Văn hóa thờ cúng cúng Nhật Bản là một trong những khía cạnh đặc sắc và深厚 nhất của xã hội xứ sở mặt trời mọc, thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng đa thần (Shinto), Phật giáo và lòng tôn kính tổ tiên. Đây không chỉ là những nghi lễ đơn thuần mà còn là cách người Nhật giữ gìn bản sắc văn hóa, thể hiện lòng biết ơn và kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Các nghi thức này len lỏi trong từng ngôi đền cổ kính, góc phố bình yên và cả trong không gian gia đình, tạo nên một bức tranh tâm linh đa dạng và sâu sắc.
Có thể bạn quan tâm: Thọ Thử Cúng Dường Thùy Từ Gia Hộ: Ý Nghĩa Thực Tế Và Các Bước Thỉnh Cầu
Tìm hiểu chung về hệ thống tín ngưỡng và thờ cúng
Để hiểu rõ về cách người Nhật thờ cúng, trước hết cần phân biệt hai tôn giáo lớn nhất ảnh hưởng đến đời sống tâm linh của họ: Thần Đạo (Shinto) và Phật giáo. Sự giao thoa này đã tạo nên một nền văn hóa thờ cúng độc đáo, không gò bó và rất linh hoạt.
Thần Đạo (Shinto) và vai trò của các Kami
Thần Đạo là tôn giáo bản địa của Nhật Bản, tôn sùng các vị thần tự nhiên (Kami) và tổ tiên. Trong tín ngưỡng này, mọi vật từ cây cối, tảng đá đến con người đều có linh hồn. Các đền thờ (Jinja) là nơi linh thiêng để thờ cúng các Kami. Khi bước vào đền, người Nhật thường thực hiện nghi lễ thanh tẩy tại chỗ rửa tay (Temizuya) trước khi vào chính điện.
Một biểu tượng không thể thiếu trong Thần Đạo là cổng Torii, thường sơn màu đỏ hoặc đen, đánh dấu lối vào khu vực linh thiêng. Các nghi lễ cúng tế tại đền chùa ở Nhật Bản diễn ra quanh năm, nhưng đặc biệt nhộn nhịp vào dịp năm mới (Hatsumode). Người dân thường đến đền để cầu mong sức khỏe, bình an và may mắn. Nghi thức cúng tế ở đây bao gồm việc dâng rượu sake, muối, cơm và các sản phẩm từ nông nghiệp để tạ ơn các vị thần đã ban cho mùa màng bội thu.
Phật giáo và nghi thức thờ cúng tại gia
Du nhập vào Nhật Bản từ thế kỷ thứ VI, Phật giáo nhanh chóng hòa quyện với Thần Đạo. Khác với Thần Đạo tập trung vào các đền thờ, Phật giáo xây dựng nên các chùa (Otera) để thờ các Phật tử và Bồ Tát. Trong đời sống gia đình, ảnh hưởng của Phật giáo thể hiện rõ nhất qua bàn thờ Butsudan.
Butsudan là một bàn thờ nhỏ bằng gỗ, thường có cửa lùa, đặt di ảnh của người quá cố và các bài vị. Đây là nơi diễn ra các nghi thức cúng bái hàng ngày và vào các ngày lễ quan trọng như Obon (lễ hội của người chết) hay Kōyō (lễ cầu siêu). Gia đình sẽ thắp hương, dâng hoa, nước sạch và thức ăn lên bàn thờ để tỏ lòng thành kính với tổ tiên.
Các nghi lễ và biểu tượng trong văn hóa thờ cúng
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết: Nghi Thức Thờ Bà Thiên Hậu Hàng Tháng Cúng Ngày
Văn hóa thờ cúng cúng Nhật Bản không chỉ đơn thuần là sự cầu nguyện mà còn là một quy trình nghiêm túc với nhiều nghi thức và biểu tượng mang ý nghĩa sâu sắc. Dưới đây là những nghi lễ đặc trưng nhất mà bạn có thể bắt gặp ở bất kỳ nơi nào trên đất nước Nhật.
Oharai (大祓) – Lễ tẩy uế lớn
Oharai là một nghi lễ tẩy uế quan trọng được tổ chức vào hai ngày cố định trong năm là ngày 30/6 và 31/12 (còn gọi là Nagoshi no Harai). Mục đích của lễ này là tẩy rửa những tội lỗi và ô uế trong năm qua để chuẩn bị đón một năm mới trong sạch. Các thầy tu Shinto sẽ đọc thần chú và thực hiện nghi thức harae (tẩy uế) cho những người tham dự. Nghi thức này không chỉ có ý nghĩa tinh thần mà còn là cách người Nhật tự nhìn nhận lại bản thân và sửa đổi.
Omikuji (おみくじ) – Bói quẻ may rủi
Khi đến đền chùa, người Nhật thường có thói quen bói Omikuji. Đây là những mảnh giấy nhỏ ghi quẻ bói, thường được treo lại tại các cành cây trong đền nếu gặp xui xẻo để mong thần linh sẽ hóa giải. Omikuji thường chia làm nhiều cấp độ từ “Đại Cát” (Daikichi) đến “Xấu” (Kyō). Dù tin hay không, đây là một hoạt động văn hóa thú vị để người ta suy ngẫm về tương lai.
Goshuin (御朱印) – Bằng chứng hành hương
Một nét văn hóa độc đáo khác là Goshuin, là những con dấu đỏ được đóng vào sổ tay của người đi lễ đền chùa. Mỗi đền chùa sẽ có một kiểu seal đặc trưng, được viết bằng bút lông và mực đỏ. Goshuin không chỉ là một kỷ niệm物 mà còn được coi là một dạng bùa hộ mệnh, ghi lại hành trình tâm linh của người hành hương.
Những biểu tượng may mắn
Trong quá trình thờ cúng, người Nhật sử dụng nhiều vật phẩm mang ý nghĩa cầu mong bình an:
- Daruma: Búp bê không mắt, người ta sẽ vẽ một mắt khi đặt ước nguyện và vẽ mắt còn lại khi ước nguyện thành hiện thực.
- Omamori: Bùa hộ mệnh được bán ở các đền chùa với nhiều mục đích khác nhau như cầu bình an, học hành tấn tới, sức khỏe hay xe cộ an toàn.
- Ema: Ván gỗ nhỏ để người đến đền viết ước nguyện rồi treo lại ở đền.
Bàn thờ gia tiên (Butsudan) tại Nhật Bản
Có thể bạn quan tâm: Những Nghi Lễ Cúng Tế Thần Linh Độc Đáo Của Thổ Dân Trên Thế Giới
Bàn thờ gia tiên Butsudan là một phần không thể thiếu trong văn hóa thờ cúng gia đình của người Nhật, đặc biệt là trong các gia đình truyền thống. Nó không chỉ là nơi thờ cúng người đã khuất mà còn là sợi dây liên kết tình cảm giữa các thế hệ.
Cấu trúc và vật phẩm trên Butsudan
Một bàn thờ Butsudan thường bao gồm:
- Di ảnh (Shinsei): Ảnh của người quá cố, thường được đặt ở vị trí trung tâm.
- Bài vị (Ihai): Tấm gỗ ghi tên và ngày mất của người quá cố.
- Bình hương (Incense Burner): Nơi đốt hương trầm (Osenko) hàng ngày.
- Đèn dầu (Butsudan no toshokoro): Đèn dầu hoặc nến, tượng trưng cho ánh sáng của trí tuệ và sự sống.
- Lọ hoa và bát nước: Hoa tươi (thường là hoa cúc) và nước sạch để thanh tẩy.
Nghi thức thờ cúng hàng ngày
Trong các gia đình Nhật Bản, đặc biệt là những gia đình có người lớn tuổi, việc thắp hương lên bàn thờ là công việc không thể thiếu mỗi ngày. Nghi thức này không quá phức tạp: người thờ sẽ rửa tay sạch, thắp hương, chắp tay niệm Phật và cầu nguyện cho linh hồn người thân được an nghỉ. Hương trầm có vai trò quan trọng, giúp thanh lọc không khí và tạo không gian trang nghiêm.
Các ngày lễ quan trọng trên bàn thờ
Ngoài việc thắp hương hàng ngày, Butsudan còn là nơi diễn ra các nghi lễ lớn:
- Ngày忌 (Kichu): Các ngày giỗ đầu, giỗ thứ 7, 49 ngày… theo quan niệm Phật giáo.
- Ngày Obon (15/7 Âl): Đây là dịp lễ lớn nhất, người Nhật tin rằng linh hồn người thân sẽ quay trở về nhà. Gia đình sẽ chuẩn bị đồ cúng cẩn thận, treo các đèn lồng Toro để dẫn đường cho linh hồn.
Các nghi cúng cơ bản tại đền chùa (Cách đi lễ)
Việc đi lễ đền chùa ở Nhật Bản có những quy tắc riêng mà bất kỳ ai cũng nên nắm rõ để thể hiện sự tôn trọng. Dưới đây là quy trình 6 bước chuẩn để thực hiện một nghi lễ cúng tại đền Shinto:
- Rửa tay và miệng (Temizuya): Trước khi vào đền, hãy đến bể nước để rửa tay và súc miệng. Lưu ý không uống nước trực tiếp từ vòi.
- Ném tiền (Saisen): Khi đến trước hòm công đức, hãy ném một đồng xu 5 yên (vì “5 yen” phát âm giống “ngũ duyên” – có duyên với thần linh) và gõ chuông (nếu có).
- Lạy 2 lần: Cúi người sâu hai lần để thể hiện sự khiêm tốn.
- Vỗ tay 2 lần: Vỗ tay hai cái để gọi sự chú ý của thần linh.
- Cúi đầu và cầu nguyện: Chắp tay, cúi đầu sâu và cầu nguyện những điều mình mong muốn.
- Lạy 1 lần cuối: Cuối cùng, cúi người một lần nữa để cảm ơn.
Đối với chùa Phật giáo, nghi thức sẽ đơn giản hơn, chủ yếu là chắp tay, thắp hương và cầu nguyện mà không cần vỗ tay.
Vai trò của việc thờ cúng trong xã hội hiện đại
Có thể bạn quan tâm: Thuốc Cảm Cúm Decongen: Công Dụng, Liều Dùng Và Những Điều Cần Biết
Dù xã hội Nhật Bản ngày càng hiện đại và tân tiến, văn hóa thờ cúng vẫn giữ một vị trí vững chắc. Nó không chỉ là tín ngưỡng mà còn là cách giáo dục đạo đức, rèn luyện tính cách cho người dân.
Gìn giữ truyền thống gia tộc
Việc thờ cúng tổ tiên giúp người Nhật hiểu rõ về nguồn cội và lịch sử gia đình. Trong các gia đình, người lớn thường dạy trẻ em cách thắp hương và lễ bái để giữ gìn truyền thống. Điều này giúp gắn kết các thành viên trong gia đình lại với nhau, nhắc nhở họ về trách nhiệm và lòng biết ơn.
Thờ cúng trong bối cảnh đô thị hóa
Với không gian sống ngày càng chật chội tại các thành phố lớn như Tokyo hay Osaka, bàn thờ Butsudan vẫn được giữ lại, đôi khi được thiết kế nhỏ gọn hơn nhưng vẫn giữ nguyên ý nghĩa tâm linh. Các đền chùa cũng trở thành điểm đến du lịch văn hóa, thu hút không chỉ người dân địa phương mà còn du khách quốc tế muốn tìm hiểu về đời sống tinh thần của người Nhật.
Thờ cúng động vật và thiên nhiên
Một khía cạnh đặc biệt khác của văn hóa thờ cúng Nhật Bản là sự tôn trọng đối với thiên nhiên và động vật. Bạn có thể bắt gặp những đền thờ nhỏ dành riêng cho bà cáo (Inari) hay các linh vật. Thậm chí, ở một số nơi, người ta còn lập đền thờ cho những chú chó, chú mèo đã khuất, cho thấy sự nhân văn và lòng trắc ẩn trong tín ngưỡng của người Nhật.
Kết luận
Văn hóa thờ cúng cúng Nhật Bản là một bức tranh sống động, phản ánh sâu sắc triết lý “vạn vật hữu linh” và lòng biết ơn của con người đối với tự nhiên và tổ tiên. Từ những nghi lễ long trọng tại đền chùa cho đến việc thắp hương hàng ngày trên bàn thờ gia tiên, mỗi hành động đều mang một ý nghĩa thiêng liêng. Dù xã hội thay đổi, những giá trị tinh thần này vẫn được giữ gìn và phát triển, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo và深厚 của đất nước Nhật Bản.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
