Tế lễ là một truyền thống văn hóa sâu sắc và lâu đời tại Hàn Quốc, thể hiện lòng biết ơn và sự tưởng nhớ đến công lao của tổ tiên. Đây không chỉ là một nghi thức đơn thuần mà còn là sợi dây liên kết giữa các thế hệ, giúp con cháu hiểu rõ hơn về cội nguồn của mình. Trong đó, cách bày bàn cúng (hay còn gọi là bàn thờ, mâm cúng) đóng vai trò vô cùng quan trọng, tuân thủ những quy tắc nghiêm ngặt về thứ tự, vị trí và thành phần lễ vật. Bài viết này sẽ cung cấp một hướng dẫn toàn diện về nghi thức tế lễ cũng như cách bài trí bàn thờ chuẩn xác nhất theo văn hóa Hàn Quốc.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Trọn Vẹn Các Món Ngon Trong Mâm Cúng Ngày Tết
Tổng quan về nghi thức tế lễ tại Hàn Quốc
Trước khi đi vào chi tiết cách bày bàn cúng, cần phân biệt hai khái niệm tế lễ phổ biến nhất trong văn hóa người Hàn: Jesa (제사) và Chare (차례). Dù đều là nghi thức dâng lễ lên tổ tiên nhưng chúng có sự khác biệt nhất định về thời gian và đối tượng.
- Jesa (Giỗ): Đây là lễ cúng kỷ niệm ngày mất của tổ tiên. Lễ thường được tổ chức vào ban đêm hoặc chiều tối ngày mất của người đã khuất. Thông thường, người Hàn sẽ cúng Jesa cho hai đời tổ tiên trở lại (ông bà, cha mẹ). Đây là nghi thức được xem là có quy mô và chuẩn bị kỹ lưỡng nhất.
- Chare (Cúng Tết): Đây là các lễ cúng vào các dịp lễ tết truyền thống như Tết Nguyên Đán (Seollal), Lễ Hàn Thực (Hansik) hay Tết Trung Thu (Chuseok). Mục đích của Chare là bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên trong những thời khắc quan trọng của năm.
Dù là Jesa hay Chare, nguyên tắc cốt lõi trong cách bày bàn cúng đều hướng về sự thành tâm và sự sắp xếp khoa học, hài hòa.
Có thể bạn quan tâm: Các Loại Sớ Cúng: Danh Sách Đầy Đủ Và Ý Nghĩa Trong Nghi Lễ Truyền Thống
Quy tắc chuẩn bị bàn thờ và hướng đặt
Một bàn thờ cúng ở Hàn Quốc không chỉ đơn thuần là một chiếc bàn đặt lễ vật mà còn là một không gian tâm linh được sắp xếp cẩn thận. Dưới đây là những quy tắc cơ bản cần tuân thủ:
Hướng đặt bàn thờ
Theo phong tục truyền thống, bàn thờ cúng thường được đặt nhìn về hướng Bắc. Đây được coi là hướng của trời, của sự trang nghiêm và là nơi linh khí tụ họp. Phía sau bàn thờ (phía Nam) thường được đặt một tấm bình phong để tạo sự kín đáo và tôn nghiêm.
Nguyên tắc chung về sắp xếp
Mâm cúng của người Hàn thường được chia thành năm hàng (hoặc năm khu vực) tách biệt rõ ràng. Sự sắp xếp này tuân thủ một trật tự nghiêm ngặt từ các món ăn chính đến các món phụ, từ món mặn đến món ngọt. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng cách bày bàn cúng có thể có sự khác biệt nhỏ tùy theo phong tục gia đình hoặc vùng miền (ví dụ: Seoul có thể khác một chút so với vùng Namhae), nhưng về cơ bản vẫn giữ nguyên tắc chung.
Dưới đây là hình dung chi tiết về một bàn thờ cúng chuẩn với năm hàng lễ vật:
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang 5+ Kiểu Tạo Dáng Gà Cúng Đẹp Mắt Và Ý Nghĩa Nhất
Chi tiết cách bày bàn cúng theo 5 hàng truyền thống
Việc sắp xếp các món ăn trên bàn thờ không phải là ngẫu nhiên. Mỗi vị trí đều mang một ý nghĩa riêng, dựa trên thuyết âm dương và ngũ hành. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết cách bày bàn cúng chuẩn xác nhất:
Hàng 1: Nơi bắt đầu của sự thành kính
Hàng đầu tiên thường là nơi đặt các lễ vật linh thiêng và mang tính biểu tượng cao nhất.
- Vị trí: Giữa bàn, tạo thành trung tâm.
- Lễ vật:
- Khung ảnh tổ tiên: Đây là điểm nhấn trang trọng nhất, thường đặt ở vị trí cao nhất.
- Tteokguk (canh bánh gạo): Món ăn đặc trưng của ngày Tết, tượng trưng cho sự trong trắng, thuần khiết và tuổi mới.
- Songpyeon (bánh gạo hình trăng lưỡi liềm): Thường thấy trong cúng Trung Thu, символizes sự viên mãn và hy vọng vào tương lai.
- Cốc rượu: Rượu truyền thống (takju hoặc soju) dâng lên tổ tiên.
Hàng 2: Các món chính (Thịt và Cá)
Hàng thứ hai thường chứa các món ăn chính, giàu đạm, thể hiện sự đầy đủ, ấm no.
- Vị trí: Dưới hàng 1.
- Lễ vật: Các món như cá rán, thịt nướng (bulgogi), hoặc các món hầm.
- Quy tắc sắp xếp quan trọng:
- Eodongyukseo (어동육서): Nguyên tắc “Đông cá, Tây thịt”. Cá được đặt ở phía Đông (bên trái khi nhìn từ ngoài vào), thịt được đặt ở phía Tây (bên phải).
- Dudongmiseo (두동미서): Nếu là cá whole (toàn thân), hướng đầu cá về phía Đông và đuôi cá về phía Tây.
- Lưu ý: Trong hàng này, các món nướng thường được sắp xếp xen kẽ tùy theo gia đình, nhưng nguyên tắc Đông-Tây về cá và thịt là bất di bất dịch.
Hàng 3: Các món từ đậu và canh
Hàng thứ ba thường bao gồm các món ăn từ đậu phụ hoặc các loại canh hầm.
- Vị trí: Dưới hàng 2.
- Lễ vật: Đậu phụ rán/chiên, canh thịt (doenjang jjigae), hoặc các món ninh nhừ.
- Ý nghĩa: Các món này thường có màu sắc nhẹ nhàng, tượng trưng cho sự cân bằng trong ngũ hành.
Hàng 4: Các món rau củ, kimchi và nước uống
Hàng thứ tư là nơi tập trung các món ăn phụ, rau củ và các loại nước uống truyền thống.
- Vị trí: Dưới hàng 3.
- Lễ vật:
- Rau, kimchi các loại.
- Đồ khô (mực, bạch tuộc, cá myeongtae…).
- Sikhye (식혜): Nước uống làm từ gạo lên men, ngọt và mát, thường dùng trong các ngày lễ.
- Quy tắc sắp xếp quan trọng:
- Jwapouhye (좌포우혜): Nguyên tắc “Tả ngọ hữu huệ”. Đồ khô (Po) được đặt ở phía bên trái (Tả), và nước uống Sikhye được đặt ở phía bên phải (Hữu).
Hàng 5: Trái cây (Hoa quả)
Hàng cuối cùng thường là các loại trái cây tươi, tạo nên màu sắc sinh động cho bàn thờ.
- Vị trí: Dưới cùng của bàn thờ.
- Lễ vật: Táo ta (jujube), hạt dẻ, lê, hồng khô hoặc các loại trái cây theo mùa.
- Quy tắc sắp xếp quan trọng:
- Joyulisi (조율이시): Nguyên tắc “Táo – Hạt dẻ – Lê – Hồng”. Các loại trái cây này thường được sắp xếp theo thứ tự từ trái sang phải: Táo ta (Jujube), Hạt dẻ (Chestnut), Lê (Pear), Hồng khô (Persimmon).
- Hongdongbaekseo (홍동백서): Nguyên tắc “Đỏ Đông, Trắng Tây”. Trái cây có màu đỏ (như táo ta, hồng) đặt ở phía Đông (trái), trái cây có màu trắng (như lê, táo tây) đặt ở phía Tây (phải).
Có thể bạn quan tâm: Các Khoa Cúng Chữ Hán: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Ứng Dụng Trong Văn Hóa Tâm Linh
Các lưu ý khi thực hiện nghi thức tế lễ
Khi đã nắm vững cách bày bàn cúng, bạn cũng cần chú ý đến các quy tắc ứng xử và chuẩn bị để nghi lễ được trọn vẹn:
- Chuẩn bị lễ vật: Các món ăn cần được nấu chín kỹ và trình bày đẹp mắt. Tránh để thức ăn bị vương vãi hoặc quá nguội.
- Trang phục: Khi làm lễ, người thực hiện nên mặc trang phục lịch sự, giản dị, tốt nhất là trang phục truyền thống Hanbok (nếu có điều kiện) hoặc trang phục nghiêm trang.
- Thời gian: Lễ Jesa thường bắt đầu vào chiều tối, còn Chare thường diễn ra vào sáng sớm hoặc trưa tùy gia đình.
- Nghi thức cúng: Sau khi bày biện xong bàn thờ theo đúng thứ tự, gia chủ sẽ thắp hương, khấn lễ và thực hiện các nghi thức bái lạy. Lễ vật thường được để trên bàn thờ khoảng 2-3 tiếng trước khi gia đình cùng nhau thụ lộc.
So sánh sự khác biệt với văn hóa Việt Nam
Nếu bạn là người Việt Nam, khi tìm hiểu về cách bày bàn cúng của người Hàn, bạn sẽ thấy có một số điểm khác biệt thú vị:
- Thứ tự đặt món: Ở Việt Nam, mâm cúng thường chia mâm nam và mâm nữ, hoặc sắp xếp theo quan niệm “đông nam tây bắc” tùy vùng miền. Ở Hàn, quy tắc Đông-Tây (cá và thịt) và Trái-Phải (đồ khô và nước uống) rất rõ ràng và chặt chẽ.
- Loại thực phẩm: Người Hàn ít sử dụng các món xôi, chè như Việt Nam mà thay vào đó là Tteokguk, Songpyeon và các món hầm, nướng.
- Bài vị: Việc sử dụng ảnh (khung ảnh) là phổ biến ở Hàn Quốc, trong khi ở Việt Nam có thể dùng bài vị viết tên hoặc bàn thờ Phật, bàn thờ gia tiên kết hợp.
Kết luận
Việc tìm hiểu và thực hiện đúng cách bày bàn cúng của người Hàn Quốc không chỉ giúp bạn hoàn thành tốt nghi thức truyền thống mà còn là cách để gìn giữ bản sắc văn hóa. Những quy tắc sắp xếp nghiêm ngặt về hướng Đông-Tây, Trái-Phải cùng sự đa dạng của các món lễ vật đều mang những ý nghĩa sâu sắc về sự cân bằng, lòng biết ơn và mong muốn một cuộc sống ấm no, viên mãn. Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn hình dung rõ hơn về bàn thờ cúng của người Hàn, một nghi thức thực sự khác biệt so với phong tục Việt Nam. Để khám phá thêm nhiều kiến thức văn hóa thú vị khác, bạn có thể tham khảo thêm các bài viết tại chuaphatanlongthanh.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 15, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
