Trang phục dân tộc Tày của thầy cúng không chỉ là những bộ quần áo thông thường mà còn là một bảo tàng văn hóa di động, chứa đựng những giá trị tâm linh sâu sắc và lịch sử lâu đời của dân tộc Tày. Khi tìm hiểu về trang phục dân tộc Tày của thầy cúng, chúng ta không chỉ khám phá về gu thẩm mỹ độc đáo mà còn bước vào thế giới của những nghi lễ cổ truyền, những câu chuyện thần thoại được thêu dệt qua từng đường kim mũi chỉ. Đây là những bộ trang phục đặc biệt được sử dụng trong các nghi lễ cúng bái, ma chay, cưới hỏi, hay các buổi lên đồng, mang trên mình sứ mệnh kết nối thế giới con người với thế giới tâm linh. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích chi tiết về các thành phần, ý nghĩa, cũng như quy trình tạo ra những bộ trang phục đặc biệt này.
Có thể bạn quan tâm: Trai Bơ Cúng Được Không? Giải Đáp Chi Tiết Về Nén Hương Trong Nghi Lễ Tâm Linh
Nguồn Gốc Và Vị Thế Của Thầy Cúng Trong Văn Hóa Tày
Để hiểu rõ về trang phục dân tộc Tày của thầy cúng, trước hết chúng ta phải nhìn nhận đúng về vai trò của thầy cúng (hay còn gọi là thầy mo, thầy phù thủy, thầy pháp) trong cộng đồng người Tày. Thầy cúng không đơn thuần là người thực hiện nghi lễ, họ còn được coi là những “nhà ngoại cảm”, những người có khả năng giao tiếp giữa cõi âm và cõi dương, là người chữa bệnh, giải hạn và cầu mong những điều tốt lành cho bản mường, làng xóm.
Trang phục dân tộc Tày của thầy cúng có vai trò phân biệt rõ ràng với trang phục thường ngày. Nếu như trang phục hàng ngày của người Tày hướng tới sự tiện lợi, thanh lịch và gần gũi với thiên nhiên, thì trang phục của thầy cúng lại mang tính biểu tượng cao, thường là những bộ đồ được chuẩn bị công phu, có khi là đồ cổ truyền qua nhiều đời, hoặc được may mới cẩn thận theo đúng quy tắc truyền thống. Vị thế của thầy cúng rất cao, do đó, trang phục của họ cũng phải thể hiện được sự uy nghiêm, linh thiêng và quyền năng trong con mắt của cộng đồng.
Theo các tài liệu dân tộc học và những ghi chép từ các dòng họ thầy cúng lâu đời tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang, trang phục dân tộc Tày của thầy cúng thường được chia làm hai loại chính: trang phục thường dùng trong các lễ cúng gia tiên, ma chay, cưới hỏi tại gia và trang phục dùng cho các đại lễ lớn của cộng đồng hoặc các buổi lên đồng, hầu bóng. Dù là loại nào, chúng cũng tuân thủ nghiêm ngặt những quy chuẩn về màu sắc, chất liệu và cách bài trí trên trang phục.
Các Thành Phần Chính Của Trang Phục Dân Tộc Tày Của Thầy Cúng
Một bộ trang phục dân tộc Tày của thầy cúng hoàn chỉnh không chỉ đơn giản là áo và quần mà bao gồm nhiều lớp, nhiều phụ kiện khác nhau, mỗi thứ đều mang một ý nghĩa riêng. Dưới đây là những thành phần cấu thành cơ bản:
Áo và Quần
Áo thầy cúng thường là áo dài tay, có thể là áo cánh hoặc áo ngũ thân theo kiểu truyền thống. Chất liệu thường là vải cotton, vải lanh, hoặc lụa, tùy vào điều kiện kinh tế và sự trang trọng của buổi lễ. Màu sắc phổ biến nhất là màu đỏ, màu xanh coban, hoặc màu vàng, đây là những màu sắc mang tính dương, giúp xua đuổi tà ma và tăng vượng khí.
Quần thường là quần ống rộng, may bằng vải chéo hoặc vải thô, có màu đen, nâu hoặc đỏ. Kiểu quần này tạo sự thoải mái cho thầy cúng khi thực hiện các động tác nhảy múa, quay cuồng trong các buổi lễ.
Khăn Đầu
Khăn là một phần không thể thiếu của trang phục dân tộc Tày của thầy cúng. Khăn thường có kích thước lớn, được quấn trên đầu tạo nên sự uy nghiêm. Khăn có thể là khăn xếp, hoặc khăn turban, tùy theo từng dòng thầy. Màu sắc của khăn thường kết hợp hài hòa với màu áo, tạo nên tổng thể bắt mắt.
Các Loại Vải Thêu, Dải Ruy Băng
Đây là điểm nhấn đặc biệt nhất của trang phục dân tộc Tày của thầy cúng. Trên áo, vai, và thắt lưng thường được đính các dải vải thêu hoa văn hoặc ruy băng nhiều màu sắc. Những dải vải này không chỉ để trang trí mà còn có tác dụng “tàng hình” hoặc “bảo vệ” linh hồn thầy cúng khi họ đi vào thế giới tâm linh. Hoa văn thêu thường là hình ảnh của rồng, phượng, các con vật linh thiêng, hoặc các hình học trừu tượng mang ý nghĩa che chở.
Có thể bạn quan tâm: Top 5 Món Tráng Miệng Sầu Riêng Ngon, Béo, Mềm Đáng Thử Nhất 2024
Dây Thắt Lưng (Dây Xà Cạp)
Dây thắt lưng của thầy cúng thường là dây vải dài, có thể thắt eo hoặc buông dài. Một số dòng thầy cúng còn sử dụng các loại dây đai có đính đồng tiền cổ, hoa tai, hoặc các miếng kim loại để tạo âm thanh khi nhảy múa, giúp xua đuổi tà ma.
Các Loại Vòng, Trang Sức
Trang phục dân tộc Tày của thầy cúng không thể thiếu các loại trang sức như vòng tay, vòng cổ, bông tai. Các loại trang sức này thường làm bằng đồng, bạc, hoặc ngà voi. Chúng không chỉ có tác dụng làm đẹp mà còn là công cụ để phát ra âm thanh, hỗ trợ thầy cúng trong quá trình làm lễ.
Pháp Khí (Đồ Cúng Cụ Thể)
Ngoài trang phục, thầy cúng còn mang theo các pháp khí như:
- Chiêng, Chum: Dùng để gõ nhịp, kêu gọi thần linh.
- Tứ Tuế (Gậy): Gậy có tua rua, dùng để chỉ huy, xua đuổi.
- Mõ: Dùng để khấn nguyện.
- Quạt: Quạt làm bằng nan tre hoặc vải, có thêu hoa văn, dùng để phe phẩy, triệu hồi.
Tất cả những pháp khí này đều được xem là một phần mở rộng của trang phục dân tộc Tày của thầy cúng, tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh để thực hiện nghi lễ.
Ý Nghĩa Tâm Linh Của Màu Sắc Và Hoa Văn
Khi phân tích trang phục dân tộc Tày của thầy cúng, chúng ta không thể bỏ qua ý nghĩa của màu sắc và hoa văn. Đây là những thông điệp được mã hóa trong trang phục.
Màu Sắc
- Màu Đỏ: Màu của sự sống, máu, năng lượng dương. Trong trang phục dân tộc Tày của thầy cúng, màu đỏ giúp xua đuổi tà ma, thu hút tài lộc và sự may mắn. Đây là màu sắc chủ đạo trong các lễ mừng năm mới, cầu an.
- Màu Vàng: Màu của quyền lực, của vua chúa, của ánh sáng mặt trời. Nó thể hiện sự uy nghiêm và địa vị cao sang của thầy cúng trước thần linh.
- Màu Xanh: Màu của cây cối, sự sinh sôi nảy nở, hy vọng. Nó mang lại sự cân bằng cho bộ trang phục.
- Màu Trắng/Đen: Màu của tang chế hoặc của sự huyền bí. Trong một số lễ cúng ma chay, thầy cúng có thể mặc áo trắng hoặc đen để thể hiện sự trang nghiêm.
Hoa Văn Thêu
Hoa văn trên trang phục dân tộc Tày của thầy cúng chủ yếu là các họa tiết tự nhiên được cách điệu:
- Hình Rồng: Biểu tượng của sự mạnh mẽ, che chở, quyền uy.
- Hình Phượng: Biểu tượng của sự cao sang, hạnh phúc.
- Hình Mây: Biểu tượng của sự luân chuyển, giao thoa giữa Trời và Đất.
- Hình Voi, Hươu, Nai: Biểu tượng của sự dồi dào, no ấm.
Những hoa văn này được thêu tay tinh xảo, đòi hỏi người thợ (thường là chính thầy cúng hoặc người trong gia đình có truyền thống) phải có tay nghề cao và hiểu biết sâu sắc về văn hóa tâm linh.
Quy Trình Tạo Ra Một Bộ Trang Phục Dân Tộc Tày Của Thầy Cúng
Việc tạo ra một bộ trang phục dân tộc Tày của thầy cúng là một quá trình công phu, không chỉ là may mặc thông thường mà còn là một nghi thức tâm linh.
Có thể bạn quan tâm: Trai Cúng Cô Hồn: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Các Nghi Lễ Cần Biết
Bước 1: Chọn Chất Liệu Và Chuẩn Bị
Chất liệu vải phải là vải tự nhiên, chưa qua xử lý hóa chất nhiều, có độ bền và thấm hút tốt. Người ta thường giặt vải bằng nước tro bếp để tẩy uế và làm vải mềm.
Bước 2: Cắt May Và Thêu Hoa Văn
Cắt may phải theo đúng kiểu truyền thống. Quan trọng nhất là công đoạn thêu hoa văn. Từng mũi kim chỉ đều được thực hiện trong trạng thái tâm trí thanh tịnh. Nhiều thầy cúng quan niệm rằng trong quá trình thêu, nếu tâm không định thì tà ma sẽ nhập vào hoa văn, làm giảm linh khí của trang phục.
Bước 3: Làm Lễ “Mở Hồn” Cho Trang Phục
Đây là bước đặc biệt quan trọng phân biệt trang phục dân tộc Tày của thầy cúng với trang phục thường. Sau khi may xong, thầy cúng sẽ làm một lễ nhỏ để “mở hồn” hoặc “nhập linh” cho bộ trang phục. Họ sẽ đọc thần chú, thắp hương khấn mời tổ tiên phù hộ cho bộ trang phục có linh khí, có thể bảo vệ được thầy khi đi làm lễ.
Bước 4: Bảo Quản
Trang phục dân tộc Tày của thầy cúng thường được bảo quản rất cẩn thận, không để nơi ẩm ướt, bẩn thỉu. Sau mỗi lần sử dụng, trang phục được hong khô, xông hương và cất vào hộp kín. Không ai được tùy tiện đụng vào trang phục của thầy cúng khi chưa được phép.
Vai Trò Của Trang Phục Trong Các Nghi Lễ Cụ Thể
Trang phục dân tộc Tày của thầy cúng sẽ thay đổi linh hoạt tùy theo tính chất của từng nghi lễ.
Trong Lễ Cúng Ma Chay
Khi làm lễ cúng ma chay, trang phục thường có màu tối (trắng, đen, xanh dương) để thể hiện sự tang tóc, chia buồn. Tuy nhiên, trên trang phục vẫn có các hoa văn rồng phượng để thể hiện sự dẫn đường cho linh hồn người đã khuất.
Trong Lễ Cầu An, Cầu Tài
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết: Trái Cây Cúng Bà Quan Âm Và Những Điều Bạn Cần Biết
Đây là lúc trang phục dân tộc Tày của thầy cúng được phô bày sự lộng lẫy nhất. Áo đỏ, khăn đỏ, các dải tua rua nhiều màu sắc được sử dụng tối đa để thu hút năng lượng dương, tạo sự vui vẻ, may mắn cho gia chủ.
Trong Lễ Lên Đồng (Hầu Đồng)
Nếu người Tày có thực hiện nghi lễ hầu đồng (dù ít phổ biến hơn các dân tộc khác như Tày, Nùng, nhưng vẫn có), trang phục dân tộc Tày của thầy cúng sẽ được chuẩn bị kỹ lưỡng theo đúng tích đồng. Ví dụ, nếu hầu bà chúa Liễu Hạnh, trang phục sẽ có màu hồng, thêu hoa lá cành rất sặc sỡ.
Những Dòng Họ Thầy Cúng Nổi Tiếng Và Trang Phục Đặc Trưng
Tại các bản làng người Tày, có những dòng họ nổi tiếng về nghề thầy cúng như họ Lý, họ Nguyễn, họ Triệu… Mỗi dòng họ lại có những đặc điểm riêng trong trang phục dân tộc Tày của thầy cúng.
- Dòng họ Lý (Lạng Sơn): Nổi tiếng với kiểu áo dài thêu rồng nước, màu xanh coban chủ đạo, khăn xếp cao.
- Dòng họ Nguyễn (Cao Bằng): Có xu hướng sử dụng nhiều đồng tiền cổ trên trang phục, áo thường là áo ngũ thân màu đỏ, quần đen.
Việc phân biệt các dòng họ qua trang phục giúp cộng đồng nhận diện được “làng nghề” và “số phận” của thầy cúng đó.
Gìn Giữ Và Phát Huy Giá Trị Trang Phục Dân Tộc Tày Của Thầy Cúng
Trước sự du nhập của văn hóa hiện đại, trang phục dân tộc Tày của thầy cúng đang đối mặt với nhiều thách thức. Các loại vải công nghiệp rẻ tiền, các hoa văn in sẵn đang làm mai một đi giá trị thêu tay thủ công. Tuy nhiên, vẫn còn đó những nỗ lực gìn giữ.
Các nghệ nhân cao tuổi đang truyền dạy lại kỹ thuật thêu cho lớp trẻ. Các bảo tàng văn hóa dân tộc cũng sưu tập và trưng bày những bộ trang phục này để công chúng hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa tâm linh của nó. Việc sử dụng trang phục trong các lễ hội văn hóa du lịch cũng là một cách để quảng bá, nhưng cần phải đi đôi với việc giáo dục ý thức giữ gìn tính linh thiêng ban đầu của nó.
Lời Khuyên Khi Tìm Hiểu Về Trang Phục Này
Nếu bạn có dịp đến với các bản làng người Tày và muốn tìm hiểu kỹ hơn về trang phục dân tộc Tày của thầy cúng, hãy lưu ý một số điều sau:
- Sự Tôn Trọng: Đây là trang phục linh thiêng, không phải là trang phục hóa trang bình thường. Hãy xin phép trước khi chụp ảnh hoặc sờ vào.
- Hỏi Kỹ: Hãy đặt câu hỏi cho chính thầy cúng hoặc những người am hiểu trong làng. Họ sẽ là người kể cho bạn nghe những câu chuyện hay nhất về từng đường kim mũi chỉ.
- Không Phán Xét: Mỗi hoa văn, mỗi màu sắc đều có lý do tồn tại của nó. Đừng vội phán xét là “lòe loẹt” hay “lạc hậu” mà hãy cố gắng hiểu ẩn ý đằng sau đó.
Kết Luận
trang phục dân tộc Tày của thầy cúng là một bức tranh văn hóa đa sắc màu, là sự giao thoa giữa nghệ thuật thủ công tinh xảo và niềm tin tâm linh sâu sắc. Nó không chỉ là những bộ quần áo mà còn là “bảo bối” giúp thầy cúng hoàn thành sứ mệnh kết nối hai thế giới. Qua mỗi đường kim mũi chỉ, chúng ta thấy được sự khéo léo, lòng biết ơn và sự kính trọng của người Tày đối với tổ tiên và thế lực siêu nhiên. Gìn giữ và nghiên cứu trang phục dân tộc Tày của thầy cúng chính là gìn giữ một phần linh hồn của dân tộc Tày. Theo thông tin tổng hợp từ chuaphatanlongthanh.com, việc hiểu đúng và trân trọng giá trị của những bộ trang phục này là cách tốt nhất để bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc đang dần bị mai một.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
