Bánh ú tro, hay còn gọi là bánh gio, là một món ăn truyền thống không thể thiếu trong mâm cỗ cúng Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5) của người Việt. Vào dịp này, nhu cầu sử dụng bánh rất lớn, dẫn đến tình trạng bánh ngoài chợ có thể không đảm bảo chất lượng hoặc bị làm sẵn từ lâu. Việc tự tay chuẩn bị những chiếc bánh ú tro thơm ngon, dẻo dai tại nhà không chỉ giúp bạn an tâm về vệ sinh mà còn thể hiện lòng thành kính với tổ tiên. Bài viết này sẽ hướng dẫn bạn chi tiết các bước thực hiện để có được mẻ bánh hoàn hảo cho ngày lễ sắp tới.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cúng Rằm Tháng Giêng: Ý Nghĩa Và Cách Làm Bánh Trôi Nước Ngũ Sắc Đơn Giản Tại Nhà
Tóm tắt các bước chính
Để hoàn thành món bánh ú tro cúng Tết Đoan Ngọ, bạn cần thực hiện các khâu cốt lõi sau: chuẩn bị nước tro (hoặc baking soda), ngâm nếp, làm nhân đậu xanh (nếu có), gói bánh và luộc chín.
- Chuẩn bị nước tro: Đốt vỏ bông gòn lấy tro, hòa với nước và lọc trong. Hoặc có thể dùng baking soda đã qua nhiệt phân.
- Ngâm nếp: Vo sạch gạo nếp, ngâm với nước tro (hoặc baking soda) qua đêm (khoảng 12 tiếng) để nếp ngấm đều và tạo độ trong.
- Làm nhân đậu xanh: Đậu xanh hấp chín, xay nhuyễn và sên với đường cho đến khi đặc quánh, sau đó vo thành viên tròn.
- Gói bánh: Dùng lá tre hoặc lá chuối đã làm sạch, tạo hình phễu, cho một lớp nếp, đặt nhân đậu, phủ thêm nếp và gấp lại thành hình tam giác, buộc chặt bằng dây.
- Luộc bánh: Đun bánh trong nồi nước ngập từ 2-3 tiếng cho đến khi nếp trong và dẻo. Vớt ra, rửa sạch và treo lên cho ráo nước.
Có thể bạn quan tâm: Top 10+ Loại Bánh Kẹo Cúng Đầy Tháng, Thôi Nôi Chuẩn Phong Tục 3 Miền Cho Bé
Tìm hiểu về bánh ú tro và ý nghĩa văn hóa
Bánh ú tro là một phần không thể thiếu trong văn hóa ẩm thực và tâm linh của người Việt, đặc biệt vào dịp Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5). Loại bánh này mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện lòng thành kính và biết ơn đối với tổ tiên, đồng thời là sự tri ân đối với các vị thần lúa, thần nông nghiệp trong tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước.
Theo quan niệm dân gian, ngày Tết Đoan Ngọ còn được xem là ngày “giỗ mẹ Việt Thường”, một ngày để người Việt tôn vinh lòng biết ơn đối với tổ tiên, suy tôn Quốc Tổ – Quốc Mẫu Lạc Hồng. Trong nền tảng Lý học Đông Phương, số 5 biểu tượng cho Thổ, nằm ở trung tâm Hà Đồ, còn “Đoan” có nghĩa là bắt đầu, “Ngọ” là giữa trưa, nên Đoan Ngọ mang ý nghĩa là khởi đầu của nửa sau trong một năm, thời điểm mặt trời chiếu sáng mạnh mẽ nhất.
Bánh tro được làm từ tro của các loại cây thạp nhạp hoặc quả cây xoan, sau khi đốt thành tro và lọc lấy nước để ngâm với gạo nếp. Việc sử dụng tro làm nguyên liệu chính xuất phát từ quan niệm “về với đất mẹ”, thể hiện sự tuần hoàn của vạn vật. Bánh được gói bằng các loại lá đặc trưng của Việt Nam như lá tre, lá chuối, lá dong. Khi thưởng thức, bánh thường được chấm với mật mía hoặc đường để tăng thêm hương vị ngọt ngào. Những chiếc bánh tro trắng trong, dẻo thơm cùng với cơm rượu nếp dâng lên bàn thờ trong ngày Tết Đoan Ngọ là biểu tượng cho những gì thuần khiết nhất của đất đai, của mùa màng bội thu.
Có thể bạn quan tâm: Bánh In Cúng Phật: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa & Công Thức Làm Bánh Truyền Thống
Nguyên liệu làm bánh ú tro
Để làm bánh ú tro nhân đậu xanh truyền thống, bạn cần chuẩn bị các nguyên liệu sau:
- Gạo nếp: 600g (nên chọn nếp ngon, hạt tròn đều).
- Đậu xanh: 200g (đãi vỏ).
- Nước tro: 1 cái vỏ bông gòn (hoặc nước tro đóng sẵn bán ở chợ, hoặc baking soda để thay thế).
- Lá gói: Lá tre hoặc lá chuối (khoảng 30-40 lá).
- Dây buộc: Dây lạt hoặc dây nylon.
- Gia vị: 1 muỗng canh dầu ăn, đường (tùy khẩu vị), một ít muối.
- Dụng cụ: Nồi lớn, rây lọc, chảo chống dính.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Các Loại Bánh Cúng Cô Hồn: Ý Nghĩa Và Bài Trí Mâm Lễ Chuẩn Phong Thủy
Cách sơ chế nguyên liệu
Sơ chế nguyên liệu là khâu quan trọng để đảm bảo bánh sạch sẽ và ngon.
- Chuẩn bị nước tro: Nếu dùng vỏ bông gòn, bạn đốt cháy chúng cho đến khi thành tro đen mịn, cho vào tô nước. Sau khoảng 1 tiếng, chắt lấy nước trong, lọc qua rây hoặc vải mùng để loại bỏ cặn tro. Nếu dùng baking soda, bạn rang baking soda trên chảo nóng đến khi không còn bọt khí, sau đó hòa tan 16g baking soda đã rang vào 750ml nước để ngâm nếp.
- Xử lý nếp: Vo gạo nếp sạch nhiều lần với nước. Sau đó, ngâm nếp vào nước tro (hoặc nước baking soda) qua đêm (khoảng 12-20 tiếng). Sau khi ngâm, rửa lại nếp bằng nước sạch cho hết mùi tro và để ráo nước.
- Chuẩn bị lá gói: Rửa sạch lá tre hoặc lá chuối. Nếu dùng lá chuối, bạn có thể phơi nắng nhẹ hoặc tráng qua nước sôi để lá dẻo hơn, dễ gói hơn và không bị gãy.
- Sơ chế đậu xanh: Đậu xanh vo sạch, ngâm nước khoảng 2-3 tiếng cho nở mềm, sau đó hấp chín hoặc nấu chín.
Cách làm nhân đậu xanh sên đường
Sau khi đậu xanh đã chín, bạn vớt ra để ráo nước. Cho đậu vào cối xay nhuyễn hoặc dùng thìa dằm mịn. Bắc một chảo chống dính lên bếp, cho đậu xanh đã nghiền vào, thêm 3 muỗng canh đường (hoặc nhiều hơn tùy theo bạn thích ăn ngọt hay nhạt) và 1 muỗng canh dầu ăn để nhân không bị khô và có độ bóng đẹp. Sên nhân với lửa nhỏ, khuấy đều tay đến khi nhân đặc quánh lại và có màu hơi sậm hơn thì tắt bếp. Để nhân nguội bớt, sau đó vo thành những viên tròn vừa phải để làm nhân bánh.
Cách gói bánh ú tro
Gói bánh là khâu đòi hỏi sự khéo léo. Cách gói truyền thống tạo hình bánh ú tam giác rất đẹp.
- Tạo hình phễu: Dùng 2 hoặc 3 lá (tùy lá to hay nhỏ) xếp thành hình phễu.
- Cho nguyên liệu: Cho một lớp nếp xuống đáy phễu, dàn đều. Sau đó, đặt viên nhân đậu xanh vào chính giữa. Tiếp tục cho thêm một lớp nếp phủ kín nhân.
- Gấp bánh: Gấp mép lá lại để tạo thành hình tam giác. Gấp các mép lá thừa xuống dưới cho gọn gàng.
- Buộc bánh: Dùng dây lạt hoặc dây nylon buộc chặt bánh để giữ hình dạng. Bạn có thể buộc thành từng chiếc riêng lẻ hoặc buộc thành chùm (thanh chùm) để dễ dàng vớt bánh khi luộc xong.
Cách luộc bánh
Xếp bánh vào nồi lớn, đổ nước ngập hoàn toàn bánh. Luộc bánh trong thời gian từ 2 đến 3 tiếng với lửa lớn lúc đầu, sau đó vặn nhỏ lửa để bánh chín đều và không bị nát. Khi bánh chín, vớt ra rửa sơ qua nước lạnh để loại bỏ lớp nước tro bám bên ngoài và giúp bánh không bị dính. Treo bánh lên cho ráo nước trước khi sử dụng.
Thành phẩm
Một nồi bánh ú tro thơm phức mùi lá, nếp bánh trong, dẻo và có độ giòn sừng sực, nhân đậu xanh ngọt bùi. Vỏ bánh trong, nhân tròn vị, sẵn sàng cho mâm cúng ngày Tết Đoan Ngọ của gia đình.
Các biến tấu khác
Ngoài cách làm truyền thống, bạn có thể tham khảo một vài biến tấu khác để đa dạng hóa hương vị.
Cách làm bánh tro chấm mật không nhân
Đây là loại bánh chỉ làm từ nếp, không có nhân, phù hợp cho những ai thích vị nguyên chất.
- Chuẩn bị: 2kg nếp, 2 viên tro tàu, đường nâu, nước cốt, lá gói.
- Cách làm:
- Hòa tan 2 viên tro tàu vào 200ml nước nóng, sau đó hòa với nước sạch để ngâm nếp. Ngâm nếp khoảng 20 tiếng.
- Gói bánh tương tự như cách trên nhưng không cho nhân.
- Luộc bánh trong khoảng 5 tiếng để nếp trong và dẻo hoàn toàn.
- Nước chấm: Đun sôi 3 muỗng canh đường nâu, 3 muỗng nước cốt (có thể dùng nước cốt dừa hoặc nước lọc) và một ít muối cho đến khi hỗn hợp sánh lại.
Cách làm bánh tro không dùng nước tro
Nếu không có tro, baking soda là một thay thế hiệu quả.
- Chuẩn bị: Nếp, baking soda, nước, lá gói.
- Cách làm:
- Rang baking soda trên chảo nóng ở nhiệt độ khoảng 120 độ C trong 1 tiếng hoặc rang đến khi không còn thấy bọt khí.
- Hòa tan 16g baking soda đã rang vào 750ml nước.
- Ngâm nếp đã vo sạch với hỗn hợp nước này trong 1 tiếng (sau khi đã ngâm nước sạch qua đêm).
- Các bước gói và luộc bánh tương tự như cách làm thông thường.
Lời kết
Trên đây là hướng dẫn chi tiết cách làm bánh ú tro đơn giản và thơm ngon tại nhà để cúng Tết Đoan Ngọ. Hy vọng với những thông tin và công thức này, bạn có thể tự tay chuẩn bị những mẻ bánh thơm ngon, dẻo dai, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và mang lại may mắn cho gia đình. Đừng quên truy cập chuaphatanlongthanh.com để khám phá thêm nhiều công thức ẩm thực và mẹo vặt gia đình hữu ích khác nhé!
Cập Nhật Lúc Tháng 1 15, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
