Phong tục thờ cúng tổ tiên từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người dân Việt Nam, và đồng bào dân tộc Dao cũng không ngoại lệ. Đây không chỉ là nghi lễ đơn thuần mà còn là sợi dây vô hình kết nối giữa quá khứ và hiện tại, thể hiện lòng biết ơn và sự thành kính với những người đã khuất. Việc tìm hiểu về ý nghĩa bàn thờ cúng tổ tiên của người Dao giúp chúng ta có cái nhìn sâu sắc hơn về một nét văn hóa đặc sắc, vừa mang tính tín ngưỡng sâu sắc, vừa chứa đựng những quy tắc nghiêm ngặt về cách bài trí, nghi lễ. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau khám phá chi tiết về những quy định trong việc thờ cúng của người Dao, từ khâu chuẩn bị, cách bài trí bàn thờ cho đến những nghi lễ đặc biệt trong ngày Tết.
Có thể bạn quan tâm: Thờ Cúng Côn Đảo: Ý Nghĩa, Phong Tục Và Những Gì Bạn Cần Biết
Tầm quan trọng của việc thờ cúng tổ tiên trong văn hóa người Dao
Đối với đồng bào Dao, việc thờ cúng tổ tiên là nghi lễ linh thiêng và quan trọng nhất trong mỗi gia đình. Đây không chỉ là thói quen mà còn là niềm tin tâm linh sâu sắc, cho rằng linh hồn ông bà, cha mẹ dù đã khuất vẫn luôn hiện hữu và che chở cho con cháu ở dương gian.
- Sự gắn bó giữa cõi âm và cõi dương: Người Dao quan niệm rằng, khi một người qua đời, linh hồn của họ sẽ về với tổ tiên và tiếp tục “sống” ở một thế giới khác. Vì vậy, việc lập bàn thờ chính là nơi để con cháu bày tỏ sự thành kính, cầu mong các cụ phù hộ cho gia đình mạnh khỏe, làm ăn phát đạt và tránh được những điều không may.
- Lễ đặt bàn thờ – Mốc son của một ngôi nhà mới: Khi người Dao xây dựng được ngôi nhà mới, việc đầu tiên họ nghĩ đến không phải là dọn vào ở ngay mà là làm lễ đặt bàn thờ. Điều này cho thấy vị trí của bàn thờ trong ngôi nhà quan trọng như thế nào. Đây được coi là nghi lễ “khai thông” không gian tâm linh, mời gọi tổ tiên về ngự trị và chứng giám cho con cháu.
Có thể bạn quan tâm: Thờ Cúng Các Vị Thần Ở Hy Lạp: Những Điều Bạn Cần Biết
Quy trình và nghi lễ đặt bàn thờ của người Dao Khâu
Người Dao Khâu là một trong những nhánh lớn của người Dao, họ có những quy định rất chặt chẽ về cách bài trí và nghi lễ đặt bàn thờ.
Chọn ngày, giờ đẹp và nguyên tắc “tứ trụ”
Việc chọn ngày, giờ để đặt bàn thờ phải được thực hiện cẩn thận, thường do các thầy cúng hoặc người có uy tín trong dòng họ xem xét. Mỗi tháng chỉ có một ngày đẹp nhất phù hợp với dòng họ đó.
- Thời gian cúng: Lễ đặt bàn thờ thường diễn ra vào lúc giao thời giữa hai ngày, từ giờ Hợi sang giờ Tý (khoảng 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng), đây được xem là thời điểm âm khí mạnh nhất, thuận lợi cho việc giao tiếp với thế giới tâm linh.
- Vị trí đặt bàn thờ: Bàn thờ được đặt ở góc gian giữa của ngôi nhà, phía ngoài buồng ngủ. Đây là vị trí trang trọng và linh thiêng nhất, nơi tổ tiên có thể dễ dàng “soi xét” và bảo vệ con cháu.
Một nguyên tắc đặc biệt quan trọng mà người Dao Khâu tuân thủ nghiêm ngặt đó là bốn chân cột của bàn thờ phải chạm đất. Điều này bắt nguồn từ truyền thuyết “Bàn Cổ khai thiên lập địa”, khi Bàn Cổ dùng bốn cột để chống trời. Do đó, việc để chân cột chạm đất thể hiện sự vững chãi, chắc chắn và sự kết nối trực tiếp với lòng đất, nơi linh khí quy tụ.
Chuẩn bị lễ vật và nghi lễ “hồn về ngự lư hương”
Chuẩn bị lễ vật cho việc đặt bàn thờ cũng rất công phu. Gia chủ phải chuẩn bị bát hương (lư hương), đốt tro, bạc trắng và các đồ lễ khác. Đáng chú ý, trong lễ đặt bàn thờ, thầy cúng sẽ thực hiện nghi lễ gọi hồn của toàn bộ tổ tiên dòng họ về nhập vào cái lư hương. Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng: lư hương không chỉ là nơi để thắp hương thông thường, mà trở thành nơi ngự trị của linh hồn tổ tiên, là trung tâm của việc thờ phụng.
Theo bà Chẻo Mý Lai, một người dân tộc Dao Khâu ở Sìn Hồ, Lai Châu chia sẻ: “Người Dao Khâu khi làm được nhà mới thì phải mời thầy cúng về làm lễ đặt bàn thờ. Gọi hồn của toàn bộ tổ tiên về nhập vào cái lư hương để con cháu thờ phụng, tổ tiên phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, gia đạo hưng long thịnh vượng. Làm lễ đặt bàn thờ thì phải đi tìm cây ngải mọc ở trên cao, phía mặt trời mọc, đem về đốt trành tro để cùng bạc trắng trong lư hương.”
Ngoài ra, trong quá trình này, người ta còn dùng một thanh củi tròn đốt thành than, gắp hai hòn than đỏ đặt trên lư hương, tượng trưng cho đôi mắt tổ tiên luôn sáng soi dõi theo con cháu.
Có thể bạn quan tâm: Thờ Cúng Cá Ông Làng An Bằng, Huế: Nét Văn Hóa Tâm Linh Độc Đáo Của Người Biển
Đặc điểm bàn thờ của người Dao Đ đỏ và phong tục ngày Tết
Người Dao Đỏ ở Hoàng Su Phì, Hà Giang có cách bài trí bàn thờ và nghi lễ thờ cúng cũng rất đặc sắc.
Vật liệu và cấu trúc bàn thờ
Bàn thờ của người Dao Đỏ phải được làm từ một cây gỗ tốt, thẳng tắp lấy từ trong rừng sâu. Cây gỗ đó phải có hoa, có quả, đủ cành ngọn và tuyệt đối không bị sét đánh. Khi làm bàn thờ, người ta đặt nguyên tắc gốc cây ở dưới, ngọn cây ở trên và gốc phải chạm đất.
Cấu trúc bàn thờ thường gồm hai cột, có các đố ngang, làm mộng xiên để liên kết, lát ván và tạo thành hai tầng có mái che. Điều cấm kỵ lớn nhất khi làm bàn thờ cho người Dao Đỏ là tuyệt đối không được đóng đinh sắt. Thay vào đó, họ dùng đinh cây vầu hoặc buộc bằng dây song, mây. Điều này xuất phát từ quan niệm giữ cho không gian thờ cúng được thanh khiết, không bị tạp chất kim loại làm ô uế.
Nghi lễ trong ngày Tết
Vào những ngày Tết Nguyên Đán, bàn thờ của người Dao Đỏ luôn được chuẩn bị rất chu đáo. Một miếng thịt lợn ngon nhất sẽ được treo hoặc đặt lên bàn thờ. Gia chủ phải thắp đèn, đốt hương và thay nước mới liên tục cho đến hết Tết.
Trên bàn thờ thường treo nhiều dải vải đỏ với mong muốn mang lại may mắn cho gia đình. Vào sáng mồng One, sau khi cúng xong, mọi người sẽ đi hái cành mận, cành đào về cắm trực tiếp vào những chiếc bánh dầy (vì người Dao Đỏ không làm bánh chưng). Chiếc bánh dầy tròn trịa được chọn bốn cái đẹp nhất đặt lên bàn thờ tượng trưng cho bốn mùa Xuân – Hạ – Thu – Đông. Việc cắm cành mận, cành đào vào bánh là mong muốn gia đình có đủ con trai, con gái, sum vầy hạnh phúc.
Có thể bạn quan tâm: Nghi Lễ Thờ Cúng Cha Mẹ Nuôi: Ý Nghĩa Và Những Điều Cần Biết
Phong tục thờ cúng của người Dao Tiền
Người Dao Tiền ở Vân Hồ, Sơn La có bàn thờ được chia làm hai tầng rõ rệt:
- Tầng trên cùng: Dành riêng để tôn thờ tổ tiên dòng họ.
- Tầng dưới: Dùng để đặt hương, trầm hương và các dụng cụ cúng bái như gieo quẻ âm dương, các bản khắc gỗ, sách, bút mực của thầy cúng.
Đối với các dòng họ Lý và Triệu, gia chủ còn chuẩn bị thêm giấy dó. Thầy cúng hoặc người cao tuổi sẽ cắt giấy thành các hình thù như ông mặt trời, con cá, con ngựa, con chó… dùng nước cơm phết lên rồi dán lên bàn thờ. Người Dao Tiền quan niệm rằng, việc dán các hình này sẽ giúp năm mới chăn nuôi phát triển, mặt trời luôn soi sáng cho dòng họ. Ngoài ra, trên bàn thờ còn treo thêm đồng tiền để cầu mong một năm mới làm ăn phát đạt.
Những nguyên tắc chung trong việc thờ cúng của người Dao
Dù là nhánh người Dao nào, dù cách bài trí có khác nhau, nhưng họ đều có những nguyên tắc chung khi thờ cúng:
- Nơi linh thiêng: Bàn thờ là nơi linh thiêng, chỉ có chủ gia đình (thường là người con trai trưởng) mới được làm chủ lễ cúng và mời tổ tiên. Chỉ có con trai mới được phép đến gần và dọn dẹp bàn thờ.
- Thời điểm cúng: Người Dao thường cúng tổ tiên vào ba dịp lớn trong năm là Tết Nguyên Đán, Tết Thanh Minh (mồng 3/3 Âm lịch) và Tết Rằm tháng Bảy (Tết Vu Lan).
- Mục đích cuối cùng: Dù cách thức có thế nào, thì mục đích cuối cùng của việc thờ cúng vẫn là thể hiện sự tôn kính, tưởng nhớ công lao của ông bà cha mẹ, và cầu mong sự che chở, phù hộ độ trì cho con cháu gặp nhiều may mắn, bình an và tài lộc.
Kết luận
Như vậy, ý nghĩa bàn thờ cúng tổ tiên của người Dao không chỉ đơn thuần là một phong tục tập quán, mà còn là một hệ thống tín ngưỡng phức tạp, chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc. Từ cách chọn ngày giờ, vật liệu làm bàn thờ cho đến những nghi lễ cúng bái đều thể hiện sự thành kính và quan niệm sâu sắc về thế giới tâm linh. Việc gìn giữ và phát huy nét văn hóa này không chỉ giúp cộng đồng người Dao giữ gìn bản sắc dân tộc mà còn là bài học về lòng biết ơn, sự gắn kết gia đình mà chúng ta có thể tham khảo thêm các bài viết về văn hóa các dân tộc thiểu số khác tại chuaphatanlongthanh.com. Hy vọng những thông tin trong bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn về phong tục đặc biệt này của đồng bào Dao.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
