Nghi thức cúng quá đường là một nghi lễ trang nghiêm và đặc biệt quan trọng trong đời sống tu tập của các hành giả tại các tự viện. Đây không chỉ là thời điểm để các Tăng Ni, Phật tử dùng bữa cơm trong chánh niệm mà còn là cơ hội để thực hành pháp thí, hồi hướng công đức cho chư thần, chúng sanh. Việc hiểu và thực hiện đúng nghi thức này giúp hành giả nuôi dưỡng tâm từ bi, biết ơn và tịnh hóa nghiệp lực. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp một hướng dẫn chi tiết và dễ hiểu về nghi thức cúng quá đường, giúp bạn đọc nắm bắt trọn vẹn từng bước hành trì.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Toàn Tập Về Lễ Cúng Bốc Mộ: Thủ Tục, Mâm Cúng Và Bài Văn Khấn Chuẩn Xác
Có thể bạn quan tâm: Cúng Xe Rằm Tháng 7: Văn Khấn Chi Tiết Và Những Điều Cần Nhớ Để Bình An Trên Mọi Nẻo Đường
Tóm Tắt Các Bước Thực Hiện Nghi Thức Cúng Quá Đường
Để thực hiện nghi thức cúng quá đường một cách trọn vẹn, bạn cần nắm rõ quy trình từ bước chuẩn bị đến khi kết thúc bữa ăn. Dưới đây là các bước chính được tóm tắt để bạn dễ theo dõi:
- Chuẩn bị và Cúng dường: Ngồi vào bàn ăn, chắp tay xá, bắt ấn và tụng bài cúng dường Tam Bảo cùng chư vị Bồ Tát.
- Xuất Sanh (Cúng cơm chư thần): Dùng 7 hạt cơm, trì chú cam lồ và tụng các thần chú để cúng dường cho chư thần, quỉ thần.
- Tống thực (Chu cấp cho chúng sanh): Tụng chú để ban tặng thức ăn cho các loài quỉ thần, La sát.
- Chuẩn bị thọ thực: Tụng bài “Xướng Tăng Bạt” và thầm nguyện khi bưng bát cơm lên trán.
- Gắp cơm và Nguyện: Gắp ba miếng cơm đầu tiên với ba lời nguyện lớn: đoạn ác, tu thiện, độ chúng sanh.
- Thọ thực trong chánh niệm: Ăn cơm với sự quán tưởng về năm pháp quán (biết ơn, tinh tấn, từ bỏ tham dục, xem thức ăn như thuốc, nuôi dưỡng chánh niệm).
- Uống nước và Tụng chú: Trước khi uống nước, trì chú để tịnh hóa và bảo vệ sinh mạng.
- Kết thúc bữa ăn: Tụng bài Kiết Trai và Phục Nguyện, hồi hướng công đức cho tự thân và pháp giới chúng sanh.
- Niệm Phật Kinh Hành: Sau bữa ăn, hành giả thực hiện niệm Phật kinh hành để kết thúc thời khóa.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Ông Táo Khi Nào? Cẩm Nang Thời Gian, Nghi Thức Và Những Điều Cần Biết
Có thể bạn quan tâm: Cúng Tứ Phủ Hội Đồng: Cẩm Nang Toàn Tập Về Nghi Thức, Ý Nghĩa Và Lễ Vật
Nghi Thức Cúng Quá Đường: Ý Nghĩa và Các Bước Chi Tiết
Nghi thức cúng quá đường không chỉ là một nghi lễ thông thường mà còn là pháp môn thực hành sâu sắc về tâm từ bi và trí tuệ. Khi hành giả thọ thực, họ không chỉ nuôi dưỡng cơ thể mà còn nuôi dưỡng tâm linh. Dưới đây là chi tiết từng bước trong nghi thức này.
1. Phần Cúng Dường
Bước đầu tiên của nghi thức cúng quá đường là giai đoạn cúng dường. Sau khi nghe tiếng khánh, hành giả chắp tay đồng xá và ngồi vào bàn ăn. Đây là lúc để tịnh hóa không gian và tâm thức.
Hành giả bắt ấn (tay trái bắt ấn Tâm sơn, tay phải kiết ấn Tam Muội) và dâng bát cơm lên ngang tầm mắt trong khi tụng bài cúng dường. Bài cúng dường này là lời dâng lên các đấng tối cao trong vũ trụ Phật giáo:
- Cúng dường chư Phật: Bao gồm Thanh tịnh Pháp Thân Tì Lô Gía Na Phật, Viên Mãn Báo Thân Lô Xá Na Phật, Thiên Bá Ức Hóa Thân Thích Ca Mâu Ni Phật, Đương Lai Hạ Sanh Di Lặc Tôn Phật, Cực Lạc Thế Giới A Di Đà Phật, và thập phương tam thế nhất thiết chư Phật.
- Cúng dường chư Bồ Tát: Đại Trí Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát, Đại Hạnh Phổ Hiền Bồ Tát, Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát, và chư tôn Bồ Tát Ma Ha Tát.
- Cúng dường pháp: Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật (Trí tuệ Bát Nhã).
- Nghĩa lý: Khi cúng dường Tam đức lục vị (chư Phật, chư Tăng) và pháp giới hữu tình, hành giả nguyện chúng sanh được “Thiền duyệt vi thực, pháp hỷ sung mãn” (dùng pháp hỷ làm thực phẩm, lòng tràn đầy niềm vui Phật pháp). Bát cơm được đặt xuống sau khi cúng dường, chuyển sang giai đoạn tiếp theo.
2. Giai Đoạn Xuất Sanh
Giai đoạn “Xuất Sanh” trong nghi thức cúng quá đường là nghi lễ cúng cơm cho chư thần, quỉ thần. Đây là một hành động từ bi đặc biệt, thể hiện lòng thương xót của người Phật tử đối với các loài hữu tình đang đói khổ.
- Chuẩn bị: Giới sư (hoặc người chủ lễ) để một cái chung nhỏ trong lòng bàn tay trái, tay phải gắp 7 hạt cơm放入 chung.
- Trì chú Cam lồ: Hành giả quyết ấn cam lồ và tụng chú: “Pháp lực bất tư nghì. Từ bi vô chướng ngại. Thất liệp biến thập phương. Phổ thí châu sa giới. Án độ lợi ích tá ha.” (Lặp lại 3 lần). Chú ngữ này khai mở lòng từ bi và gia trì năng lượng cho việc cúng dường.
- Đồng tụng: Sau đó, đại chúng tụng các thần chú:
- “Nẳng mồ tát phạ đát tha, nga đa phạ lồ chỉ đế. Án tam bạt ra tam bạt ra hồng” (3 lần).
- “Nẳng mồ tô rô bà da, đát tha nga đa da, đát điệt tha. Án tô rô, tô rô, bát ra tô rô, bát ra tô rô tà bà ha.” (3 lần).
- “Án Nga nga nẵng Tam Bà Phạ Phiệt Nhựt Ra Hồng” (3 lần).
- Chủ lễ thầm nguyện: Chủ lễ thầm đọc: “Nhữ đẳng quỉ thần chúng. Ngã kim thí nhữ cúng. Thử thực遍 thập phương. Nhất thiết quỉ thần cộng. Án mục lăng tá bà ha.” (3 lần). Đây là lời cam kết cúng thí cho tất cả chúng sanh trong mười phương.
3. Giai Đoạn Tống Thực
Sau khi cúng dường cho chư thần, nghi thức tiếp tục với “Tống thực” – tức là ban tặng thức ăn cho các loài quỉ thần hung dữ hơn.
- Thị giả (Người thị hiện): Người chủ lễ tụng: “Đại Bàng Kim Xí Ðiểu, Khoáng dạ quỉ thần chúng, La sát quỉ tử mẫu, Cam lồ tất sung mãn. Án mục đế tóa ha.” (7 lần).
- Dịch nghĩa: “Chim đại bằng cánh vàng, chúng quỉ thần đồng rộng, mẹ của quỉ la sát, cam lộ no đủ cả.”
- Ý nghĩa: Đây là nghi lễ cúng thí cho các loài quỉ thần hung dữ, La sát (ma nữ), và các chúng sanh trong cõi dục. Thông qua chú nguyện, hành giả biến thức ăn thông thường thành Cam lồ (nước cam lồ) để làm no đủ và an lành cho các loài này, giúp chúng giảm bớt sự hung hãn và không gây chướng ngại cho việc tu tập.
4. Giai Đoạn Chuẩn Bị Thọ Thực
Sau khi cúng dường cho chúng sanh, hành giả quay trở lại với việc thọ thực của chính mình. Đây là lúc để chuẩn bị tâm thức cho việc ăn uống trong chánh niệm.
- Xướng Tăng Bạt: Thầy chủ lễ tụng: “Phật chế Tỷ kheo, thực tồn ngũ quán, tán tâm tạp thoại, tín thí难 tiêu, đại chúng, văn khánh thanh, các chánh niệm. Nam Mô A Di Đà Phật.”
- Dịch nghĩa: “Phật dạy đại chúng, ăn xét năm điều, nghĩ sai nói chuyện, tín thí难 tiêu (khó tiêu), đại chúng nghe tiếng khánh, cùng chánh niệm.”
- Bưng bát cơm: Hai tay bưng bát cơm đưa lên trán và thầm đọc: “Chấp trì Ưng khí, đương nguyện chúng sanh, thành tựu pháp khí, thọ thiên nhân cúng. Án chỉ rị chỉ rị phạ nhật ra hồng phấn tra” (3 lần).
- Dịch nghĩa: “Tay bưng bát cơm, nguyện cho chúng sanh, Pháp thí thành tựu, nhận trời người cúng dường.”
- Gắp ba miếng cơm: Hành giả gắp ba miếng cơm và thầm nguyện theo từng miếng:
- Nguyện đoạn nhất thiết ác (Nguyện dứt tất cả điều ác).
- Nguyện tu nhất thiết thiện (Nguyện làm tất cả điều lành).
- Thệ độ nhất thiết chúng sanh (Nguyện độ tất cả chúng sanh).
Ba lời nguyện này là nền tảng của hành động thọ thực, biến việc ăn uống thành công đức.
5. Thọ Thực và Quán Tưưởng
Đây là giai đoạn trọng tâm của nghi thức cúng quá đường, nơi hành giả thực hành “Năm pháp quán” trong khi ăn.
- Năm pháp quán:
- Biết ơn: “Con xin biết ơn người đã phát tâm cúng dường, sửa soạn những thức ăn này.”
- Tinh tấn: “Con nguyện nỗ lực tu học, trao dồi giới hạnh để xứng đáng thọ dụng những thức ăn này.”
- Từ bỏ tham dục: “Trong khi ăn, con nguyện từ bỏ lòng tham dục, tham ăn.”
- Quán thực phẩm như thuốc: “Con quán chiếu những thức ăn này như những vị thuốc, để cho thân thể con khỏi bệnh tật.”
- Nuôi dưỡng chánh niệm: “Con nuôi dưỡng chánh niệm, chỉ vì để thành tựu đạo nghiệp giải thoát giác ngộ con thọ dụng những thức ăn này.”
Việc thực hành năm pháp quán giúp hành giả không bị cuốn theo dục vọng mà biến bữa ăn thành liều thuốc dưỡng sinh và nuôi lớn tâm linh.
6. Uống Nước và Kết Thúc Bữa Ăn
Sau khi dùng xong cơm, trước khi uống nước, hành giả cần trì chú để tịnh hóa.
- Trì chú khi uống nước: “Phật quán nhất bát thủy, bát vạn tứ thiên trùng, nhược bất持 thử chú, như thực chúng sanh nhục. Án phạ tất ba ra ma ni sa ha” (3 lần).
- Dịch nghĩa: “Phật nhìn một bát nước, tám vạn tư vi sinh, nếu không trì chú này, như ăn thịt chúng sanh.”
- Bài Kiết Trai: Tụng “Nam mô tát đa nẫm, tam miệu tam bồ đề, cu chi nẫm, đát điệt tha. Án chiếc lệ chủ lệ chuẩn đề ta bà ha” (7 lần). Kế đến là tụng: “Sở vị bố thí giả, tất hoạch kỳ lợi ích, nhược vị nhạo bố thí, hậu tất đắc an lạc. Phạn thực dĩ ngật, ương nguyện chúng sanh, sở tác giai biện, c cụ chư Phật Pháp.”
- Phục Nguyện: Thầy chủ lễ xướng: “Thân Phi nhất lũ, thường tư chức nữ chi lao, nhựt thực tam xan, mỗi niệm农夫 chi khổ. Phổ Nguyện đàn na tín thí, tăng ích phước điền, pháp giới chúng sanh, đồng thành Phật Đạo.”
- Đại chúng đồng niệm: “Nam Mô A-Di-Đà Phật”, nghe khánh cùng đứng dậy chắp tay xá và lui ra.
7. Niệm Phật Kinh Hành
Sau khi kết thúc bữa ăn, hành giả không ngay lập tức làm việc khác mà tiếp tục thực hành Phật pháp qua thời khóa niệm Phật kinh hành. Đây là cách để chuyển hóa năng lượng từ bữa ăn thành công đức tu tập.
- Niệm Phật Kinh Hành: Hành giả đi từng bước thong thả, miệng niệm: “A-Di-Đà Phật thân kim sắc, Tướng hảo quang-minh vô đẳng-luân, Bạch hào uyển-chuyển ngũ tu-di, Cám mục trừng thanh tứ đại hải. Quang trung hóa Phật vô số ức, Hóa Bồ-tát chúng diệc vô-biên, Tứ thập bát nguyện度 chúng-sinh, Cửu phẩm hàm linh đăng bỉ ngạn.”
- Niệm danh hiệu chư Phật/Bồ Tát: Tiếp tục niệm:
- Nam-mô Tây-phương Cực-lạc thế-giới đại-từ đại-bi A-Di-Đà Phật.
- Nam-mô A-Di-Đà Phật (108 lần).
- Nam-mô Đại-bi Quán-thế-âm Bồ-tát (3 lần).
- Nam-mô Đại-Thế-Chí Bồ-tát (3 lần).
- Nam-mô Đại-Tạng Vương Bồ-tát (3 lần).
- Nam-mô Thanh-tịnh Đại-Hải chúng Bồ-tát (3 lần).
- Hồi Hướng: Kết thúc bằng bài kệ hồi hướng: “Nguyện đem công đức này, hướng về khắp tất cả, đệ tử và chúng sanh, đều trọn thành Phật Đạo.”
Đây là quy trình cúng quá đường đầy đủ và chi tiết, giúp hành giả thực hiện trọn vẹn pháp môn thọ thực trong chánh niệm. Bạn có thể tìm thấy thêm nhiều bài viết bổ ích về các nghi lễ khác tại chuaphatanlongthanh.com.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
