Chắc hẳn, trong mỗi chúng ta đều háo hức xem bắn pháo hoa vào đêm 30 Tết, chào mừng một năm mới vừa sang. Nhưng bên cạnh niềm vui đón Tết, có một nghi lễ truyền thống thiêng liêng diễn ra vào đúng khoảnh khắc giao thừa mà không phải ai cũng hiểu rõ về nguồn gốc của cúng giao thừa. Đó là lễ cúng “tống cựu nghinh tân”, một phong tục sâu sắc, thể hiện niềm tin và lòng thành kính của người Việt đối với trời đất, thần linh và tổ tiên.
Đêm Giao Thừa: Thời Khắc Thiêng Liêng Của Âm Dương Giao Thoa
Đêm giao thừa, còn được gọi là đêm Trừ tịch, bắt đầu vào giờ Tý (tức là từ 0h00 phút đến 1h sáng ngày mồng Một tháng Giêng). Đây là thời khắc đất trời giao thoa, âm dương hòa quyện, năm cũ qua đi, năm mới vừa đến, là sự nối tiếp giữa quá khứ và tương lai. Vì thế thời điểm này có ý nghĩa quan trọng và vô cùng thiêng liêng.
Trong văn hóa dân gian, giao thừa được coi là ranh giới giữa hai thế giới: một bên là năm cũ đã kết thúc, một bên là năm mới đang bắt đầu. Đây không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về thời gian mà còn là sự chuyển giao về năng lượng, vận mệnh. Mọi người tin rằng, những điều xảy ra vào khoảnh khắc linh thiêng này sẽ ảnh hưởng đến cả một năm sắp tới.
Vì vậy, vào đêm giao thừa, người ta thường thực hiện nhiều nghi thức để:
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Khi Nào: Hướng Dẫn Chi Tiết Và Lưu Ý Quan Trọng
- Xua đuổi ma quỷ, tà khí, những điều đen đủi, vận xui của năm cũ đi.
- Đón chào năm mới đầy tài lộc, may mắn và bình an.
- Tổng kết lại một năm đã qua với những niềm vui, nỗi buồn, thành công và thất bại.
- Mong ước một năm mới tốt đẹp hơn.
Gia đình sum vầy bên nhau, cùng nhau chúc tụng, nguyện cầu bình an, sức khỏe… mong cho người già bách niên giai lão, mong cho người trẻ mã đáo thành công, tràn trề năng lượng và nhiệt huyết.
Nguồn Gốc Cúng Giao Thừa: Tín Ngưỡng Về 12 Vị Quan Hành Khiển
Nguồn gốc của cúng giao thừa gắn liền với một tín ngưỡng dân gian lâu đời về 12 vị quan Hành khiển của nhà Trời. Theo quan niệm dân gian xưa, có 12 vị quan Hành khiển, tượng trưng cho 12 con giáp. Mỗi năm, một trong 12 vị quan tương ứng với năm đó sẽ xuống hạ giới trông coi, cai quản mọi việc.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Hương Bị Tắt: Nguyên Nhân & Cách Khắc Phục
Các vị quan này không chỉ là người đại diện cho năm mà còn có sứ mệnh giám sát và báo cáo mọi việc xảy ra trên trần thế lên Ngọc Hoàng. Mỗi vị quan đều có thần Thiện và thần Ác đi kèm. Quan Thiện chuyên phù hộ, che chở, ban những điều tốt lành cho con người. Trái lại, quan Ác sẽ tạo ra thiên tai, mất mùa, đói kém.
Việc năm đó lành hay dữ, người dân có được mùa, có được bình an hay không, phần lớn phụ thuộc vào sớ tấu mà các vị quan Hành Khiển báo cáo lên Ngọc Hoàng. Điều này giải thích vì sao người ta lại hết sức cẩn trọng trong lễ cúng giao thừa, bởi họ tin rằng những điều tốt hay xấu xảy ra vào khoảnh khắc này sẽ ảnh hưởng lớn đến vận mệnh cả năm.
Ý Nghĩa Cúng Giao Thừa: Tống Cựu Nghinh Tân
Chính vì niềm tin vào 12 vị quan Hành khiển, vào giờ Tý đêm 30 – ngày cuối cùng của năm, khi quan Hành khiển cũ và mới bàn giao công việc, mọi nhà thực hiện lễ cúng Giao thừa để tiễn vị quan cũ, nghênh đón quan mới – đây chính là ý nghĩa của cụm từ “tống cựu nghinh tân”.
Lễ cúng giao thừa không chỉ là một nghi thức tôn giáo mà còn mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc:
- Tống cựu: Đây là nghi thức tiễn đưa năm cũ, những điều không may mắn, những điều xấu đi. Người ta tin rằng, bằng cách cúng bái, dọn dẹp, đốt vàng mã, họ có thể xua đuổi những điều xui xẻo, những oan hồn, ma quỷ, những điều không tốt đẹp khỏi gia đình, khỏi khu vực sinh sống.
- Nghinh tân: Đây là nghi thức nghênh đón năm mới, đón chào những điều tốt đẹp, may mắn, tài lộc. Mọi người chuẩn bị mâm cúng thịnh soạn, thắp hương, cầu nguyện để đón tiếp vị quan mới, mong muốn một năm mới an lành, thịnh vượng.
- Giao thoa âm dương: Đây là thời khắc mà ranh giới giữa thế giới người sống và thế giới người đã khuất trở nên mong manh. Việc cúng giao thừa cũng là dịp để mời gọi tổ tiên, ông bà về nhà ăn Tết cùng con cháu, thể hiện lòng hiếu kính và mong muốn được tổ tiên phù hộ.
- Tâm linh và tín ngưỡng: Đây là dịp để con người thể hiện lòng thành kính với trời đất, với các vị thần linh, với tổ tiên. Họ tin rằng, bằng sự thành tâm và lễ vật, họ có thể cầu xin được sự che chở, bảo vệ cho cả gia đình trong năm mới.
Cách Cúng Giao Thừa: Lễ Vật Và Nghi Thức
Vào đúng giờ Tý, mọi gia đình đều tất bật chuẩn bị lễ vật tươm tất cúng giao thừa. Theo phong tục truyền thống của người dân Việt Nam, lễ cúng giao thừa được chia làm hai mâm: mâm cúng thần linh, thổ địa ngoài trời và mâm cúng gia tiên trên ban thờ trong nhà.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Cần Sắm Những Gì?
Mâm Cúng Giao Thừa Ngoài Trời
Mâm cúng ngoài trời, còn gọi là mâm cúng Thiên Địa, được đặt ở cửa chính hoặc sân trước nhà, hướng ra ngoài trời. Đây là mâm cúng để nghênh đón vị quan Hành khiển mới và các vị thần linh.
Lễ vật cúng giao thừa ngoài trời gồm:
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Cần Sắm Lễ Gì?
- 1 con gà trống luộc (hoặc thủ lợn, giò) – biểu tượng của sự tinh khiết và may mắn.
- Bánh chưng – biểu tượng của đất, thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên.
- Bánh, kẹo – biểu tượng của sự ngọt ngào, may mắn.
- Lá trầu, quả cau – biểu tượng của sự gắn bó, hòa thuận.
- 1 bình hoa tươi (thường là hoa lay ơn, hoa cúc) – biểu tượng của sự thanh khiết, tươi mới.
- Vàng mã – để tiễn đưa năm cũ, đón năm mới.
- Đèn, nhang, hai ngọn nến (cốc nến) – để thắp sáng, dẫn đường cho các vị thần linh.
- 3 chén rượu trắng – để mời các vị thần linh.
- 3 chén nước – để tẩy rửa, thanh tẩy.
- 1 đĩa muối – để trừ tà, xua đuổi ma quỷ.
- 1 đĩa xôi – biểu tượng của sự no ấm, sung túc.
- Mâm ngũ quả – thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, mong muốn một năm mới tràn đầy hoa quả, no đủ.
Mâm Cúng Giao Thừa Trong Nhà
Mâm cúng trong nhà, còn gọi là mâm cúng Gia Tiên, được đặt trên ban thờ gia tiên. Đây là mâm cúng để mời gọi tổ tiên về nhà ăn Tết cùng con cháu.
Lễ vật cúng giao thừa trong nhà gồm:
- 1 con gà trống luộc (hoặc thủ lợn, giò).
- Bánh chưng.
- Bánh, kẹo.
- Lá trầu, quả cau.
- 1 bình hoa tươi.
- Vàng mã.
- Đèn, nhang, hai ngọn nến (cốc nến).
- 3 chén rượu trắng.
- 3 chén nước.
- 1 đĩa muối.
- 1 đĩa xôi.
- Mâm ngũ quả.
- Các món ăn truyền thống khác mà gia đình thường làm trong ngày Tết.
Nghi Thức Cúng Giao Thừa
- Chuẩn bị: Gia chủ cần ăn mặc nghiêm túc, chỉnh tề, đầu tóc sạch sẽ, gọn gàng để bày tỏ lòng tôn kính với các vị thần linh, thổ địa, ông bà, gia tiên.
- Thắp hương: Gia chủ thắp hương, khấn vái, sám hối với trời đất, tổ tiên, mời các cụ về nhà ăn tết với con cháu và mong nhận được sự che chở, phù hộ độ trì cho một năm may mắn, bình an.
- Đọc văn khấn: Gia chủ đọc văn khấn, trình bày lý do cúng giao thừa, xin phép các vị thần linh, thổ địa, tổ tiên về nhà ăn Tết, cầu xin sự che chở, bảo vệ cho cả gia đình trong năm mới.
- Hóa vàng: Sau khi khấn vái xong, gia chủ hóa vàng mã, tiễn đưa năm cũ, đón năm mới.
Kết Luận: Cúng Giao Thừa – Nét Đẹp Văn Hóa Dân Tộc
Nguồn gốc của cúng giao thừa là một phần quan trọng trong kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam. Lễ cúng này không chỉ là một nghi thức tôn giáo mà còn là dịp để con người thể hiện lòng thành kính với trời đất, với các vị thần linh, với tổ tiên. Đây là dịp để gia đình sum vầy, cùng nhau cầu nguyện cho một năm mới an lành, thịnh vượng.
Dù xã hội có phát triển, hiện đại hóa đến đâu, thì cúng giao thừa vẫn là một phong tục không thể thiếu trong ngày Tết của người Việt. Nó là biểu tượng của niềm tin, của lòng hiếu kính, của sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên, giữa con người với tổ tiên. Và trên hết, đó là biểu tượng của niềm hy vọng vào một năm mới tốt đẹp hơn, tràn đầy may mắn và hạnh phúc.
Bạn có thể tìm hiểu thêm về các nghi lễ khác trong dịp Tết như ý nghĩa tục cúng 49 ngày cho người đã khuất và cách cúng lễ hoặc ý nghĩa tục cúng 100 ngày cho người đã khuất và cách cúng lễ để hiểu rõ hơn về văn hóa tâm linh của người Việt Nam.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 6, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
