Giao thừa là khoảnh khắc thiêng liêng chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, mang ý nghĩa “cũ giao lại, mới đón lấy”. Đây là thời điểm quan trọng trong văn hóa tâm linh của người Việt, không chỉ là khoảnh khắc giao thời mà còn là lúc để tiễn những điều không may mắn của năm cũ và chào đón những điều tốt đẹp của năm mới. Lễ cúng giao thừa, hay còn gọi là lễ trừ tịch, là một nghi thức truyền thống đặc biệt quan trọng, diễn ra vào thời khắc giao thừa để thể hiện lòng thành kính với các vị thần linh, tổ tiên và cầu mong một năm mới an lành, thịnh vượng.
Việc chuẩn bị và tiến hành nghi lễ này cần phải hiểu rõ về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như các bước thực hiện đúng chuẩn phong tục. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu chi tiết về phong tục cúng giao thừa, từ ý nghĩa tâm linh, các nghi thức cúng ngoài trời và trong nhà cho đến bài văn khấn chuẩn xác. Những thông tin này sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện và thực hiện nghi lễ một cách trọn vẹn nhất.
Có thể bạn quan tâm: Top 10 Mâm Cúng 100 Ngày Ở Huế: Gợi Ý Chi Tiết & Bảng So Sánh
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Viết Sớ Cúng Đền Thờ Đầy Đủ Và Ý Nghĩa
Ý Nghĩa Cốt Lõi Của Lễ Cúng Giao Thừa
Lễ cúng giao thừa còn được gọi bằng một cái tên khác là lễ trừ tịch, mang ý nghĩa sâu sắc trong văn hóa tâm linh. Theo giải thích từ các từ điển Hán-Việt, “giao” nghĩa là giao tiếp, “thừa” là tiếp tục, còn “trừ” là bỏ đi, “tịch” là đêm. Do đó, đây là nghi lễ diễn ra vào thời khắc cuối năm, có tác dụng “trừ” những điều xấu của năm cũ, “đón” những điều tốt của năm mới. Ý nghĩa này không chỉ đơn thuần là một lời chúc mà còn là một nghi thức có giá trị lớn lao trong việc thanh tẩy không gian và tinh thần cho gia chủ.
Một trong những ý nghĩa quan trọng nhất của lễ cúng giao thừa là để “khu trừ ma quỷ”. Dân gian tin rằng vào thời khắc chuyển giao này, các thế lực xấu, ma quỷ sẽ bị xua đuổi để nhường chỗ cho các vị thần linh mới xuống cai quản. Điều này lý giải tại sao nghi lễ này còn có tên gọi là “trừ tịch” – xua tan đi sự u tối của năm cũ. Đây cũng là lúc gia chủ thể hiện lòng biết vọng với những vị thần đã cai quản gia đình mình trong năm qua và chào đón vị thần mới.
Bên cạnh đó, lễ cúng giao thừa còn là thời điểm để các gia đình sum vầy, chuẩn bị cho một năm mới với hy vọng những điều tốt đẹp sẽ đến. Đây là lúc để “tống cựu nghênh tân”, tiễn những điều không may mắn, bệnh tật, xui xẻo của năm cũ đi và đón nhận những cơ hội, may mắn, tài lộc của năm mới. Vì vậy, việc chuẩn bị mâm cúng giao thừa phải được tiến hành một cách chu đáo, thành tâm để nghi lễ phát huy đúng ý nghĩa tâm linh.
Có thể bạn quan tâm: Tại Sao Cúng Ông Thần Tài Bộ Tam Sên Lại Quan Trọng Trong Phong Tục Người Việt?
Nguồn Gốc Của Việc Cúng Giao Thừa Ngoài Trời
Một câu hỏi thường gặp là tại sao phải cúng giao thừa ngoài trời. Theo các tài liệu dân gian, có hai giả thiết chính giải thích cho phong tục này, đều liên quan đến các vị thần linh đang đi thị sát hạ giới.
Giả thiết thứ nhất cho rằng, vào thời khắc giao thừa, các vị thần Hành khiển và Phán quan của năm cũ sẽ bàn giao công việc cho các vị thần của năm mới. Đây là một công việc khẩn trương, các vị thần chỉ có thể đi ngang qua nhà, không thể vào tận bên trong. Vì vậy, bàn cúng được đặt ở ngoài cửa chính để gia chủ có thể dâng lễ vật và thể hiện lòng thành tiễn đưa người nhà trời năm cũ và đón người mới.
Giả thiết thứ hai liên quan đến các thiên binh, thần linh đi thị sát dưới hạ giới. Do họ đi rất vội và không thể vào tận bên trong nhà, nên gia chủ phải đặt mâm cúng ở ngoài trời để các vị thần có thể chứng kiến lòng thành và thụ hưởng lễ vật. Dù là theo giả thiết nào thì việc cúng ngoài trời cũng là một cách để gia chủ thể hiện sự trân trọng đối với các vị thần linh, những người đang cai quản và bảo vệ gia đình mình.
Việc đặt mâm cúng ở ngoài trời cũng có ý nghĩa thanh tẩy không gian, xua đuổi các thế lực xấu để chuẩn bị đón năm mới. Điều này càng củng cố thêm ý nghĩa “trừ tịch” của nghi lễ. Gia chủ sẽ dâng lên các lễ vật như hoa quả, vàng mã, rượu trà, mâm cỗ mặn hoặc chay để tiễn đưa các vị thần năm cũ và đón rước vị thần năm mới.
Có thể bạn quan tâm: Vì Sao Cúng Thất 3 Quan Trọng
Nghi Thức Cúng Giao Thừa Chi Tiết
Nghi thức cúng giao thừa được chia làm hai phần: cúng ngoài trời và cúng trong nhà. Theo phong tục truyền thống, gia đình nào cũng phải chuẩn bị cả hai mâm cúng này để đảm bảo nghi lễ được trọn vẹn.
Chuẩn Bị Mâm Cúng Giao Thừa Ngoài Trời
Mâm cúng giao thừa ngoài trời cần được chuẩn bị một cách tươm tất, trang nghiêm. Các lễ vật cơ bản bao gồm:
- Ngũ quả: Tùy theo vùng miền mà có các loại quả khác nhau, nhưng cần phải đủ năm màu, tượng trưng cho ngũ hành.
- Hương, hoa, đèn nến: Hương để kết nối tâm linh, hoa để thể hiện sự tinh khiết, đèn nến để soi sáng con đường cho các vị thần.
- Trầu cau, muối gạo, trà, rượu: Các lễ vật không thể thiếu trong mâm cúng truyền thống.
- Quần áo và mũ nón thần linh: Đây là vàng mã, dùng để dâng lên các vị thần.
- Mâm lễ mặn: Bao gồm thủ lợn luộc, gà trống luộc, xôi, bánh chưng… Nếu gia chủ là Phật tử thì có thể cúng mâm lễ chay.
Tất cả các lễ vật này được bày lên một bàn trang trọng, đặt ở trước cửa nhà. Vào đúng thời điểm giao thừa, người chủ gia đình sẽ thắp đèn, nến, rót rượu, rót trà và khấn vái trước án. Sau khi khấn xong, gia chủ sẽ hóa vàng mã và kết thúc nghi lễ.
Chuẩn Bị Mâm Cúng Giao Thừa Trong Nhà
Sau khi cúng xong ngoài trời, gia chủ sẽ tiến hành cúng trong nhà để mời tổ tiên về ăn Tết. Mâm cúng trong nhà bao gồm:
- Ngũ quả, hương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu, trà: Tương tự như mâm cúng ngoài trời.
- Vàng mã: Dành cho tổ tiên.
- Bánh chưng (bánh tét), bánh giầy, bánh kẹo: Các loại bánh truyền thống ngày Tết.
- Mâm cỗ mặn hoặc cỗ chay: Đầy đặn, thơm ngon, tinh khiết.
Sau khi bày lễ lên bàn thờ gia tiên, gia chủ sẽ thắp hương, đèn nến và thành kính cầu khấn. Đây là lúc để con cháu thể hiện lòng thành với tổ tiên, mời các cụ về sum vầy cùng gia đình trong những ngày Tết.
Văn Khấn Giao Thừa Ngoài Trời
Văn khấn giao thừa ngoài trời là một phần quan trọng của nghi lễ, giúp gia chủ thể hiện rõ ràng ý nguyện của mình với các vị thần linh. Dưới đây là bài văn khấn chuẩn xác:
Nam mô A-di-đà Phật (3 lần)
Kính lạy:
- Con kính lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương
- Con kính lạy Đức Đương Lai Hạ Sinh Di Lặc Tôn Phật
- Con kính lạy Đức Bồ-tát Quán Thế Âm cứu nạn cứu khổ chúng sinh
- Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, chư vị tôn thần
- Con kính lạy ngài cựu niên đương cai Hành khiển
- Con kính lạy ngài đương niên thiên quan
- Con kính lạy các ngài Ngũ Phương, Ngũ Hổ, Long Mạch, Táo Quân, chư vị tôn thần.
Nay là phút giao thừa năm [Tên năm cũ] với năm [Tên năm mới], chúng con là: [Họ và tên], sinh năm: [Năm sinh], hành canh: [Tuổi], cư ngụ tại số nhà: [Số nhà], ấp/khu phố: [Tên ấp/khu phố], xã/phường [Tên xã/phường], quận/huyện/thành phố [Tên quận/huyện], tỉnh/thành phố [Tên tỉnh/thành phố].
Nhân phút thiêng liêng giao thừa vừa tới, năm cũ qua đi, đón mừng năm mới, tam dương khang thái, vạn tượng canh tân. Nay ngài Thái Tuế tôn thần trên vâng lệnh Ngọc Hoàng Thượng-đế, giám sát vạn dân, dưới bảo hộ sinh linh tảo trừ yêu nghiệt. Quan cũ về triều cửa khuyết, lưu phúc, lưu ân. Quan mới xuống thay, thể đức hiếu sinh, ban tài tiếp lộc. Nhân buổi tân xuân, tín chủ chúng con thành tâm, sửa biện hương hoa phẩm vật, nghi lễ cung trần, dâng lên trước án, cúng dàng Phật-Thánh, dâng hiến Tôn Thần, đốt nén tâm hương, dốc lòng bái thỉnh.
Chúng con kính mời: Ngài Cựu niên đương cái Thái tuế, ngài Tân niên đương cai Thái tuế chí đức tôn thần, ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị đại vương, ngài bản xứ thần linh Thổ địa, ngài Hỷ thần, Phúc đức chính thần, các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch, Tài thần, chư vị bản gia Táo quân, và chư vị Thần linh cai quản ở trong xứ này, cúi xin giáng lâm trước án thụ hưởng lễ vật.
Nguyện cho tín chủ, minh niên kháng thái, vạn sự tốt lành, bốn mùa tám tiết được chữ bình an, gia đạo hưng long thịnh vượng, bách sự hanh thông, ngày ngày được hưởng ơn trời, Phật, chư vị tôn thần.
Chúng con kính cẩn tiến dâng lễ vật, thành tâm cầu nguyện. Cúi xin chín phương trời,十方 chư Phật cùng chư vị tôn thần chứng giám phù hộ độ trì.
Nam mô A-di-đà Phật (3 lần, 3 lạy)
Văn Khấn Giao Thừa Trong Nhà
Sau khi cúng ngoài trời xong, gia chủ sẽ tiến hành cúng trong nhà để mời tổ tiên về ăn Tết. Dưới đây là bài văn khấn giao thừa trong nhà:
Nam mô A-di-đà Phật (3 lần)
Nam mô Đương Lai Hạ Sinh Di Lặc Tôn Phật
Nam mô Đông Phương Giáo Chủ Dược Sư Lưu Ly Quang Vương Phật
Nam mô Đức Bồ-tát Quán Thế Âm cứu nạn cứu khổ chúng sinh
Con kính lạy chín phương trời,十方 chư Phật, chư Phật十方
Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, Long Mạch, Táo Quân, chư vị tôn thần
Các cụ tổ tiên nội ngoại chư vị tiên linh
Nay phút giao thừa năm cũ [Tên năm cũ] với năm mới [Tên năm mới]
Chúng con là : [Họ và tên], sinh năm: [Năm sinh], hành canh: [Tuổi], ngụ tại số nhà [Số nhà], ấp/khu phố [Tên ấp/khu phố], xã/phường [Tên xã/phường], quận/huyện/thành phố [Tên quận/huyện], tỉnh/thành phố [Tên tỉnh/thành phố]
Phút giao thừa vừa điểm, nay theo vận luật, tống cựu nghênh tân, giờ Tý đầu xuân, đón mừng Nguyên đán, tín chủ chúng con thành tâm, tu biện hương hoa phẩm vật, nghi lễ cung trần, dâng lên trước án, cúng dàng Phật- Thánh, dâng hiến tôn Thần, tiến cúng Tổ tiên, đốt nén tâm hương, dốc lòng bái thỉnh.
Chúng con kính mời: Ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại vương, ngài bản xứ Thần linh Thổ địa, Hỷ Thần, Phúc đức chính Thần, ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch Tài Thần, các ngài bản gia Táo phủ Thần quân và chư vị Thần linh cai quản ở trong xứ này. Cúi xin giáng lâm trước án, thụ hưởng lể vật.
Con lại kính mời các cụ tiên linh, Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, Bá thúc đệ huynh, Cô di tỷ muội, nội ngoại gia tộc, chư vị hương linh, cúi xin giáng phó linh sàng thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ lại kính mời các vị vong linh tiền chủ, hậu chủ, y thảo phụ mộc ở trong đất này, nhân tiết giao thừa, giáng lâm trước án, chiêm ngưỡng tân xuân, thụ hưởng lễ vật.
Nguyện cho tín chủ, minh niên khang thái, vạn sự cát tường, bốn mùa được bình an, gia đạo hưng long, thịnh vượng.
Tâm thành cầu nguyện, lễ bạc tiến dâng, cúi xin chứng giám.
Nam mô A-di-đà Phật
Nam mô A-di-đà Phật
Nam mô A-di-đà Phật
- Lạy 3 lần
Các Vị Thần Linh Trong Lễ Cúng Giao Thừa
Theo quan niệm dân gian, mỗi năm có một vị Hành khiển và một vị Phán quan cai quản việc nhân gian. Hết năm, vị thần năm cũ sẽ bàn giao công việc cho vị thần năm mới. Vì vậy, trong bài văn khấn giao thừa, gia chủ cần khấn danh vị của quan Hành khiển và Phán quan của năm đó.
Có 12 vị Hành khiển và 12 vị Phán quan, mỗi vị làm việc một năm và sau 12 năm sẽ luân phiên trở lại. Danh sách các vị thần theo từng năm như sau:
- Năm Tý: Chu vương Hành khiển, Thiên ôn hành binh chi thần, Lý tào phán quan.
- Năm Sửu: Triệu vương Hành khiển, Tam thập lục thương hành binh chi thần, Khúc tào phán quan.
- Năm Dần: Ngụy vương Hành khiển, Mộc tinh hành binh chi thần, Tiêu tào phán quan.
- Năm Mão: Trịnh vương Hành khiển, Thạch tinh hành binh chi thần, Liễu tào phán quan.
- Năm Thìn: Sở vương Hành khiển, Hỏa tinh hành binh chi thần, Biểu tào phán quan.
- Năm Tỵ: Ngô vương Hành khiển, Thiên hao hành binh chi thần, Hứa tào phán quan.
- Năm Ngọ: Tần vương Hành khiển, Thiên mao hành binh chi thần, Ngọc tào phán quan.
- Năm Mùi: Tống vương Hành khiển, Ngũ đạo hành binh chi thần, Lâm tào phán quan.
- Năm Thân: Tề vương Hành khiển, Ngũ miếu hành binh chi thần, Tống tào phán quan.
- Năm Dậu: Lỗ vương Hành khiển, Ngũ nhạc hành binh chi thần, Cự tào phán quan.
- Năm Tuất: Việt vương Hành khiển, Thiên bá hành binh chi thần, Thành tào phán quan.
- Năm Hợi: Lưu vương Hành khiển, Ngũ ôn hành binh chi thần, Nguyễn tào phán quan.
Điều quan trọng cần nhớ là khi khấn ngoài trời, gia chủ phải khấn đúng danh vị của quan Hành khiển và Phán quan của năm đó để việc cúng bái được linh ứng. Đây là một chi tiết rất quan trọng mà không phải ai cũng nhớ rõ.
Lời Kết
Lễ cúng giao thừa là một nghi thức truyền thống mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, không chỉ giúp gia chủ tống tiễn những điều không may của năm cũ mà còn đón nhận những điều tốt đẹp của năm mới. Qua bài viết này, hy vọng bạn đọc đã hiểu rõ hơn về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như cách thực hiện nghi lễ này một cách trọn vẹn nhất. Việc chuẩn bị mâm cúng chu đáo, đọc bài văn khấn thành tâm sẽ giúp gia đình có một năm mới an lành, thịnh vượng và bình an.
Hãy luôn nhớ rằng, thành tâm là yếu tố quan trọng nhất trong mọi nghi lễ. Dù mâm cúng có đầy đặn hay đơn giản đến đâu, chỉ cần lòng thành kính của gia chủ được thể hiện rõ ràng, thì các vị thần linh và tổ tiên sẽ chứng giám và ban phước lành cho gia đình. Chúc bạn và gia đình có một mùa Tết sum vầy, ấm no và hạnh phúc.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 13, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
