Phật giáo Ấn Độ thời phong kiến là một giai đoạn lịch sử đặc biệt, đánh dấu sự phát triển rực rỡ nhưng cũng đầy biến động của một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới. Trong suốt hàng ngàn năm, từ khi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni giác ngộ đến khi Phật giáo dần suy yếu tại quê hương của mình, tôn giáo này đã để lại dấu ấn sâu đậm không chỉ ở Ấn Độ mà còn lan tỏa khắp châu Á và toàn thế giới. Bài viết này sẽ đưa bạn khám phá hành trình lịch sử phong phú của Phật giáo Ấn Độ thời phong kiến, từ những ngày đầu sơ khai, qua thời kỳ hoàng kim dưới các triều đại bảo trợ, cho đến những thách thức và biến cố đã định hình nên diện mạo tôn giáo này.
Có thể bạn quan tâm: Phật Giáo Vu Lan Báo Hiếu: Ý Nghĩa Thiêng Liêng Của Tháng Vu Lan
Bối Cảnh Lịch Sử Hình Thành Phật Giáo
Thời Đại Trước Khi Phật Giáo Ra Đời
Trước khi Phật giáo xuất hiện, Ấn Độ cổ đại là nơi giao thoa của nhiều hệ tư tưởng và tôn giáo phức tạp. Xã hội Ấn Độ thời bấy giờ bị chi phối mạnh mẽ bởi hệ thống đẳng cấp varna (chế độ đẳng cấp) do đạo Bà-la-môn thiết lập. Bốn đẳng cấp chính gồm: Bà-la-môn (tăng lữ), Sát-đế-lỵ (quý tộc, chiến binh), Phệ-xá (thương nhân, nông dân) và Thủ-đà (nô lệ, lao động). Hệ thống này không chỉ là cấu trúc xã hội mà còn là nền tảng tôn giáo, với các Bà-la-môn giữ vai trò trung gian giữa con người và thần linh.
Đạo Bà-la-môn thời kỳ này đề cao các nghi lễ tế tự phức tạp, hy sinh động vật và tin vào quyền năng của các vị thần. Kinh Veda được coi là chân lý tối thượng, chỉ những tăng lữ Bà-la-môn mới có quyền đọc và giải thích. Tuy nhiên, chính sự cứng nhắc và đặc quyền đặc lợi này đã làm dấy lên làn sóng bất mãn trong nhiều tầng lớp nhân dân, đặc biệt là các thương nhân và nghệ nhân đang lên trong xã hội.
Bên cạnh đạo Bà-la-môn chính thống, Ấn Độ thời kỳ trước Công nguyên cũng xuất hiện nhiều phái tư tưởng mới, được gọi chung là “ngoại đạo” (tiếng Phạn: tirthika). Trong số đó, đạo Jain ( Kỳ Na giáo) là một đối trọng quan trọng với Phật giáo sau này. Đạo Jain do Mahavira sáng lập, cũng đề cao từ bi, bất bạo động và giải thoát khỏi vòng luân hồi, nhưng với những giáo lý và thực hành khắt khe hơn nhiều.
Cuộc Cách Mạng Tư Tưởng Thời Đức Phật
Thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên là thời kỳ bùng nổ các phong trào tư tưởng tại Ấn Độ, được gọi là “thời kỳ các luận sư” hay “thời kỳ Upanishad muộn”. Đây là bối cảnh lý tưởng cho sự ra đời của Phật giáo. Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (Siddhartha Gautama), sinh ra trong hoàng tộc Shakya ở Lumbini (nay thuộc Nepal), đã từ bỏ cuộc sống giàu sang để đi tìm chân lý giải thoát khỏi khổ đau.
Sau sáu năm tu khổ hạnh và tìm tòi, Đức Phật đã giác ngộ dưới cội Bồ đề tại Bodh Gaya. Điều đặc biệt trong giáo lý của Ngài là sự từ chối cả hai cực đoan: cuộc sống xa hoa phù phiếm và sự tu khổ hạnh quá mức. Thay vào đó, Ngài đề ra “Con đường Trung đạo” (Madhyamā-pratipad) gồm Bát chánh đạo làm nền tảng.
Một cách mạng tư tưởng khác của Phật giáo là sự từ chối hệ thống đẳng cấp. Trong khi đạo Bà-la-môn coi trọng huyết thống và đẳng cấp sinh ra, Phật giáo mở cửa cho mọi người bất kể出身. Tăng đoàn Phật giáo (Sangha) là một cộng đồng bình đẳng, nơi các tu sĩ cùng nhau tu tập mà không phân biệt đẳng cấp hay giai cấp.
Sự Phát Triển Của Phật Giáo Dưới Thời Các Triều Đại Ấn Độ
Triều Đại Maurya: Thời Kỳ Hoàng Kim Đầu Tiên
Triều đại Maurya (322-185 TCN) đánh dấu thời kỳ hoàng kim đầu tiên của Phật giáo Ấn Độ. Dưới sự bảo trợ của ba vị vua nổi tiếng – Chandragupta Maurya, Bindusara và đặc biệt là Ashoka Đại đế – Phật giáo không chỉ phát triển mạnh mẽ trong nước mà còn bắt đầu lan tỏa ra khắp châu Á.
Ashoka (trị vì 268-232 TCN) là vị vua có ảnh hưởng lớn nhất đến sự phát triển của Phật giáo. Sau chiến tranh Kalinga đẫm máu khiến hàng chục vạn người thiệt mạng, Ashoka đã hối hận và quy y Phật giáo. Ông từ bỏ chính sách bá quyền quân sự, chuyển sang cai trị bằng chính pháp (Dhamma) – một hệ thống đạo đức dựa trên các nguyên tắc Phật giáo như từ bi, bất bạo động, khoan dung và trách nhiệm xã hội.
Dưới thời Ashoka, hàng trăm tu viện, tháp stupa và trụ đá được xây dựng khắp đế chế. Các trụ đá Ashoka không chỉ là biểu tượng quyền lực mà còn là phương tiện truyền bá chính pháp. Trên các trụ đá này được khắc các edict (sắc lệnh) bằng ngôn ngữ dân dã chứ không phải tiếng Phạn khó hiểu, nhằm phổ biến giáo lý đến mọi tầng lớp nhân dân.
Ashoka cũng đã tổ chức Đại hội Kết tập Kinh điển lần thứ ba tại Pataliputra (nay là Patna), nhằm loại bỏ những thành phần tu sĩ không thuần túy trong tăng đoàn. Sau đó, ông phái các tăng sĩ đi truyền bá Phật giáo đến các vùng đất xa xôi, từ Kashmir và Gandhara (miền bắc) đến Sri Lanka (miền nam), thậm chí sang cả Syria, Hy Lạp và Ai Cập.
Thời Kỳ Các Vương Triều Kế Tiếp
Sau khi triều đại Maurya sụp đổ, Phật giáo Ấn Độ trải qua giai đoạn thăng trầm dưới sự cai trị của nhiều vương triều khác nhau. Triều đại Shunga (185-73 TCN) tương đối ít bảo trợ Phật giáo hơn, nhưng không đàn áp tôn giáo này. Dưới thời Shunga, nghệ thuật Phật giáo phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là ở các trung tâm như Bharhut và Sanchi, nơi những stupa (tháp lưu giữ xá lợi) được trang trí công phu với các họa tiết tinh xảo.
Thời kỳ Gupta (320-550 SCN) được coi là “thời đại hoàng kim” của văn hóa Ấn Độ. Dù các vị vua Gupta chủ yếu theo Ấn Độ giáo, họ vẫn dung hợp và bảo trợ cả Phật giáo lẫn Bà-la-môn giáo. Dưới thời này, hai đại học viện nổi tiếng nhất Ấn Độ ra đời: Nalanda và Vikramashila. Đại học Nalanda trở thành trung tâm học thuật lớn nhất thế giới thời bấy giờ, thu hút hàng ngàn tăng sĩ và học giả từ khắp châu Á đến tu học, bao gồm cả các học giả Trung Hoa như Huyền Trang và Nghĩa Tịnh.
Các vị vua Gupta cũng hỗ trợ việc dịch kinh Phật từ tiếng Phạn sang các ngôn ngữ khác, thúc đẩy sự lan truyền tri thức Phật giáo. Nghệ thuật Phật giáo thời kỳ này đạt đến đỉnh cao với phong cách “Gupta cổ điển”, đặc trưng bởi các tượng Phật thanh tao, uy nghi với ánh mắt bán ngài và nụ cười nhẹ nhàng bí ẩn.
Các Trường Phái Phật Giáo Lớn Thời Phong Kiến
Phật Giáo Nguyên Thủy (Theravāda)
Phật giáo Nguyên thủy, còn gọi là Theravāda (Đạo các bậc thượng tọa), là truyền thống Phật giáo gần gũi nhất với giáo lý nguyên thủy của Đức Phật. Trường phái này phát triển mạnh mẽ ở Sri Lanka và các nước Đông Nam Á như Myanmar, Thái Lan, Lào và Campuchia.
Theravāda tin rằng con đường giải thoát chỉ dành cho những ai có thể từ bỏ cuộc sống thế tục để trở thành tu sĩ. Mục tiêu tối thượng là trở thành A-la-hán (Arhat) – người đã dập tắt hoàn toàn tham, sân, si và thoát khỏi vòng luân hồi. Kinh điển của Theravāda được ghi bằng tiếng Pali, gọi là Tam tạng (Tipitaka): Luật tạng (Vinaya Pitaka) về giới luật, Kinh tạng (Sutta Pitaka) về các bài giảng của Đức Phật, và Luận tạng (Abhidhamma Pitaka) về triết học và tâm lý học Phật giáo.
Một đặc điểm quan trọng của Theravāda là sự nhấn mạnh vào thiền định và tuệ giác. Các thiền sư Theravāda phát triển nhiều phương pháp thiền như thiền quán hơi thở (anapanasati), thiền quán thân (kayanupassana) và thiền từ bi (metta bhavana). Những phương pháp này không chỉ giúp đạt định lực mà còn phát triển trí tuệ để thấu hiểu bản chất vô thường, khổ và vô ngã của vạn pháp.
Phật Giáo Đại Thừa (Mahāyāna)
Phật giáo Đại thừa xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ 1 trước Công nguyên và nhanh chóng trở thành truyền thống chính ở Trung Á, Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản. Đại thừa mang một tầm nhìn rộng lớn hơn so với Phật giáo Nguyên thủy. Thay vì chỉ hướng đến việc trở thành A-la-hán, Đại thừa đề cao lý tưởng Bồ-tát – những vị phát nguyện cứu độ tất cả chúng sinh trước khi nhập Niết-bàn.
Một trong những khái niệm then chốt của Đại thừa là “tánh Không” (Śūnyatā). Theo đó, mọi pháp đều không có bản chất cố định, tồn tại một cách tương đối và phụ thuộc vào các điều kiện. Không chỉ các hiện tượng vật chất mà ngay cả các khái niệm tâm linh như Niết-bàn, Phật tánh cũng mang bản chất Không. Hiểu được tánh Không giúp con người buông bỏ chấp trước và đạt được trí tuệ viên mãn.
Có thể bạn quan tâm: Phật Giáo: Nguồn Gốc, Nguyên Tắc & Ứng Dụng Trong Đời Sống Hiện Đại
Đại thừa cũng phát triển hệ thống Bồ-tát phồn phức với các vị Bồ-tát nổi tiếng như Quán Thế Âm (Avalokiteśvara) – biểu tượng của từ bi, Văn Thù Sư Lợi (Mañjuśrī) – biểu tượng của trí tuệ, và Địa Tạng (Ksitigarbha) – vị Bồ-tát cứu độ chúng sinh trong địa ngục. Các kinh điển Đại thừa như Bát-nhã tâm kinh, Pháp hoa kinh, Hoa nghiêm kinh chứa đựng những giáo lý sâu sắc về bản chất thực tại và con đường giác ngộ.
Phật Giáo Mật Thừa (Vajrayāna)
Phật giáo Mật thừa, còn gọi là Kim cương thừa, phát triển mạnh ở Tây Tạng, Mông Cổ và một phần khu vực Himalaya từ thế kỷ thứ 7 trở đi. Mật thừa được coi là sự kết hợp giữa triết học Đại thừa và các thực hành nghi lễ huyền bí (mật giáo).
Khác với hai truyền thống trước, Mật thừa sử dụng nhiều phương tiện thiện xảo (upaya) để giúp hành giả nhanh chóng đạt giác ngộ trong một đời. Các phương pháp này bao gồm: trì chú (mantra), quán tưởng các vị Phật/Bồ-tát (yidam), thực hành yoga khí脉明点, và các nghi lễ phức tạp với sự hỗ trợ của thầy truyền pháp (guru).
Một đặc điểm nổi bật của Mật thừa là nghệ thuật “thangka” (bức tranh tôn giáo) và “mandala” (mạn-đà-la) – các biểu đồ tâm linh phức tạp thể hiện vũ trụ tâm thức. Các tu viện Mật thừa như Samye, Tashilhunpo và Potala ở Tây Tạng trở thành các trung tâm học thuật và tu tập quan trọng.
Hệ thống tăng quan Mật thừa cũng độc đáo với việc chuyển sinh của các hóa thân (tulku), tiêu biểu là hệ thống Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma ở Tây Tạng. Các vị này được coi là hiện thân của các Bồ-tát hoặc các cao tăng đã viên tịch nhưng vì lòng từ bi mà tái sinh để tiếp tục hoằng pháp.
Ảnh Hưởng Của Phật Giáo Đến Văn Hóa Ấn Độ Thời Phong Kiến
Nghệ Thuật Và Kiến Trúc
Phật giáo đã để lại dấu ấn sâu đậm trong nghệ thuật và kiến trúc Ấn Độ thời phong kiến. Những công trình kiến trúc Phật giáo tiêu biểu bao gồm:
Stupa (tháp thờ): Là những công trình tròn hoặc hình cầu, bên trong lưu giữ xá lợi hoặc các vật dụng của Đức Phật và các vị cao tăng. Stupa lớn nhất và nổi tiếng nhất là Stupa Sanchi ở Madhya Pradesh, được xây dựng ban đầu dưới thời Ashoka và được trùng tu, mở rộng qua nhiều triều đại. Stupa không chỉ là nơi thờ tự mà còn là biểu tượng của Niết-bàn – trạng thái giác ngộ tối thượng.
Tu viện hang động: Ấn Độ có hàng trăm tu viện được khắc vào vách đá, tiêu biểu là các hang Ajanta và Ellora ở Maharashtra. Các hang Ajanta được tạo tác từ thế kỷ thứ 2 TCN đến thế kỷ thứ 6 SCN, nổi tiếng với những bức bích họa tinh xảo kể lại các tiền thân của Đức Phật (Jataka tales). Hang Ellora gồm 34 hang động, trong đó hang Kailash là kỳ quan kiến trúc được đục trực tiếp từ khối đá nguyên sinh, mất hàng trăm năm mới hoàn thành.
Đại học viện: Nalanda và Vikramashila không chỉ là trung tâm tu học mà còn là những quần thể kiến trúc đồ sộ với hàng trăm điện thờ, tháp lưu trữ kinh điển, khu nội trú và hội trường giảng dạy. Các công trình này thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Ấn Độ và các yếu tố văn hóa từ các nước theo Phật giáo.
Về nghệ thuật điêu khắc, Phật giáo Ấn Độ thời phong kiến trải qua hai giai đoạn chính: thời kỳ “vô tượng” (aniconic) và thời kỳ “hữu tượng” (iconic). Trong giai đoạn đầu (khoảng 500 năm sau khi Đức Phật nhập diệt), người ta không tạc tượng Phật mà dùng các biểu tượng như: dấu chân, cây Bồ đề, ngai vàng trống, bánh xe Pháp (dharmachakra) để tượng trưng cho Phật. Đến khoảng thế kỷ thứ 1 SCN, dưới ảnh hưởng của nghệ thuật Hy Lạp (do ảnh hưởng của đế chế Greco-Bactrian và Kushan), tượng Phật mới bắt đầu xuất hiện, đặc biệt là ở khu vực Gandhara (nay thuộc Pakistan và Afghanistan) và Mathura.
Tượng Phật Gandhara mang phong cách Hy Lạp rõ rệt với mái tóc xoăn, sống mũi cao, áo choàng gấp nếp giống trang phục La Mã. Trong khi đó, tượng Phật Mathura lại đậm chất Ấn Độ với thân hình đầy đặn, mái tóc búi cao thành búi (ushnisha), và ánh mắt bán ngài đầy thiền định. Hai phong cách này sau đó hòa quyện và phát triển thành nhiều trường phái nghệ thuật khác nhau qua các triều đại.
Văn Học Và Ngôn Ngữ
Phật giáo có đóng góp to lớn cho nền văn học và ngôn ngữ Ấn Độ thời phong kiến. Kinh điển Phật giáo được ghi chép bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau, từ tiếng Pali ở Sri Lanka và Đông Nam Á, tiếng Phạn ở Ấn Độ và Tây Tạng, đến các phương ngữ địa phương.
Tam tạng kinh là kho tàng văn học Phật giáo đồ sộ nhất, bao gồm:
- Vinaya Pitaka (Luật tạng): Ghi lại các giới luật và quy định tu viện
- Sutta Pitaka (Kinh tạng): Ghi lại các bài giảng của Đức Phật
- Abhidhamma Pitaka (Luận tạng): Các luận giải triết học sâu sắc
Ngoài ra còn có hàng ngàn bộ luận giải, sớ giải, truyện tích, thiền sư ngữ lục được sáng tác qua các thời kỳ. Các tác giả Phật giáo như Nagarjuna, Asanga, Vasubandhu, Shantideva đã để lại những tác phẩm triết học bất hủ như “Trung luận”, “Đại thừa trang nghiêm luận”, “Cú nghĩa luận”, “Bồ-tát hạnh”.
Phật giáo cũng góp phần quan trọng trong việc phổ biến chữ viết và văn hóa đọc. Các tu viện không chỉ là nơi tu tập mà còn là thư viện và trung tâm giáo dục. Các tăng sĩ sao chép kinh điển bằng tay trên các lá cọ (palm leaf manuscripts) hoặc giấy bản thảo, bảo tồn tri thức qua nhiều thế hệ.
Giáo Dục Và Khoa Học
Hệ thống giáo dục Phật giáo thời phong kiến rất phát triển và có tính hệ thống cao. Các đại học viện như Nalanda không chỉ dạy về Phật pháp mà còn giảng dạy nhiều môn khoa học thế gian như: y học, toán học, thiên văn, ngữ pháp, triết học, logic học và nghệ thuật.
Y học Phật giáo phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là y học tâm thần. Các vị thầy thuốc tăng sĩ như Jivaka (thầy thuốc của Đức Phật) nổi tiếng với các phương pháp chữa bệnh bằng thảo dược, châm cứu và thiền định. Y học Phật giáo nhấn mạnh mối liên hệ giữa thân và tâm, cho rằng nhiều bệnh tật bắt nguồn từ phiền não và chấp trước.
Toán học và thiên văn cũng được nghiên cứu sâu rộng trong các tu viện Phật giáo. Các học giả như Aryabhata và Brahmagupta, dù không phải tu sĩ Phật giáo, nhưng có mối liên hệ mật thiết với các trung tâm học thuật Phật giáo và được ảnh hưởng bởi các phương pháp luận lý của Phật giáo.
Logic học Phật giáo (Hetu-vidya) do các luận sư như Dignaga và Dharmakirti phát triển, là một hệ thống lập luận chặt chẽ nhằm kiểm chứng chân lý và bác bỏ tà kiến. Hệ thống này ảnh hưởng sâu sắc đến triết học Ấn Độ và sau này được du nhập vào Tây Tạng, trở thành môn học bắt buộc trong các chương trình tu học.
Các Đại Học Viện Phật Giáo Nổi Tiếng
Đại Học Viện Nalanda
Đại học Nalanda, được thành lập vào khoảng thế kỷ thứ 5 SCN dưới triều đại Gupta, là trung tâm học thuật lớn nhất và lâu đời nhất của Phật giáo Ấn Độ thời phong kiến. Nalanda tọa lạc ở Bihar, cách Patna khoảng 90 km, và hoạt động liên tục trong hơn 700 năm cho đến khi bị tàn phá vào thế kỷ 12.
Theo sử sách Trung Hoa, Nalanda có tới 9 triệu cuốn kinh sách được lưu trữ trong 3 thư viện lớn: Ratnasagara (Biển ngọc), Ratnodadhi (Đại dương ngọc) và Ratnaranjaka (Trang sức ngọc). Con số này thực sự khổng lồ so với các thư viện cùng thời kỳ trên thế giới.
Nalanda có khoảng 10.000 tăng sinh theo học, đến từ khắp các nước châu Á như Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản, Tây Tạng, Sri Lanka, Đông Nam Á và cả Trung Á. Các khóa học tại đây kéo dài từ 5 đến 15 năm, bao gồm cả chương trình đào tạo tiến sĩ (phD) về Phật học.
Có thể bạn quan tâm: Phật Giáo Và Khoa Học Pdf: Khám Phá Sự Giao Thoa Giữa Tri Thức Hiện Đại Và Trí Tuệ Cổ Xưa
Chương trình giảng dạy tại Nalanda rất đa dạng và bài bản, bao gồm:
- Kinh điển Phật giáo (đại thừa và nguyên thủy)
- Luận lý học và biện chứng pháp
- Ngữ văn và ngữ pháp
- Y học và dược thảo
- Thiên văn và chiêm tinh
- Toán học và hình học
- Triết học Ấn Độ (các phái Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Mimamsa, Vedanta)
- Ngoại ngữ (Phạn ngữ, Pali, các thổ ngữ địa phương)
Các vị thầy giáo tại Nalanda đều là những học giả lừng danh như Shilabhadra, Dharmapala, và Shantarakshita. Họ không chỉ giảng dạy mà còn viết sách, tranh luận với các học giả khác và đi du thuyết khắp nơi.
Huyền Trang, nhà du hành và dịch kinh Trung Hoa, đã dành 5 năm tu học tại Nalanda dưới sự chỉ dạy của Shilabhadra. Sau này, khi trở về Trung Hoa, ông đã dịch hơn 70 bộ kinh từ tiếng Phạn sang tiếng Hán, góp phần to lớn trong việc truyền bá Phật giáo Đại thừa sang phương Đông.
Đại Học Viện Vikramashila
Được thành lập vào khoảng năm 783 SCN bởi vị vua Pala Dharmapala, Vikramashila là một trong những đại học viện uy tín nhất của Phật giáo Mật thừa thời kỳ hậu kỳ. Nằm ở Bihar, cách Nalanda khoảng 50 km, Vikramashila chuyên về các môn học Mật giáo, y học và thiên văn.
Vikramashila có quy mô nhỏ hơn Nalanda nhưng tập trung hơn vào các chuyên ngành đặc thù. Trường có khoảng 108 giảng đường lớn nhỏ và hàng ngàn tăng sinh theo học. Các vị thầy giáo nổi tiếng như Atisha Dipamkara đã giảng dạy tại đây trước khi đi truyền bá Phật giáo sang Tây Tạng.
Atisha là một nhân vật lịch sử quan trọng, người đã phục hưng Phật giáo ở Tây Tạng sau thời kỳ suy vong. Ông viết tác phẩm “Đạo trình hướng thượng” (Bodhipathapradipa), đặt nền móng cho hệ thống tu tập theo trình tự: quy y, phát tâm Bồ-đề, tu tập lục độ và thiền định. Tác phẩm này sau này ảnh hưởng sâu sắc đến宗喀巴 và hệ phái Cách Lỗ (Gelug) ở Tây Tạng.
Các Trung Tâm Học Thuật Khác
Ngoài hai đại học viện lớn nhất là Nalanda và Vikramashila, Ấn Độ thời phong kiến còn có nhiều trung tâm học thuật Phật giáo quan trọng khác:
Vikramashila ở Odisha, nổi tiếng với nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc độc đáo.
Somapura Mahavihara ở Bangladesh ngày nay, là trung tâm Phật giáo lớn nhất ở Đông Ấn Độ, với kiến trúc hình vuông bao quanh một sân trung tâm.
Odantapuri ở Bihar, được coi là đại học viện Phật giáo cổ nhất Ấn Độ, tồn tại từ thế kỷ thứ 6 đến thế kỷ 12.
Jagaddala ở Bengal, chuyên về nghiên cứu và dịch thuật kinh điển.
Các trung tâm này không chỉ là nơi tu học mà còn là các “thành phố tri thức”, nơi hội tụ của các học giả, nghệ nhân, thầy thuốc và những người tìm kiếm chân lý từ khắp nơi.
Sự Giao Lưu Văn Hóa Qua Con Đường Truyền Bá Phật Giáo
Con Đường Tơ Lụa Và Sự Lan Tỏa Về Phương Đông
Con đường Tơ lụa không chỉ là tuyến đường buôn bán hàng hóa mà còn là “con đường tư tưởng”, nơi Phật giáo Ấn Độ lan tỏa sang Trung Á và phương Đông. Các thương nhân, tăng sĩ và du hành giả đi qua các trạm buôn bán dọc theo con đường này, mang theo kinh điển, tượng Phật và các vật dụng tu tập.
Các quốc gia và vùng đất nằm trên con đường Tơ lụa trở thành cầu nối văn hóa quan trọng. Ở khu vực Trung Á, các vương quốc như Khotan, Kucha, Turfan và Dunhuang phát triển mạnh mẽ Phật giáo. Các hang động Mogao ở Dunhuang (Trung Quốc) là một trong những kho tàng nghệ thuật Phật giáo lớn nhất thế giới, với hàng ngàn bức bích họa và tượng Phật trải dài qua nhiều thế kỷ.
Phật giáo du nhập vào Trung Hoa từ khoảng thế kỷ thứ 1 SCN, thông qua các thương đoàn từ Trung Á và các tăng sĩ Ấn Độ như Bodhidharma (Đạt Ma Tổ sư). Ban đầu, Phật giáo được dịch thuật và truyền bá với nhiều khó khăn do khác biệt ngôn ngữ và văn hóa. Tuy nhiên, nhờ sự nỗ lực của các cao tăng dịch kinh như Kumarajiva, Huyền Trang và Nghĩa Tịnh, Phật giáo Trung Hoa dần hình thành và phát triển thành nhiều tông phái đặc sắc như Thiền tông, Tịnh độ tông, Thiên Thai tông, Hoa Nghiêm tông, Mật tông và Duy thức tông.
Từ Trung Hoa, Phật giáo tiếp tục lan sang Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam, thích nghi với các nền văn hóa bản địa và hình thành các truyền thống riêng biệt. Ví dụ, Thiền tông (Zen) ở Nhật Bản phát triển từ Thiền tông Trung Hoa nhưng mang đậm bản sắc samurai và văn hóa trà đạo. Thiền tông Việt Nam lại kết hợp với Nho giáo và Đạo giáo, tạo nên phong cách tu tập dung dị, gắn liền với đời sống lao động.
Sự Truyền Bá Về Phương Nam Và Đông Nam Á
Cùng với con đường bộ qua Trung Á, Phật giáo Ấn Độ còn lan tỏa về phương nam và Đông Nam Á thông qua các tuyến đường biển. Các thương nhân và tăng sĩ từ các cảng biển phía nam Ấn Độ như Tamralipti, Calicut và Madurai đi buôn bán và truyền đạo đến Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Lào, Indonesia và Malaysia.
Sri Lanka là quốc gia đầu tiên tiếp nhận Phật giáo từ Ấn Độ, khi tăng sĩ Mahinda (con trai vua Ashoka) mang giáo pháp đến đảo quốc này vào khoảng năm 246 TCN. Từ đó, Sri Lanka trở thành trung tâm bảo tồn kinh điển Pali và truyền bá Phật giáo Theravāda sang các nước Đông Nam Á lục địa.
Các vương quốc ở Đông Nam Á như Champa (miền trung Việt Nam ngày nay), Funan, Chenla, Khmer, Srivijaya và Majapahit đều chịu ảnh hưởng sâu đậm của Phật giáo Ấn Độ. Ở Campuchia, quần thể đền Angkor Wat ban đầu là một trung tâm thờ thần Vishnu theo Ấn Độ giáo, nhưng sau này được chuyển thành chùa Phật và trở thành biểu tượng của Phật giáo Theravāda.
Ở Indonesia, vương quốc Srivijaya (thế kỷ 7-13) ở Sumatra là một trung tâm Phật giáo Mật thừa quan trọng, nơi tiếp đón các tăng sĩ hành hương từ Trung Hoa và Ấn Độ. Quần thể Borobudur ở Java, được xây dựng vào thế kỷ thứ 9 dưới triều đại Sailendra, là kim tự tháp Phật giáo lớn nhất thế giới, thể hiện tư tưởng về vũ trụ và con đường tu tập theo Đại thừa và Mật thừa.
Giao Lưu Với Thế Giới Phương Tây
Mặc dù Phật giáo không lan tỏa mạnh mẽ đến châu Âu và Trung Đông thời phong kiến như đến châu Á, nhưng vẫn có những dấu ấn giao lưu văn hóa đáng kể. Dưới triều đại Ashoka, các sứ giả Phật giáo đã được phái đến các nước Hy Lạp, Syria, Ai Cập và Macedonia.
Ảnh hưởng của Phật giáo trên nghệ thuật Hy Lạp thể hiện rõ nhất ở khu vực Gandhara, nơi các nghệ nhân Hy Lạp đã tạo nên phong cách tượng Phật mang phong cách Hy Lạp rõ rệt. Các tượng Phật Gandhara có mái tóc xoăn, sống mũi cao, hàm vuông và áo choàng gấp nếp giống như các tượng thần Hy Lạp, nhưng lại mang vẻ từ bi và an nhiên đặc trưng của Phật giáo.
Một số học giả cho rằng một số tư tưởng Phật giáo có thể đã gián tiếp ảnh hưởng đến các tôn giáo và triết học phương Tây thông qua các cuộc giao lưu này, mặc dù điều này vẫn đang là chủ đề tranh luận trong giới nghiên cứu.
Những Thách Thức Và Sự Suy Yếu Của Phật Giáo Ở Ấn Độ
Có thể bạn quan tâm: Phật Giáo & Cuộc Sống: Hiểu Đúng Năm Thủ Uẩn Để Vượt Qua Khổ Đau
Sự Trở Lại Mạnh Mẽ Của Ấn Độ Giáo
Sự suy yếu dần của Phật giáo ở chính quê hương Ấn Độ là một quá trình dài và phức tạp, diễn ra qua nhiều thế kỷ. Một trong những nguyên nhân chính là sự hồi sinh mạnh mẽ của Ấn Độ giáo (Hinduism) từ khoảng thế kỷ thứ 7 trở đi.
Sau thời kỳ Gupta, các triều đại kế tiếp như Pushyabhuti (Haryanka), Pratihara, Rashtrakuta và đặc biệt là triều đại Chola ở miền nam Ấn Độ, đều là những người bảo trợ cuồng nhiệt của Ấn Độ giáo. Các vị vua này xây dựng hàng loạt đền thờ lớn cho các vị thần như Shiva, Vishnu và Devi, đồng thời cấp đất đai và của cải cho các tăng lữ Bà-la-môn.
Các triết gia Ấn Độ giáo như Shankaracharya (thế kỷ 8) đã có công lớn trong việc hệ thống hóa và phục hưng triết học Vedanta, một trong sáu phái triết học chính thống của Ấn Độ giáo. Shankara đề xuất thuyết “Bất nhị luận” (Advaita Vedanta), cho rằng thực tại tối hậu (Brahman) là một thể thống nhất, và linh hồn cá nhân (Atman) thực chất là đồng nhất với Brahman. Thuyết này có nhiều điểm tương đồng với tư tưởng Phật giáo về tánh Không, nhưng lại được trình bày trong khuôn khổ của hệ thống tín ngưỡng Ấn Độ giáo quen thuộc với đại chúng.
Ngoài ra, Ấn Độ giáo cũng có sự cải cách và dung hợp nhất định. Các vị thần như Vishnu trong vai trò hóa thân của Krishna hay Rama, và Shiva với hình ảnh thiền định và từ bi, đã thu hút được sự sùng bái của đông đảo quần chúng. Các lễ hội dân gian như Diwali, Holi, Navaratri trở nên phổ biến và gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh của người dân.
Ảnh Hưởng Của Hồi Giáo
Một nguyên nhân quan trọng khác dẫn đến sự suy yếu của Phật giáo ở Ấn Độ là sự xâm nhập và bành trướng của Hồi giáo từ thế kỷ thứ 10 trở đi. Các tướng quân Hồi giáo như Muhammad bin Qasim, Mahmud of Ghazni và Muhammad of Ghor đã dẫn quân xâm lược Ấn Độ, đánh bại các vương quốc Hindu và Phật giáo.
Đặc biệt, vào năm 1193, quân đội Hồi giáo dưới sự chỉ huy của Bakhtiyar Khilji đã tấn công và phá hủy các đại học viện Phật giáo lớn ở Bihar, trong đó có Nalanda và Vikramashila. Các thư viện khổng lồ với hàng triệu cuốn kinh điển bị thiêu rụi, các tăng sĩ bị giết hại hoặc phải chạy trốn sang Tây Tạng, Nepal và các nước khác.
Theo sử sách Tây Tạng, khi các kinh điển tại Nalanda bốc cháy, các tăng sĩ cố gắng cứu vãn một số cuốn nhưng không thể mang theo được. Họ bèn giấu một số kinh vào lòng và chạy trốn. Khi đến nơi an toàn, mở ngực ra thì thấy các kinh đã biến thành tro, nhưng những giọt máu trong tim họ lại đổi các trang giấy tro thành màu đỏ. Từ đó, các kinh điển bằng máu (blood manuscripts) được coi là biểu tượng của sự hi sinh và lòng dũng cảm của các vị thầy tu Phật giáo.
Sự sụp đổ của các trung tâm học thuật Phật giáo lớn khiến Phật giáo Ấn Độ mất đi chỗ dựa về mặt tổ chức và tri thức. Không còn các vị thầy giáo uyên bác, không còn các thư viện đồ sộ, không còn các vị vua bảo trợ, Phật giáo dần bị thu hẹp và mai một ở Ấn Độ.
Các Yếu Tố Nội Tại Của Phật Giáo
Bên cạnh các yếu tố bên ngoài, bản thân Phật giáo Ấn Độ cũng có những yếu tố nội tại góp phần vào sự suy yếu của mình:
Sự xa rời quần chúng: Dần dần, Phật giáo trở nên quá học thuật và phức tạp, chỉ tập trung vào các bậc trí thức và tăng lữ. Trong khi đó, Ấn Độ giáo với các nghi lễ dân gian, sùng bái thần tượng và các vị thần gần gũi lại dễ dàng tiếp cận với đại chúng.
Sự chia rẽ nội bộ: Phật giáo phát triển thành nhiều tông phái khác nhau (có lúc lên đến 18 bộ phái), dẫn đến các cuộc tranh luận và bất đồng nội bộ. Sự phân hóa này làm suy yếu sức mạnh đoàn kết của cộng đồng Phật giáo.
Sự dung hợp quá mức: Để cạnh tranh với Ấn Độ giáo, một số phái Mật thừa đã dung hợp quá nhiều yếu tố từ Ấn Độ giáo, bao gồm cả việc thờ phụng các vị thần Hindu, sử dụng các nghi lễ tế tự và biểu tượng. Điều này làm mờ nhạt bản sắc Phật giáo và khiến nhiều người quay về với Ấn Độ giáo chính thống.
Vấn đề tài chính: Các tu viện Phật giáo lớn phụ thuộc nhiều vào sự cúng dường của vua chúa và thương nhân. Khi các vị vua chuyển sang bảo trợ Ấn Độ giáo hoặc bị đánh bại bởi quân Hồi giáo, các tu viện mất đi nguồn tài chính chính, dẫn đến suy yếu về cơ sở vật chất và nhân sự.
Di Sản Phật Giáo Ấn Độ Thời Phong Kiến
Các Di Tích Lịch Sử
Mặc dù Phật giáo không còn là tôn giáo chiếm ưu thế ở Ấn Độ ngày nay, nhưng di sản của nó vẫn còn in đậm trên khắp đất nước này. Hàng trăm di tích Phật giáo được bảo tồn và công nhận là di sản thế giới bởi UNESCO.
Lumbini (nay thuộc Nepal) – nơi Đức Phật ra đời, là điểm hành hương quan trọng nhất của Phật tử toàn cầu. Khu di tích bao gồm đền Maya Devi, bể nước thiêng Puskarni, cột đá Ashoka và các tu viện của nhiều quốc gia Phật giáo.
Bodh Gaya ở Bihar – nơi Đức Phật giác ngộ dưới cội Bồ đề, là trung tâm hành hương linh thiêng nhất. Đại tháp Mahabodhi cao 50 mét, được xây dựng ban đầu dưới thời Gupta và được trùng tu qua nhiều triều đại, là biểu tượng của giác ngộ và trí tuệ.
Sarnath ở Uttar Pradesh – nơi Đức Phật chuyển pháp luân lần đầu tiên, là nơi lưu giữ những di tích nghệ thuật Phật giáo cổ nhất Ấn Độ. Cột đá Ashoka ở Sarnath với bốn con sư tử bằng đá đang gầm là biểu tượng quốc gia của nước Cộng hòa Ấn Độ hiện đại.
Kushinagar ở Uttar Pradesh – nơi Đức Phật nhập diệt Niết-bàn, là điểm cuối cùng trong cuộc đời thị hiện của Ngài. Stupa Mahaparinirvana và tượng Phật nằm dài 6,1 mét là những công trình quan trọng tại đây.
Ngoài ra còn có hàng trăm di tích khác như: Sanchi với các stupa được trang trí tinh xảo, Ajanta và Ellora với các hang động và bích họa tuyệt đẹp, Nalanda với tàn tích của đại học viện lừng danh, và các tu viện Tây Tạng ở Dharamshala, Ladakh và Sikkim.
Ảnh Hưởng Đến Văn Hóa Hiện Đại
Di sản Phật giáo Ấn Độ thời phong kiến vẫn tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa, tư tưởng và đời sống hiện đại:
Trong văn hóa đại chúng: Các câu chuyện Jataka, cuộc đời Đức Phật và các vị Bồ-tát thường xuyên được đưa vào phim ảnh, truyền hình, sách truyện và các tác phẩm nghệ thuật. Phim “Cuộc đời Đức Phật” (Buddha) của đạo diễn Siddharth Anand hay series “Ashoka Đại đế” trên truyền hình Ấn Độ đều thu hút sự quan tâm lớn của khán giả.
Trong yoga
Cập Nhật Lúc Tháng 12 12, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
