Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi dân dã là ngày “giết sâu bọ”, là một trong những nét đẹp văn hóa truyền thống lâu đời của người Việt. Diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch hằng năm, đây không chỉ là thời điểm giao mùa mà còn là dịp để mỗi gia đình tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong sức khỏe, bình an. Một trong những nghi thức quan trọng nhất không thể thiếu chính là chuẩn bị mâm cúng. Tuy nhiên, tùy vào đặc điểm địa lý, tập quán ẩm thực mà mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở mỗi miền Bắc, Trung, Nam lại mang những sắc thái đặc trưng riêng biệt. Việc hiểu rõ sự khác biệt này sẽ giúp bạn chuẩn bị một mâm lễ đầy đủ, thành tâm và đúng phong tục.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Vật Cúng Ông Tà: Những Điều Cần Biết Và Ý Nghĩa Tâm Linh
Những món không thể thiếu trên mâm cúng
Dù có sự khác biệt về chi tiết, nhưng tựu chung lại, mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở bất kỳ vùng miền nào cũng phải đảm bảo những lễ vật cơ bản sau đây để thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và thần linh. Những món này đều mang ý nghĩa sâu sắc gắn liền với ý nghĩa “giết sâu bọ” và cầu an.
- Hương hoa, nước sạch: Đây là thành phần bắt buộc, tượng trưng cho sự tinh khiết, lòng thành tâm và sự kết nối giữa cõi âm và cõi dương.
- Cơm rượu nếp: Món ăn đặc trưng nhất của ngày Tết Đoan Ngọ. Theo dân gian, việc ăn cơm rượu nếp vào buổi trưa mùng 5/5 sẽ giúp tiêu diệt “sâu bọ” trong người, đuổi trừ tà khí và bảo vệ sức khỏe. Cơm rượu nếp thường được làm từ gạo nếp cẩm hoặc nếp trắng, ủ men hoài.
- Trái cây: Người xưa thường chọn các loại quả chua như mận, xoài xanh, vải, mít… để dâng cúng. Quan niệm cho rằng vị chua của trái cây sẽ giúp xua đuổi côn trùng và các tác nhân gây hại cho cơ thể.
- Bánh ú, bánh tro: Đây là những món ăn truyền thống có từ lâu đời, thường được làm từ gạo nếp ngâm nước tro hoặc các loại lá cây, gói trong lá chuối và luộc chín. Bánh mang hương vị thanh đạm, mát lành, phù hợp với không khí ngày hè.
Bên cạnh những lễ vật chung này, tùy theo phong tục tập quán của từng vùng miền mà mâm cúng sẽ có sự bổ sung hoặc thay đổi để phù hợp hơn với ẩm thực địa phương.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Về Khoa Cúng Thí Thực Cô Hồn: Nguồn Gốc, Ý Nghĩa Và Cách Thực Hiện
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Bắc
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Bắc thường mang phong cách ấm cúng, gần gũi với những món ăn quen thuộc trong mâm cơm gia đình. Ngoài các lễ vật chung, người miền Bắc đặc biệt chú trọng đến món cơm rượu nếp. Đây là món nhất định không thể thiếu, thường được làm từ nếp cẩm hoặc nếp cái hoa vàng, sau khi ủ kỹ sẽ cho ra những hạt cơm rượu tơi xốp, ngọt dịu và có chút men cay nồng.
Ngoài ra, mâm cúng miền Bắc còn có bánh tro (bánh ú), được làm từ gạo nếp ngâm cùng nước tro của các loại lá cây khô, gói trong lá chuối rồi đem luộc. Bánh tro có màu vàng trong, vị thanh mát, rất phù hợp để giải nhiệt trong những ngày hè oi bức. Về trái cây, người miền Bắc thường chọn các loại quả theo mùa như đào, mận, vải, hồng xiêm… Mâm cúng còn được trang trí thêm xôi, chè (thường là chè đỗ đen hoặc chè lam) để tăng thêm sự phong phú.
Một số địa phương ở miền Bắc như Lào Cai, Yên Bái còn có thêm bánh khúc trong mâm cúng Tết diệt sâu bọ. Đây là loại bánh làm từ lá khúc, gạo nếp và nhân đỗ xanh, mang hương vị đặc trưng của núi rừng. Nhìn chung, mâm cúng miền Bắc tuy không quá cầu kỳ nhưng rất tươm tất, thể hiện sự ấm no và sum vầy.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn Bị Mâm Cúng Ông Táo Đơn Giản, Trang Trọng Và Ý Nghĩa
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Trung
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Trung có phần đặc biệt hơn so với miền Bắc, với sự xuất hiện của những món ăn độc đáo mang đậm dấu ấn ẩm thực xứ Quảng và Huế. Bên cạnh các lễ vật cơ bản như hương hoa, nước sạch, cơm rượu nếp, bánh ú, người miền Trung thường chuẩn bị thêm chè kê và bánh tráng vừng.
Chè kê là một món ăn dân dã, được nấu từ hạt kê (hoặc hạt bo bo) với đường, có thể cho thêm các loại đậu, dừa nạo. Chè kê có vị ngọt thanh, mát lành, thường được ăn kèm với bánh tráng vừng (bánh tráng mè) tạo nên một hương vị lạ miệng và hấp dẫn. Đây là một trong những món đặc trưng thường xuất hiện trong mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Trung, đặc biệt là tại Quảng Nam và Huế.
Ngoài ra, thịt vịt cũng là món thường thấy trên mâm cúng Tết Đoan Ngọ của người miền Trung. Thịt vịt được chế biến thành nhiều món khác nhau như vịt luộc, vịt kho gừng, hoặc vịt hầm thuốc bắc… Món ăn này không chỉ ngon miệng mà còn mang ý nghĩa cầu mong sự thịnh vượng và may mắn. Mâm cúng miền Trung còn có thể có thêm các loại trái cây đặc sản như mít, na, ổi… Tuy nhiên, điểm nhấn vẫn là sự kết hợp giữa chè kê và bánh tráng vừng, tạo nên một phong vị rất riêng, rất miền Trung.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giao Thừa: Cẩm Nang Nghi Lễ Đầy Đủ Và Ý Nghĩa Cho Gia Đình Việt
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Nam
Mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở miền Nam nổi bật với sự hiện diện của món chè trôi nước. Đây là món ăn không thể thiếu trong ngày lễ này, mang ý nghĩa cầu mong mọi việc hanh thông, trôi chảy. Chè trôi nước được làm từ bột nếp, bên trong có nhân đậu xanh, luộc chín trong nước đường gừng hoặc nước cốt dừa. Những viên bánh trôi trắng ngần, mềm mịn, nổi bật trên nền nước đường sóng sánh, tạo nên một món ăn vừa đẹp mắt vừa thơm ngon.
Bên cạnh chè trôi nước, mâm cúng miền Nam còn có thể có thêm bánh bá trạng (một loại bánh được làm từ bột gạo, nhân đậu xanh hoặc khoai môn, hấp chín), xôi gấc, xôi vò… Mâm cúng vẫn đầy đủ các lễ vật như hương hoa, nước sạch, cơm rượu nếp, trái cây (như mít, na, sầu riêng, xoài…) và vàng mã.
Trái cây ở miền Nam thường đa dạng và phong phú hơn do điều kiện khí hậu thuận lợi. Người miền Nam thường chọn những loại quả chín mọng, ngọt lành để dâng cúng. Mâm cúng miền Nam toát lên sự phong phú, no ấm, thể hiện tinh thần hào sảng và lòng hiếu khách của con người phương Nam.
Một số lưu ý quan trọng khi cúng Tết Đoan Ngọ
Bên cạnh việc chuẩn bị mâm cúng, khi thực hiện nghi lễ cúng Tết Đoan Ngọ, gia chủ cần lưu ý một số điểm sau để nghi lễ được trọn vẹn:
- Thời gian cúng: Theo quan niệm dân gian, thời gian cúng Tết Đoan Ngọ tốt nhất là vào buổi trưa, khoảng từ 11h đến 13h. Đây là lúc dương khí mạnh nhất, mặt trời ở đỉnh đầu, thích hợp để “giết sâu bọ” và đón lộc.
- Cách thức cúng: Mâm cúng nên được sắp xếp gọn gàng, sạch sẽ. Khi thắp hương, gia chủ nên thành tâm khấn vái, cầu mong sức khỏe, bình an cho gia đình và tưởng nhớ đến tổ tiên.
- Những điều kiêng kỵ: Trong ngày Tết Đoan Ngọ, người dân thường kiêng kỵ những việc như: không vứt giày dép lộn xộn (vì trong tiếng Hán, giày dép đọc là “tà”), không đánh rơi tiền bạc, không mua vật phẩm có hình thù kỳ lạ… để tránh những điều xui rủi.
- Phong tục tắm lá: Vào ngày này, nhiều gia đình còn có phong tục tắm nước lá để thanh tẩy cơ thể, giúp cơ thể khỏe mạnh, xua đuổi tà khí. Các loại lá thường dùng là lá bưởi, lá sả, lá chanh… đun sôi với nước.
Việc chuẩn bị mâm cúng Tết Đoan Ngọ không chỉ là một nghi lễ truyền thống mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần, sum họp. Qua đó, mọi người cùng nhau nhớ về cội nguồn, tổ tiên và cầu mong những điều tốt đẹp nhất cho tương lai. Dù ở miền nào, sự thành tâm và lòng biết ơn vẫn là yếu tố quan trọng nhất trong ngày lễ đặc biệt này. Bạn có thể tham khảo thêm nhiều thông tin văn hóa, đời sống khác tại chuaphatanlongthanh.com.
Việc hiểu rõ sự khác biệt trong phong tục cúng Tết Đoan Ngọ giữa ba miền Bắc, Trung, Nam không chỉ giúp bạn chuẩn bị mâm cúng đúng chuẩn mà còn là cách để gìn giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Dù là món chè trôi nước ngọt lành ở miền Nam, hay bát cơm rượu nếp nồng đượm ở miền Bắc, hay đĩa chè kê dân dã ở miền Trung, tất cả đều chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc về sức khỏe, sự đoàn viên và lòng biết ơn. Hãy chuẩn bị một mâm cúng tươm tất và thành tâm để đón một Tết Đoan Ngọ an lành, trọn vẹn bên gia đình và người thân.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
