Trong kho tàng văn hóa tâm linh đa dạng của người Việt, có những nghi lễ tưởng chừng đơn giản nhưng lại ẩn chứa cả một hệ thống tín ngưỡng phong phú. Một trong những nghi lễ như vậy chính là lễ cúng với mâm lễ gồm 12 chén chè và 13 dĩa xôi. Đây là một hình thức cúng tế có nguồn gốc sâu xa, phản ánh niềm tin về sự luân chuyển của thời gian, số phận và mong ước được hóa giải, trừ tai.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Cúng 1 Tết Tại Nơi Làm Việc: Ý Nghĩa, Chuẩn Bị Và Quy Trình
Tóm tắt nội dung chính
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi là một nghi lễ tứ phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu, đặc biệt phổ biến ở miền Bắc Việt Nam. Lễ vật này tượng trưng cho 12 tháng trong năm và 12 cung hoàng đạo (hoặc 13 cung hoàng đạo nếu tính cả cung rồng), thể hiện quan niệm “cứu cả một năm”. Lễ cúng này thường được thực hiện vào các dịp như đầu năm, ngày Tết Hàn Thực, hoặc khi có điềm xấu, sa tử vi, nhằm hóa giải vận hạn, đem lại may mắn và bình an cho gia đình. Đây là một phần quan trọng trong văn hóa tam phủ và tứ phủ của người Việt, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Nguồn gốc và ý nghĩa của lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi
Từ đâu mà có nghi lễ này?
Nghi lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi có nguồn gốc từ tín ngưỡng thờ Mẫu và đạo Mẫu, một hệ thống tín ngưỡng dân gian lâu đời của người Việt. Đây không phải là một nghi lễ của Phật giáo hay Nho giáo, mà là sản phẩm của tam giáo đồng nguyên (Phật – Nho – Mẫu) đã được bản địa hóa một cách sâu sắc.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nghi lễ này bắt nguồn từ tín ngưỡng tứ phủ (Tứ Phủ là bốn cõi trời, đất, nước, núi) trong đạo Mẫu. Tứ phủ gồm có:
- Phủ Thiên (cõi trời): Do Mẫu Thượng Thiên cai quản.
- Phủ Địa (cõi đất): Do Mẫu Liễu Hạnh cai quản.
- Phủ Thoải (cõi nước): Do Mẫu Thoải cai quản.
- Phủ Nhạc (cõi núi): Do Mẫu Nhạc cai quản.
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi là một hình thức cầu an, cầu phúc được thực hiện để cáo lễ với các chư vị thánh thần, nhằm hóa giải vận hạn, trừ tai, đem lại may mắn cho gia đình.
Tại sao lại là 12 chén chè và 13 dĩa xôi?
Ý nghĩa của con số 12
Con số 12 trong lễ cúng này có nhiều tầng ý nghĩa, phản ánh quan niệm về thời gian và vũ trụ của người Việt:
- 12 tháng trong năm: Đây là ý nghĩa đơn giản và dễ hiểu nhất. Việc cúng 12 chén chè tượng trưng cho việc cứu cả một năm, mong cầu bình an, may mắn cho từng tháng trong năm.
- 12 cung hoàng đạo (12 con giáp): Trong văn hóa Á Đông, 12 con giáp (Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi) tượng trưng cho 12 năm luân chuyển. Lễ cúng này thể hiện mong muốn cứu giải vận hạn cho cả 12 con giáp.
- 12 cung thiên văn (12 cung hoàng đạo): Trong chiêm tinh học, 12 cung hoàng đạo cũng được người xưa quan niệm là ảnh hưởng đến vận mệnh con người. Cúng 12 chén chè là để cầu an cho 12 cung.
- 12 tháng âm lịch: Người Việt xưa dùng lịch âm, và 12 tháng âm lịch là cơ sở cho các hoạt động sản xuất, lễ hội, cúng bái.
Ý nghĩa của con số 13
Con số 13 trong lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi là một điểm đặc biệt, thể hiện sự “thừa” và “vượt lên”:
- 13 là số “thừa”: Trong quan niệm dân gian, số 13 là số “thừa” so với 12, tượng trưng cho sự “vượt lên”, “hóa giải”. Việc cúng 13 dĩa xôi thay vì 12 dĩa là để “thừa ra”, “hóa giải” vận hạn, đem lại may mắn.
- 13 cung hoàng đạo (tính cả cung Rồng): Một số quan niệm dân gian cho rằng có 13 cung hoàng đạo, trong đó cung Rồng (hoặc Rắn) là cung “thừa”. Việc cúng 13 dĩa xôi là để cứu cả 13 cung.
- 13 là số “lẻ”: Trong quan niệm dân gian, số 12 là số chẵn (đại diện cho thời gian), còn số 13 là số lẻ (đại diện cho vượt lên). Việc cúng 13 dĩa xôi là để “vượt lên” trên vận hạn, “hóa giải” tai ương.
Ý nghĩa của chè và xôi trong lễ cúng
Chè
Chè là một thức uống truyền thống của người Việt, có mặt trong hầu hết các lễ cúng, giỗ, Tết. Trong lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi, chè có ý nghĩa:
- Tượng trưng cho sự ngọt ngào, may mắn: Chè ngọt ngào tượng trưng cho cuộc sống hạnh phúc, may mắn.
- Tượng trưng cho sự thanh tịnh, tinh khiết: Chè là một thức uống thanh tịnh, tinh khiết, tượng trưng cho tâm hồn thanh tịnh, tinh khiết.
- Tượng trưng cho sự dâng cúng: Chè là một thức uống dễ làm, dễ dâng cúng, tượng trưng cho lòng thành kính, sự biết ơn.
Xôi
Xôi là một món ăn truyền thống của người Việt, có mặt trong hầu hết các lễ cúng, giỗ, Tết. Trong lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi, xôi có ý nghĩa:
Có thể bạn quan tâm: Cúng 100 Ngày: Gia Chủ Có Nên Đến Mộ Không?
- Tượng trưng cho sự no đủ, ấm no: Xôi là một món ăn no đủ, ấm no, tượng trưng cho cuộc sống ấm no, no đủ.
- Tượng trưng cho sự dâng cúng: Xôi là một món ăn dễ làm, dễ dâng cúng, tượng trưng cho lòng thành kính, sự biết ơn.
- Tượng trưng cho sự gắn kết: Xôi là một món ăn gắn kết, đoàn tụ, tượng trưng cho sự gắn kết, đoàn tụ trong gia đình.
Các dịp cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi
Cúng đầu năm
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi thường được thực hiện vào đầu năm (tháng 1 âm lịch) để cầu an, cầu phúc cho cả năm. Đây là một nghi lễ phổ biến trong các gia đình ở miền Bắc, đặc biệt là những gia đình có tín ngưỡng đạo Mẫu.
Ý nghĩa: Cúng đầu năm với 12 chén chè 13 dĩa xôi là để cầu an cho cả năm, hóa giải vận hạn, đem lại may mắn cho gia đình.
Cúng ngày Tết Hàn Thực (3/3 âm lịch)
Tết Hàn Thực là một ngày lễ truyền thống của người Việt, diễn ra vào mùng 3 tháng 3 âm lịch. Vào ngày này, người ta thường cúng bánh trôi, bánh chay để tưởng nhớ đến Tết Hàn Thực của Trung Hoa. Tuy nhiên, ở một số nơi, người ta cũng cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi để cầu an, cầu phúc.
Ý nghĩa: Cúng ngày Tết Hàn Thực với 12 chén chè 13 dĩa xôi là để cầu an, cầu phúc cho cả năm, hóa giải vận hạn, đem lại may mắn.
Cúng khi có điềm xấu, sa tử vi
Khi trong gia đình có điềm xấu, sa tử vi, hoặc có người bị bệnh nặng, có chuyện không may, người ta thường cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi để hóa giải vận hạn, trừ tai.
Ý nghĩa: Cúng khi có điềm xấu, sa tử vi với 12 chén chè 13 dĩa xôi là để hóa giải vận hạn, trừ tai, đem lại may mắn.
Cúng lễ hội, giỗ tổ
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi cũng được thực hiện trong các dịp lễ hội, giỗ tổ, cúng đình, cúng chùa để cầu an, cầu phúc.
Ý nghĩa: Cúng lễ hội, giỗ tổ với 12 chén chè 13 dĩa xôi là để cầu an, cầu phúc cho cả cộng đồng, hóa giải vận hạn, đem lại may mắn.
Cách chuẩn bị lễ vật và thực hiện lễ cúng
Có thể bạn quan tâm: Cúng 100 Ngày Hay 99 Ngày: Ý Nghĩa, Phong Tục Và Cách Thực Hiện
Chuẩn bị lễ vật
12 chén chè
- Loại chè: Có thể là chè đậu xanh, chè đậu đỏ, chè hoa cau, chè bột lọc, chè hạt sen, chè thập cẩm, hoặc chè trôi nước.
- Số lượng: 12 chén.
- Cách bày: Mỗi chén chè được bày trên một đĩa nhỏ, hoặc đựng trong chén sứ.
13 dĩa xôi
- Loại xôi: Có thể là xôi gấc, xôi đậu xanh, xôi vò, xôi nếp, hoặc xôi ngũ sắc.
- Số lượng: 13 dĩa.
- Cách bày: Mỗi dĩa xôi được bày trên một đĩa lớn, hoặc đựng trong dĩa sứ.
Các lễ vật khác
- Hoa: Hoa cúc, hoa sen, hoa hồng, hoa ly.
- Trái cây: Chuối, cam, quýt, dưa hấu, nho.
- Nhang, đèn: Nhang trầm, đèn dầu, nến.
- Rượu, trà: Rượu trắng, trà xanh.
- Gà luộc: 1 con gà trống luộc (nếu có điều kiện).
Bày lễ
- Bàn thờ: Bàn thờ được bày ở gian giữa của nhà, hoặc ở đình, chùa, miếu.
- Cách bày: 12 chén chè được bày thành 2 hàng, mỗi hàng 6 chén. 13 dĩa xôi được bày thành 3 hàng, mỗi hàng 4 dĩa, và 1 dĩa được đặt ở giữa.
- Hương, hoa: Hương, hoa được bày ở hai bên bàn thờ.
Văn khấn
Văn khấn cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi thường được đọc theo văn khấn tứ phủ, hoặc văn khấn tam phủ. Dưới đây là một đoạn văn khấn mẫu:
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Đức Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân.
Con kính lạy các ngài Thần linh, Thổ địa cai quản trong xứ này.
Con kính lạy chư vị Tiên hiền, chư vị Liệt tổ.
Hôm nay là ngày ….. tháng ….. năm …..
Tín chủ (chúng) con là: …..
Ngụ tại: …..
Cùng toàn thể gia quyến
Nhân tiết ….. (Tết Nguyên Đán, hay Hanh Thông, Vu Lan…)
Tín chủ con thực hiện lễ cúng chư vị Tôn thần với lễ vật là:
12 chén chè
13 dĩa xôi
Cùng các lễ vật khác
Kính mong chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho toàn gia chúng con an ninh khang thái, vạn sự tốt lành, gia đạo hưng long, thịnh vượng.
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Nam mô A Di Đà Phật!
Thực hiện lễ cúng
- Dọn dẹp: Dọn dẹp bàn thờ, lau chùi các vật dụng.
- Bày lễ: Bày lễ vật theo đúng cách đã nêu.
- Thắp hương: Thắp hương, đọc văn khấn.
- Cầu nguyện: Cầu nguyện cho gia đình, cầu an, cầu phúc.
- Hóa vàng: Hóa vàng mã (nếu có).
- Hết lễ: Hết hương, dọn lễ.
Ý nghĩa văn hóa và tâm linh
Thể hiện niềm tin vào thế giới tâm linh
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi là một biểu hiện rõ ràng của niềm tin vào thế giới tâm linh của người Việt. Qua lễ cúng này, người ta thể hiện lòng thành kính, sự biết ơn đối với các chư vị thánh thần, tổ tiên, thần linh.
Gắn kết cộng đồng
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi thường được thực hiện trong các dịp lễ hội, giỗ tổ, cúng đình, cúng chùa. Đây là dịp để gắn kết cộng đồng, tăng cường tình đoàn kết, tình làng nghĩa xóm.
Bảo tồn văn hóa dân gian
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi là một phần quan trọng trong văn hóa dân gian của người Việt. Việc bảo tồn và phát huy lễ cúng này là một cách để bảo tồn văn hóa, gìn giữ bản sắc dân tộc.
Có thể bạn quan tâm: Cúng 100 Ngày Có Mang Lễ Vật Lên Mộ Không?
Thể hiện quan niệm về thời gian và vận mệnh
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi thể hiện quan niệm về thời gian và vận mệnh của người Việt. Con số 12 tượng trưng cho 12 tháng, 12 con giáp, 12 cung hoàng đạo. Con số 13 tượng trưng cho sự “thừa”, “vượt lên”, “hóa giải”. Qua lễ cúng này, người ta thể hiện mong muốn hóa giải vận hạn, đem lại may mắn.
Những lưu ý khi cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi
Chọn ngày giờ
- Ngày tốt: Nên chọn ngày tốt, giờ tốt để cúng.
- Tránh ngày xấu: Tránh cúng vào ngày xấu, giờ xấu.
- Tùy theo mục đích: Nếu cúng để cầu an, cầu phúc, nên chọn ngày đầu năm. Nếu cúng để hóa giải vận hạn, nên chọn ngày có điềm xấu, sa tử vi.
Chuẩn bị lễ vật
- Sạch sẽ: Lễ vật phải sạch sẽ, tươi mới.
- Đủ số lượng: Đủ 12 chén chè và 13 dĩa xôi.
- Tươi ngon: Chè và xôi phải tươi ngon, không bị hư hỏng.
Thức ăn sau lễ cúng
- Chia sẻ: Sau lễ cúng, chè và xôi được chia sẻ cho người thân, hàng xóm.
- Không bỏ phí: Không được bỏ phí lễ vật sau lễ cúng.
Thái độ cúng bái
- Thành kính: Thái độ thành kính, trang nghiêm.
- Tâm linh: Có niềm tin vào thế giới tâm linh.
- Không mê tín: Không mê tín dị đoan, không cầu may.
Kết luận
Lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi là một nghi lễ truyền thống có nguồn gốc sâu xa trong tín ngưỡng thờ Mẫu và đạo Mẫu của người Việt. Đây là một nghi lễ độc đáo, ý nghĩa, thể hiện niềm tin vào thế giới tâm linh, mong muốn hóa giải vận hạn, đem lại may mắn cho gia đình.
Qua lễ cúng này, người ta thể hiện lòng thành kính, sự biết ơn đối với các chư vị thánh thần, tổ tiên, thần linh. Đồng thời, lễ cúng này cũng là dịp để gắn kết cộng đồng, tăng cường tình đoàn kết, tình làng nghĩa xóm.
Việc bảo tồn và phát huy lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi là một cách để bảo tồn văn hóa, gìn giữ bản sắc dân tộc, duy trì những giá trị truyền thống tốt đẹp của người Việt.
chuaphatanlongthanh.com hy vọng rằng qua bài viết này, quý vị độc giả đã có cái nhìn toàn diện hơn về lễ cúng 12 chén chè 13 dĩa xôi, một nghi lễ độc đáo và ý nghĩa trong văn hóa tâm linh của người Việt.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 5, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
