tọa Bộ, là một truyền thống đặc biệt trong đại gia đình Phật giáo. Vậy Phật giáo nguyên thuỷ là gì? Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ nguồn gốc, bản chất, và những điểm cốt lõi làm nên sự khác biệt của truyền thống này trong hành trình tìm kiếm chân lý và giải thoát.
Lịch Sử Ra Đời Phật Giáo Theravāda
Để hiểu được bản chất của Phật giáo nguyên thuỷ là gì, chúng ta cần quay ngược thời gian về thời điểm cách đây hơn 2.600 năm, ngay sau khi Đức Phật Gotama tịch diệt Niết Bàn.
Kỳ Kết Tập Tam Tạng Lần Thứ Nhất
Sau khi Đức Phật nhập diệt, các bậc Đại Trưởng Lão và Trưởng Lão, những người đã từng trực tiếp nghe Pháp từ Đức Phật, đứng trước một nhiệm vụ trọng đại: làm sao để gìn giữ những lời dạy của Ngài một cách đầy đủ và nguyên vẹn, tránh để thất lạc hay sai lệch.
Vào thời điểm sau khi Đức Phật tịch diệt 3 tháng 4 ngày, trong mùa an cư nhập hạ tại động Sattapaṇṇi gần thành Rājagaha, xứ Māgadha, Ngài Đại Trưởng Lão Mahākassapa đã đứng ra tổ chức kỳ kết tập Tam Tạng Pāḷi và Chú Giải Pāḷi lần thứ nhất.
Kỳ kết tập này quy tụ 500 vị Thánh A-ra-hán, những bậc đã chứng đắc đầy đủ tứ tuệ phân tích, lục thông, và đặc biệt thông thuộc Tam Tạng Pāḷi và các Chú Giải. Nhiệm vụ của họ là ghi nhớ, kiểm chứng và xác nhận lại toàn bộ những gì Đức Phật đã dạy.
Lời Tuyên Ngôn Định Hướng
Có thể bạn quan tâm: Phật Bản Mệnh Tuổi Dần: Hư Không Tạng Bồ Tát – Vị Phật Bảo Hộ Trí Tuệ Và Bình An
Tại kỳ kết tập, Ngài Đại Trưởng Lão Mahākassapa đã đọc một tuyên ngôn quan trọng, được xem là kim chỉ nam cho toàn bộ truyền thống sau này:
“……Chư Tỳ-khưu Tăng! Không được phép chế định thêm điều giới nào mà Đức Phật không chế định, không được phép xoá bỏ điều-giới nào mà Đức Phật đã chế định. Chư Tỳ-khưu Tăng cần phải giữ gìn, duy trì, thực hành nghiêm chỉnh đúng theo các điều giới mà Đức Phật đã chế định. Tất cả chư Tỳ khưu Tăng đều hài lòng nên làm thinh. Tôi ghi nhận sự hài lòng này của quý vị bằng trạng thái làm thinh như vậy.”
Tuyên ngôn này, với nội dung “Không thêm, không bớt, chỉ tuân theo”, đã trở thành nền tảng tinh thần cho Phật giáo nguyên thuỷ. Tất cả 500 vị Thánh A-ra-hán đều đồng tâm nhất trí tuân theo lời tuyên ngôn này, từ đó hình thành nên truyền thống được gọi là Theravāda.
Định Nghĩa Phật Giáo Theravāda
Vậy Phật giáo nguyên thuỷ là gì? Câu trả lời nằm ngay trong tên gọi của nó.
Ý Nghĩa Của Từ “Theravāda”
Từ Theravāda được ghép bởi hai từ Pāḷi:
- Thera: nghĩa là “Trưởng Lão”, chỉ những bậc tu hành có kinh nghiệm, có giới hạnh, có trí tuệ sâu sắc.
- Vāda: nghĩa là “lời dạy”, “giáo pháp”, “học thuyết”.
Do đó, Theravāda có nghĩa là “Lời dạy của các bậc Trưởng Lão”. Lời dạy ở đây chính là lời tuyên ngôn của Ngài Đại Trưởng Lão Mahākassapa: giữ gìn nguyên vẹn những gì Đức Phật đã dạy, không thêm, không bớt, không biến đổi.
Bản Chất Của Phật Giáo Nguyên Thuỷ
Có thể bạn quan tâm: Có Nên Đeo Dây Chuyền Mặt Phật Không: Giải Mã Toàn Diện Từ Tâm Linh Đến Khoa Học
Phật giáo nguyên thuỷ là gì? Đây là truyền thống Phật giáo:
- Tôn thờ và tuân thủ tuyệt đối Kinh Điển Tam Tạng Pāḷi (Tipiṭaka) và các Chú Giải.
- Tập trung vào việc học, giảng dạy và thực hành Pháp dựa theo ba tạng kinh điển: Tạng Luật (Vinaya Piṭaka), Tạng Kinh (Sutta Piṭaka), và Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma Piṭaka).
- Mục tiêu cuối cùng là đạt được Niết Bàn, diệt trừ mọi phiền não (tham, sân, si) và thoát khỏi vòng luân hồi khổ đau.
- Đề cao tinh thần tự lực: Hạnh phúc và giải thoát là kết quả của nỗ lực tu tập cá nhân, dựa trên Trí tuệ (Prajñā) và Giới luật (Śīla).
Hệ Thống Kinh Điển Cốt Lõi
Tam Tạng Pāḷi
Lòng tin và nền tảng tu tập của Phật giáo nguyên thuỷ được xây dựng dựa trên Tam Tạng Pāḷi:
- Tạng Luật (Vinaya Piṭaka): Quy định giới luật, nếp sống, và các nghi lễ cho Tăng Đoàn (Sangha). Đây là bộ quy tắc giúp hành giả giữ gìn giới hạnh, tạo nền tảng cho sự an tịnh.
- Tạng Kinh (Sutta Piṭaka): Gồm hàng ngàn bài kinh, là những bài giảng trực tiếp của Đức Phật về các chủ đề như Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, Duyên khởi, Thiền định, v.v.
- Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma Piṭaka): Là phần triết học sâu sắc nhất, phân tích tâm lý và vật chất đến mức vi tế nhất. Đây là công cụ để phát triển trí tuệ siêu thế (Lokuttara Paññā).
Chú Giải và Phụ Chú Giải
Bên cạnh Tam Tạng, truyền thống Theravāda còn có hệ thống Chú Giải (Aṭṭhakathā) và Phụ Chú Giải (Ṭīkā) do các bậc Trưởng Lão, các học giả uyên thâm biên soạn, nhằm giải thích và làm rõ những điểm khó hiểu trong kinh điển.
Phương Pháp Tu Tập Trong Phật Giáo Nguyên Thuỷ
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Lạy Phật Tại Nhà Và Khi Đi Chùa Chuẩn Theo Truyền Thống
Thiền Định (Samatha)
- Mục đích: Làm cho tâm an định, tập trung, và trong sáng.
- Phương pháp: Tập trung vào một đối tượng duy nhất (như hơi thở, hình ảnh, hay một từ mật) để phát triển định lực (Samādhi).
- Kết quả: Khi tâm đã định, hành giả có thể vào các tầng thiền (Jhāna), tạo nền tảng vững chắc cho việc tuệ quán.
Thiền Quán (Vipassanā)
- Mục đích: Phát triển trí tuệ thấy rõ bản chất thực tại (vô thường, khổ, vô ngã) của mọi hiện tượng.
- Phương pháp: Quán sát các hiện tượng thân, thọ, tâm, pháp (Tứ Niệm Xứ) bằng sự tỉnh thức và chánh niệm.
- Kết quả: Trí tuệ này dần dần phá tan vô minh, dẫn đến giải thoát.
Tứ Niệm Xứ
Đây là pháp môn nền tảng nhất trong Phật giáo nguyên thuỷ. Hành giả quán sát:
- Thân niệm xứ: Quán sát thân thể (hơi thở, tứ đại, bất tịnh…).
- Thọ niệm xứ: Quán sát các cảm giác (khổ, lạc, xả).
- Tâm niệm xứ: Quán sát các trạng thái tâm (tham, sân, si, định, giải thoát…).
- Pháp niệm xứ: Quán sát các pháp (ngũ triền cái, ngũ uẩn, lục căn, v.v.).
So Sánh Với Các Truyền Thống Khác
Một câu hỏi thường gặp là: Phật giáo nguyên thuỷ là gì và nó khác gì so với Phật giáo Đại thừa hay Mật thừa?
- Kinh Điển: Theravāda dựa trên Tam Tạng Pāḷi. Đại thừa dựa trên Đại Tạng Kinh (Mahāyāna Sūtras) bằng tiếng Sanskrit/Trung Hoa.
- Mục tiêu: Theravāda hướng đến quả vị A-ra-hán (giải thoát cá nhân). Đại thừa hướng đến quả vị Bồ-tát và Phật quả (giải thoát cho tất cả chúng sinh).
- Phương pháp: Theravāda nhấn mạnh vào giới luật, thiền định, và tuệ quán. Đại thừa có nhiều pháp môn đa dạng hơn như trì chú, lễ bái, phát Bồ-đề tâm, v.v.
- Tinh thần: Theravāda đề cao sự tự lực và tuân thủ nghiêm ngặt giới luật. Đại thừa nhấn mạnh lòng từ bi vô hạn và tinh thần Bồ-tát.
Giá Trị Của Phật Giáo Nguyên Thuỷ Trong Thời Đại Ngày Nay
Trong xã hội hiện đại đầy áp lực và biến động, Phật giáo nguyên thuỷ mang lại những giá trị thiết thực:
- Tâm lý học thực tiễn: Tứ Diệu Đế là một hệ thống phân tích tâm lý học sâu sắc, giúp con người hiểu rõ nguyên nhân của khổ đau và cách giải quyết nó.
- Khoa học thiền định: Các phương pháp thiền như Anapanasati (thiền hơi thở) và Tứ Niệm Xứ được khoa học hiện đại nghiên cứu và chứng minh có lợi cho sức khỏe tinh thần và thể chất.
- Lối sống chánh niệm: Dạy con người sống tỉnh thức trong từng khoảnh khắc, giảm stress, tăng sự an lạc.
- Giá trị đạo đức: Hệ thống giới luật giúp xây dựng một xã hội có đạo đức, từ bi, và hòa hợp.
Kết Luận
Có thể bạn quan tâm: Biểu Tượng Hoa Sen Trong Phật Giáo: Ý Nghĩa Sâu Sắc Và Từng Loại Sen
Phật giáo nguyên thuỷ là gì? Đó là một truyền thống Phật giáo trung thành tuyệt đối với những lời dạy nguyên bản của Đức Phật Gotama, được gìn giữ và truyền thừa qua hàng ngàn năm bởi các bậc Trưởng Lão. Đây là một con đường tu tập dựa trên giới luật, định lực, và trí tuệ, hướng đến mục tiêu cuối cùng là giải thoát khỏi khổ đau và đạt được Niết Bàn.
Dù có thể không mang tính từ bi phổ quát như Đại thừa, nhưng Phật giáo nguyên thuỷ lại là một ngọn hải đăng về tính chính xác, sự thanh tịnh, và trí tuệ siêu việt. Trong thời đại mà con người đang khao khát sự an lạc nội tâm và tìm kiếm một lối sống có ý nghĩa, thì những lời dạy nguyên thuỷ của Đức Phật, được bảo tồn cẩn thận qua bao thế hệ, vẫn vang vọng như một lời mời gọi: hãy quay về với bản chất thật của tâm, hãy thực hành, hãy chứng nghiệm, và hãy giải thoát.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 30, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
