Lễ cúng bản của người Hà Nhì là một trong những nghi lễ quan trọng nhất, thể hiện niềm tin tâm linh sâu sắc và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Được tổ chức vào mùa xuân, nghi lễ này không chỉ là dịp để tri ân tổ tiên, các đấng siêu nhiên mà còn là thời điểm để cả bản cùng vun đắp tình làng nghĩa xóm, hướng về một năm mới an lành, no đủ.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Cúng Báo Hỷ: Hướng Dẫn Toàn Tập Từ Thủ Tục Đến Mâm Cúng Truyền Thống
Ý nghĩa và thời gian tổ chức lễ cúng bản
Lễ cúng bản (Gạ ma thú) của người Hà Nhì được tổ chức vào mùa xuân, khi thiên nhiên tràn đầy sức sống. Đây là dịp để người dân hướng về cội nguồn, tổ tiên, các vị tiền bối đã có công khai phá, bảo vệ bản mường; đồng thời thể hiện lòng biết ơn trời đất, các đấng siêu nhiên đã phù hộ cho dân bản mạnh khỏe, vạn vật sinh sôi, làm ăn phát triển.
Người Hà Nhì ở các địa phương khác nhau chọn ngày tổ chức lễ cúng khác nhau, tuân theo lịch riêng của từng nhóm tộc. Ví dụ, người Hà Nhì Lạ Mí thường chọn ngày con hổ, còn người Hà Nhì Cồ Chồ lại chọn ngày con dê. Lễ cúng kéo dài trong 3 ngày với hai phần chính: nghi lễ và các hoạt động vui chơi, trò chơi dân gian.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Cúng Bánh Chưng Khổng Lồ: Ý Nghĩa, Quy Trình Và Những Lưu Ý Quan Trọng
Những quy tắc và kiêng kỵ trong lễ cúng
Trong thời gian diễn ra lễ cúng bản, dân bản phải tuân thủ nhiều quy tắc và kiêng kỵ nghiêm ngặt. Các công việc thường ngày trên nương rẫy phải dừng lại, không được gây mất đoàn kết, không ăn thịt thú rừng, và đặc biệt kiêng không mang vào bản các con vật sống trong hang, trong lòng đất như dúi, nhím, tê tê… để tránh rủi ro cho dân bản.
Thầy cúng chính (À pố mí cù) và các thầy cúng phụ cũng phải giữ gìn sự thanh tịnh. Thầy cúng chính được dân bản lựa chọn từ trước và phải kiêng ăn rau xanh, không được gần gũi với phụ nữ trong thời gian trước và sau khi làm lễ cúng một giáp (tương đương 12 ngày). Trước đây, phụ nữ Hà Nhì không được tham gia vào các nghi lễ cúng, nhưng ngày nay họ đã có thể tham gia chuẩn bị lễ vật và dự bữa cơm mừng lễ thành công.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chuẩn Bị Lễ Cúng Bánh Kẹo Bibica Cho Ngày Rằm Tháng Giêng
Các nghi lễ cúng tế
Lễ cúng bản gồm 7 mâm cúng chính, mỗi mâm cúng đều có phần cúng sống (con vật còn sống) và cúng chín. Riêng mâm cúng thứ 8 (cúng vong linh) chỉ được thực hiện 3 năm một lần.
Mâm cúng đầu bản
Mâm cúng đầu bản do thầy cúng chính thực hiện, cầu mong sức khỏe, mùa màng bội thu cho dân bản. Lễ vật gồm trứng gà, nước chè, rượu, nước trắng, gạo, và lá cây ồ mé (cây kị ma) gói cùng cám, tro bếp, mạt sắt, mạt đồng, chỉ trắng, chỉ đỏ. Những vật phẩm này tượng trưng cho cuộc sống thanh bình, sung túc của dân bản.
Mâm cúng cổng bản
Mâm cúng cổng bản nhằm cầu thần linh bảo vệ dân bản khỏi kẻ xấu, cầu ấm no, cuộc sống yên bình. Cổng bản được dựng từ hai cây gạo lấy từ rừng, nối bằng sợi dây lớn đan từ cây ồ mé. Trên cổng treo các loại vũ khí đẽo bằng gỗ như súng, nỏ, dao, lựu đạn, mũi lao, ta leo để chống kẻ thù, xua đuổi tà ma. Ngoài ra còn treo các nhạc cụ như sáo ngang, sáo dọc để tạo không khí vui tươi, rộn rã. Đặc biệt, hai túm lông gà và hai hình sinh thực khí nam, nữ được treo để cầu mong sự sinh sôi, nảy nở, mùa màng bội thu.
Mâm cúng thần nước, thần rừng, thần gió, thần đất
Mỗi mâm cúng đều được thực hiện tại những địa điểm riêng biệt:
- Thần nước: Được cúng ở phía Tây, giáp với ngã ba suối, để tạ ơn thần đã che chở, giúp đỡ dân bản.
- Thần rừng: Được cúng ở phía Đông, cầu mong thần rừng bảo vệ hoa màu và cây cối.
- Thần gió: Được cúng ở phía Bắc, để xin thần gió, thần chớp không phá hoại mùa màng, nhà cửa, mà hãy ban mưa để mùa màng tốt tươi.
- Thần đất: Được cúng ở phía Nam, cầu mong thần đất bảo vệ lúa, ngô, hoa trái, cây màu.
Mâm cúng thần lửa
Mâm cúng thần lửa được thực hiện bên cạnh dòng suối chảy qua bản, cầu mong thần phù hộ cho dân bản khỏe mạnh, may mắn, không làm cháy rừng, cháy nhà, cháy gia súc. Sau khi cúng, thầy cúng lấy một cục than, một hòn đá đặt vào một đoạn thân cây chuối tươi rồi chôn xuống suối, với ý nghĩa các mái nhà trong bản sẽ khó bắt lửa. Những người giúp việc của thầy cúng mang bẹ chuối tươi ném lên nóc nhà từng hộ gia đình, vừa ném vừa hô to “Mỳ xò, Mỳ xò” (dập lửa, dập lửa).
Mâm cúng vong linh
Mâm cúng vong linh chỉ được thực hiện 3 năm một lần, nhằm dâng tế lễ vật, cứu giúp những linh hồn khốn khổ, sống lang thang không nơi nương tựa. Lễ vật đặc biệt phải có con chó được đem thui, mổ thịt, nấu chín, với quan niệm đây là con vật có thể xua đuổi các thế lực xấu, ngăn chặn ma ác làm hại dân bản.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Cúng Bái Thời Cổ: Nghi Lễ, Tín Ngưỡng Và Di Sản Văn Hóa
Các hoạt động vui chơi, trò chơi dân gian
Sau các nghi lễ cúng tế, lễ cúng bản tiếp tục với nhiều hoạt động vui chơi, trò chơi dân gian sôi động. Những trò chơi này không chỉ mang lại niềm vui mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó của cộng đồng.
- Đánh đu (A gừ gừ nhí): Trò chơi quen thuộc, mang lại cảm giác bay bổng, vui tươi.
- Bập bênh (A chú tộ mẹ): Trò chơi đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa các người chơi.
- Đu quay (A qúy): Trò chơi tạo nên những tràng cười sảng khoái.
- Đánh cù (Đồ lộ): Trò chơi thể hiện sự khéo léo và sức mạnh.
- Ném còn (Lên pô pè): Trò chơi truyền thống, thể hiện tinh thần giao lưu, kết nối giữa các bản làng.
Giá trị văn hóa và ý nghĩa cộng đồng
Lễ cúng bản của người Hà Nhì không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là dịp để cộng đồng cùng nhau thể hiện tình đoàn kết, gắn bó yêu thương. Nghi lễ này góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời giúp cố kết cộng đồng, tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc.
Lễ cúng bản thể hiện sự gắn bó keo sơn giữa con người với thiên nhiên, với môi trường; sự tác động qua lại của vạn vật trong quá trình tồn tại và phát triển; lòng biết ơn với những gì mà trời đất đã ban tặng cho người Hà Nhì. Đây là dịp để mọi người bày tỏ tình đoàn kết, gắn bó yêu thương nhau, cùng nhau vượt qua những khó khăn, thiếu thốn ở miền biên giới xa xôi.
Với những giá trị tiêu biểu về văn hóa, tâm linh và cộng đồng, lễ cúng bản của người Hà Nhì đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 8, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
