Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi là Tết Đoan Dương hay Tết diệt sâu bọ, là một trong những ngày lễ truyền thống quan trọng của người Việt. Diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ tổ tiên mà còn là thời điểm đất trời giao hòa, dương khí thịnh vượng. Để chuẩn bị cho ngày lễ này, nhiều người vẫn băn khoăn về việc nên chuẩn bị những món ăn nào cho mâm cúng gia tiên cũng như cho gia đình thụ lộc. Dưới đây là những gợi ý chi tiết về các món ăn không thể thiếu trong ngày Tết Đoan Ngọ.
Có thể bạn quan tâm: Ý Nghĩa Và Quy Trình Chuẩn Bị Mâm Lễ Nguyện Hương Cúng Phật
Có thể bạn quan tâm: Nghi Thức Cúng Mùng 5 Tháng 5: Ý Nghĩa Và Bài Cúng Chuẩn Nhất
Tổng quan về Tết Đoan Ngọ và các món ăn truyền thống
Tết Đoan Ngọ là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm, một phong tục lâu đời không chỉ ở Việt Nam mà còn phổ biến tại nhiều quốc gia châu Á khác như Trung Quốc, Nhật Bản hay Triều Tiên. Tùy theo từng vùng miền mà người ta gọi Tết Đoan Ngọ với những cái tên khác nhau như Tết Đoan Dương, Tết diệt sâu bọ… Quan niệm của người xưa cho rằng, vào ngày này, hỏa khí trong trời đất tăng cao, đây là thời điểm sâu bọ nở rộ gây hại cho cây trồng cũng như sức khỏe con người. Vì vậy, người dân thường chuẩn bị các món ăn đặc trưng với ý nghĩa tiêu diệt “sâu bọ” trong cơ thể, cầu mong một tháng mới khỏe mạnh, may mắn.
Mâm cỗ Tết Đoan Ngọ không cần quá linh đình như Tết Nguyên đán nhưng vẫn phải đảm bảo sự trang trọng và đầy đặn. Các món ăn truyền thống thường tập trung vào những nguyên liệu dân dã, mang tính chất thanh mát, giải nhiệt và có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa. Dù là người miền Bắc, miền Trung hay miền Nam, mâm cúng đều không thể thiếu những món ăn đặc trưng như bánh tro, cơm rượu nếp, xôi chè và các loại trái cây nhiệt đới.
Có thể bạn quan tâm: Nghi Thức Cúng Tiến Linh: Quy Trình Chuẩn Từ A-z Cho Người Mới Bắt Đầu
Các món ăn không thể thiếu trong ngày Tết Đoan Ngọ
Dưới đây là danh sách chi tiết các món ăn truyền thống thường xuất hiện trong mâm cỗ Tết Đoan Ngọ, giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện để chuẩn bị cho gia đình.
Bánh tro (bánh ú tro)
Bánh tro hay còn được biết đến với tên gọi khác là bánh gio, bánh ú tro, là một trong những món ăn đặc trưng nhất của ngày Tết Đoan Ngọ. Loại bánh này được làm từ gạo nếp, ngâm trong nước tro lấy từ việc đốt các loại cây khô (thường là cây dừa, cây mía hoặc cây tre). Gạo nếp sau khi ngâm sẽ được gói trong lá chuối thành hình chóp hoặc hình kim tự tháp, có thể để nhân hoặc không nhân.
Bánh tro sau khi luộc chín sẽ có màu nâu trong, nhìn giống như hổ phách, khi ăn cảm nhận được độ mềm, dẻo và thanh mát rất lạ miệng. Món bánh này đặc biệt tốt cho hệ tiêu hóa, giúp thanh nhiệt cơ thể trong những ngày hè nóng nực. Người ta thường chấm bánh tro với mật mía hoặc đường phên để tăng thêm hương vị ngọt ngào, đậm đà.
Cách làm bánh tro truyền thống khá công phu. Gạo nếp ngon (thường là nếp cái hoa vàng) được vo sạch, ngâm với nước tro tàu pha loãng khoảng 20 tiếng để hạt gạo đủ mềm. Sau đó, gạo được xả qua nước lạnh, trộn chút muối và gói vào lá tre hoặc lá dong đã lau sạch. Bánh được luộc trong 2-3 tiếng để đảm bảo độ dẻo và hương thơm đặc trưng. Món bánh này không chỉ là lễ vật dâng cúng mà còn là thức ăn bổ dưỡng cho cả gia đình.
Cơm rượu nếp cái hoa vàng
Nếu được hỏi Tết Đoan Ngọ ăn gì thì chắc chắn không thể không nhắc tới cơm rượu nếp. Đây là món ăn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, tượng trưng cho việc tiêu diệt vi khuẩn, sâu bọ trong cơ thể sau khi chúng bị chuốc say.
Cơm rượu nếp được làm từ nếp cái hoa vàng hoặc nếp cẩm, những hạt nếp căng tròn, bóng mẩy. Gạo nếp vo sạch, nấu chín sau đó ủ men vài ngày để lên men tự nhiên. Món ăn này ngon khi có độ cay nồng, thơm ngọt vừa phải, hạt cơm rượu căng mọng, thấm đẫm men rượu.
Để làm cơm rượu nếp ngon chuẩn vị, cần lưu ý tỷ lệ men và thời gian ủ. Gạo nếp sau khi nấu chín, để thật nguội mới rắc men vào trộn đều. Hỗn hợp được gói trong lá chuối khô và đặt trong nồi sứ đậy kín. Vào mùa hè, chỉ khoảng 3-5 ngày là cơm rượu chín. Món này thường được ăn kèm với đường hoặc mật ong để cân bằng vị cay nồng.
Thịt vịt
Trong khi người miền Bắc thường tập trung vào bánh tro và cơm rượu nếp thì người miền Trung lại đặc biệt chuẩn bị thịt vịt cho mâm cỗ Tết Đoan Ngọ. Sở dĩ thịt vịt có mặt trong ngày này là vì tháng 5 là lúc thịt vịt ngon, thơm và béo múp nhất. Thịt vịt có tính hàn, rất hợp để giải nhiệt trong những ngày hè nóng bức.
Theo quan niệm dân gian, thịt vịt còn là món ăn giải đen, xua đi mọi xui rủi, cầu mong một tháng mới nhiều may mắn. Các món ngon từ thịt vịt thường được chọn là vịt luộc chấm nước mắm gừng, vịt quay da giòn, hoặc vịt om sấu.
Cách luộc vịt ngon cần lưu ý khử mùi hôi kỹ lưỡng. Vịt làm sạch, dùng muối và gừng đập dập chà xát bên ngoài, rửa sạch với nước. Cho vịt vào nồi, đổ nước ngập mặt, thêm gừng và hành tím đun sôi. Khi vịt chín, vớt ra để nguội rồi chặt miếng vừa ăn. Nước chấm thường là mắm gừng pha loãng với đường, chanh, ớt hoặc xì dầu.
Vải và mận
Trên mâm cỗ cúng Tết Đoan Ngọ không thể thiếu hai loại trái cây đặc trưng của tháng 5 là vải và mận. Người xưa cho rằng, mận có tính nóng nên giúp diệt sâu bọ hiệu quả, trong khi vải thiều cũng có tính ấm, bổ sung năng lượng cho cơ thể.
Theo quan niệm của người Việt, vì vải và mận có tính nóng, sau khi ăn rượu nếp, sâu bọ đã bị chuốc say thì việc ăn thêm vải mận sẽ giúp tiêu diệt chúng tận gốc. Đây là lý do mà hai loại trái cây này luôn có mặt trong mâm cỗ, không chỉ để dâng cúng mà còn để cả gia đình cùng thụ lộc sau khi lễ.
Xôi chè
Xôi chè là cái tên tiếp theo góp mặt trong danh sách các món ăn ngày Tết Đoan Ngọ. Tùy theo từng vùng miền mà cách nấu chè sẽ khác nhau: người miền Bắc thường nấu chè đậu xanh, miền Trung là chè hạt sen, hạt kê, còn người miền Nam lại lựa chọn chè trôi nước.
Chè đậu xanh là món lễ vật không thể thiếu trong mâm lễ cúng Tết Đoan Ngọ của người miền Bắc. Những món chè ngon giúp cho mâm lễ vật thêm đủ đầy, thể hiện sự thành kính với tổ tiên và mong ước một cuộc sống ngọt ngào, viên mãn.
Cách nấu chè đậu xanh cúng Tết Đoan Ngọ: Đậu xanh bóc vỏ vo sạch, ngâm khoảng 2 tiếng cho nở. Cho đậu vào nồi, thêm nước ngập mặt khoảng 1 lóng tay, đun sôi 20 phút thì thêm nước nóng ninh thêm 15 phút. Hòa bột sắn với nước loãng, đổ từ từ vào nồi chè, khuấy nhẹ để chè sánh mịn không vón cục. Nước cốt dừa nấu với đường cho đến khi sánh đặc, thêm bột vani rồi tắt bếp. Múc chè ra bát, thêm nước cốt dừa lên trên là hoàn thành.
Có thể bạn quan tâm: Nghi Thức Cúng Sao Giải Hạn: Cẩm Nang Chi Tiết Từ A-z Cho Người Mới Bắt Đầu
Các món ăn bổ sung theo vùng miền
Bên cạnh những món ăn truyền thống kể trên, tùy theo đặc điểm địa lý và văn hóa mà một số vùng miền còn có những món ăn đặc trưng khác cho ngày Tết Đoan Ngọ.
Bánh đúc nóng
Một số vùng ở miền Bắc và miền Trung thường nấu bánh đúc nóng vào ngày mùng 5 tháng 5. Bánh đúc làm từ bột ngô hoặc bột gạo, nấu chín đến khi đặc quánh, ăn kèm với nước cốt dừa, đường và lạc rang. Món ăn này có tính mát, giúp thanh nhiệt cơ thể, rất phù hợp với không khí nóng nực của ngày hè.
Các loại rau củ quả tươi
Ngoài ra, các loại rau củ quả tươi theo mùa cũng thường được bổ sung vào mâm cỗ để tạo sự cân bằng dinh dưỡng. Các loại rau như rau muống, rau lang luộc, dưa leo, cà chua… không chỉ giúp giải nhiệt mà còn mang lại màu sắc tươi mới cho mâm cúng.
Ý nghĩa văn hóa của các món ăn ngày Tết Đoan Ngọ
Các món ăn trong ngày Tết Đoan Ngọ không chỉ đơn thuần là thức ăn mà còn mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh sâu sắc. Chúng phản ánh đời sống nông nghiệp của người Việt, gắn liền với chu kỳ mùa vụ và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.
Bánh tro tượng trưng cho sự trong sạch, thanh khiết; cơm rượu nếp biểu tượng cho sự nồng nàn, ấm áp; thịt vịt mang ý nghĩa giải hạn; trái cây vải, mận thể hiện sự sung túc, đủ đầy. Tất cả hòa quyện tạo nên một mâm cỗ đặc trưng, vừa ngon miệng vừa có tác dụng tốt cho sức khỏe.
Để chuẩn bị một mâm cỗ Tết Đoan Ngọ trọn vẹn, bạn cần lên kế hoạch từ trước, chọn nguyên liệu tươi ngon và tuân thủ các bước chế biến đúng cách. Ngoài ra, bạn cũng nên tìm hiểu thêm về các tục lệ kiêng kỵ trong ngày này để tránh phạm phải những điều không hay.
Mỗi vùng miền có một cách chuẩn bị mâm cỗ khác nhau, nhưng tựu chung lại đều hướng đến mục đích cầu mong sức khỏe, may mắn và sự bình an cho gia đình. Bạn có thể tham khảo thêm nhiều bài viết bổ ích khác về phong tục tập quán Việt Nam tại chuaphatanlongthanh.com để có thêm kiến thức chuẩn bị cho các ngày lễ truyền thống.
Tết Đoan Ngọ là dịp để cả gia đình quây quần bên mâm cỗ, tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong những điều tốt đẹp. Hy vọng những thông tin trên đã giúp bạn đọc giải đáp thắc mắc về các món ăn nên chuẩn bị vào ngày mùng 5 tháng 5. Hãy dành thời gian để chế biến những món ăn truyền thống này, không chỉ để dâng cúng tổ tiên mà còn để chăm sóc sức khỏe cho chính mình và người thân yêu.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
