Lễ cúng đất, một nghi thức tưởng chừng như chỉ còn lưu dấu trong ký ức, vẫn âm thầm diễn ra hàng năm trên mảnh đất Cố Đô Huế. Khác biệt với các vùng khác ở miền Trung như Quảng Bình, Quảng Trị hay Quảng Nam, người Huế vẫn giữ gìn và thực hiện lễ cúng này đều đặn, thể hiện một nét văn hóa tín ngưỡng đặc sắc, phản ánh quan niệm về mối quan hệ hài hòa giữa con người, thiên nhiên và thế giới vô hình. Bài viết này sẽ đưa độc giả đi sâu vào nghi lễ cúng đất Huế, từ nguồn gốc, ý nghĩa đến các nghi thức cụ thể, giúp người đọc hiểu rõ hơn về một phần tâm thức văn hóa độc đáo của người dân xứ Huế.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Cúng Các Bác Bên Ngoài Đúng Phong Tục
Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa Của Lễ Cúng Đất
Nghi lễ cúng đất không phải là một phong tục riêng biệt của Huế. Nó có mặt ở nhiều nơi trên dải đất miền Trung, từng được gọi chung là “Lễ tạ thổ kỳ yên”. Tuy nhiên, do nhiều biến động lịch sử và xã hội, những vùng quê khác đã dần lãng quên hoặc chỉ còn lưu truyền một cách rời rạc. Duy chỉ có Huế, với nền văn hóa cung đình và tín ngưỡng dân gian đan xen, vẫn giữ được hồn cốt của lễ cúng này.
Tên gọi chính thức của lễ cúng là “Lễ tạ thổ kỳ yên”. Cái tên đã nói lên mục đích: “tạ” là lời cảm ơn, “thổ” là đất, “kỳ yên” là cầu mong bình an. Như vậy, đây là một buổi lễ nhằm dâng cúng cho các thần đất và các vị thần phối thuộc, cầu mong sự bình an, thịnh vượng cho gia đình trong suốt một năm.
Về nguồn gốc, lễ cúng đất bắt rễ sâu trong tín ngưỡng nông nghiệp của cư dân Việt. Đất là nơi sinh thành, là mẹ nuôi dưỡng muôn loài. Việc cúng đất là một hành động tri ân và xin phép để có thể tiếp tục sinh sống, canh tác trên mảnh đất đó. Dần dà, tín ngưỡng này được phát triển, kết hợp với các yếu tố của Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo, hình thành nên một nghi lễ phong phú, phức tạp như hiện nay.
Cấu Trúc Và Nghi Thức Cúng Đất
Thời Gian Và Địa Điểm
Lễ cúng đất được tổ chức vào một ngày tốt trong tháng hai hoặc tháng tám âm lịch. Đây là hai thời điểm chuyển giao của năm, khi trời đất bắt đầu ấm lên hoặc mát dịu, rất phù hợp để cầu mong sự an lành.
Địa điểm tổ chức lễ cúng là tại trước sân nhà, nơi giao thoa giữa không gian riêng tư của gia đình và không gian công cộng của làng xóm.
Bố Trí Ba Bàn Cúng
Có thể bạn quan tâm: Cúng Các Vong Ở Đâu Là Tốt Nhất: Hướng Dẫn Chi Tiết Dành Cho Người Việt
Một lễ cúng đất đầy đủ nhất ở Huế gồm ba bàn cúng: bàn thượng, bàn trung và bàn hạ. Mỗi bàn đều có hương đèn, hoa quả, cau trầu rượu, giấy vàng bạc, nhưng vật phẩm và ý nghĩa lại khác nhau.
Bàn thượng là bàn cao nhất, dành cho các vị thần cấp cao. Trên bàn này đặt bộ áo thổ thần, cùng với vật thực gồm một con gà luộc, một bát xôi trắng, và xung quanh là các loại xôi chè đủ màu. Bàn thượng tượng trưng cho thế giới thần linh, nơi các vị thần an vị.
Bàn trung là bàn trung gian, dành cho các vị thần trung cấp và các vị thần bảo vệ. Trên bàn này đặt hai bộ áo bà và năm bộ áo ngũ phương. Lễ vật gồm một miếng thịt heo luộc, một bát xôi, ba đĩa cua trứng luộc chín có miếng thịt đặt lên trên, mâm cỗ cúng cơm, và đặc biệt là đĩa rau khoai luộc, chén nước ruốc và gắp cá tôm nướng. Những món ăn này mang đậm dấu ấn của cư dân bản địa, đặc biệt là món rau ruốc và cá tôm nướng, thể hiện sự giao thoa văn hóa với các dân tộc thiểu số như người Chăm và người Mọi.
Bàn hạ là bàn thấp nhất, dành cho các vong hồn, ma quỷ và các linh hồn vô chủ. Trên bàn này đặt áo cháo gạo muối, bánh tráng, hột nổ, khoai đậu nấu… Những món ăn đơn giản, mộc mạc này là để an ủi, nuôi dưỡng những linh hồn lang thang, không nơi nương tựa.
Danh Sách Các Vị Thần Được Cúng Dâng
Theo nhà nghiên cứu Trần Đại Vinh, văn điệp cúng đất nêu lên một hệ thống thần linh, ma quỷ hết sức phong phú. Danh sách này có thể được chia thành các nhóm:
Các vị thần cấp cao: Bao gồm Thừa Thiên hiệu pháp Khai Hoàng, Hậu Thổ nguyên quân, Thổ Hoàng, Địa Kỳ Tử Anh phu nhân, Kim Niên Hành Khiển đại vương, Thái Tuế Chí Đức tôn thần, Đương Cảnh Thành hoàng đại vương… Đây là những vị thần cai quản trời đất, các phương hướng, các năm tháng.
Các vị thần địa phương: Bao gồm Bổn Xứ Thổ Địa Lý Vực chánh thần, Khôn Ly Thổ Hỏa nhị vị tiên nương, Ngũ hành liệt vị tiên nương, Lịch Đại Tiên Sư tôn thần, Đông Trù Tư Mệnh táo quân, Ngũ Phương Thổ Công tôn thần, Ngũ Phương long thần, Thổ Địa Trú Trạch thần quang, Ngọc Tuyền, Kim Tỉnh long vương, Tiền Khai canh, Hậu Khai Khẩn chi thần, Thập bát long trạch liệt vị tướng, Bổn thổ Thổ Địa Phước Đức tài thần, Gia đường hương hỏa liệt vị oai linh… Đây là những vị thần cai quản từng vùng đất cụ thể, từng gia đình, từng dòng họ.
Các vị thần dân tộc thiểu số: Bao gồm Man Nương thần nữ, chúa Lôi (Chăm), chúa Lạc, Chợ, Mọi, Rợ, Man, Ri, mê linh, khô cốt, phục thi cố khí, ly vị võng lượng nội gia viên cư, nhất thiết yếm trệ, nam nữ vô tự âm linh, u hồn liệt vị… Đây là những linh hồn của các dân tộc thiểu số từng sinh sống trên mảnh đất Huế, được người Huế coi trọng và dâng cúng để thể hiện sự tôn trọng và cầu mong sự hòa hợp.
Ý Nghĩa Văn Hóa Của Lễ Cúng Đất
Có thể bạn quan tâm: Cúng Các Bác Để Làm Gì? Ý Nghĩa, Phong Tục & Nghi Lễ Chi Tiết
Thể Hiện Tinh Thần “Âm Dương Hòa Hợp”
Lễ cúng đất là một minh chứng rõ nét cho tinh thần “âm dương hòa hợp” trong văn hóa Việt Nam. Người Huế không chỉ cúng dường các vị thần linh, mà còn cúng dường cả các vong hồn, ma quỷ. Điều này thể hiện quan niệm rằng thế giới không chỉ có người sống, mà còn có người chết, có thần linh và có ma quỷ. Việc cúng dường cho tất cả các thành phần này là để cầu mong sự bình an, thịnh vượng cho gia đình, tránh bị quấy nhiễu bởi các thế lực xấu.
Gìn Giữ Ký Ức Lịch Sử
Lễ cúng đất còn là một cách để người Huế gìn giữ ký ức lịch sử của mảnh đất mình đang sinh sống. Việc cúng dường các vị thần dân tộc thiểu số như người Chăm, người Mọi là một minh chứng cho sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc trên mảnh đất Huế. Những món ăn như rau ruốc, cá tôm nướng cũng là những di sản văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Duy Trì Các Giá Trị Truyền Thống
Lễ cúng đất là một nghi thức truyền thống, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc tổ chức lễ cúng là một cách để các gia đình thể hiện sự gắn bó với cội nguồn, với quê hương, và với các giá trị truyền thống. Đây cũng là một dịp để các thành viên trong gia đình quây quần bên nhau, cùng nhau thực hiện một nghi thức thiêng liêng, góp phần củng cố tình cảm gia đình.
Kết Luận
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chỉnh Chu Và Ý Nghĩa Của Lễ Cúng Các Bác Ngày Mồng 2 Hàng Tháng
Lễ cúng đất Huế không đơn thuần là một nghi thức tín ngưỡng, mà còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân xứ Huế. Nó thể hiện tấm lòng tạ ơn đối với thiên địa, tổ tiên và cõi âm. Qua lễ cúng đất, người Huế thể hiện quan niệm về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa thế giới hữu hình và vô hình. Đây là một nét đẹp văn hóa cần được gìn giữ và phát huy trong thời đại ngày nay.
Nếu có dịp đến Huế vào tháng hai hoặc tháng tám âm lịch, hãy thử tìm hiểu và chứng kiến một lễ cúng đất. Bạn sẽ cảm nhận được một phần tâm hồn Huế, một phần văn hóa truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc. Đừng quên tham khảo thêm các bài viết khác tại chuaphatanlongthanh.com để khám phá thêm nhiều điều thú vị về văn hóa, lịch sử và con người Việt Nam.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 5, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
