Đối với người Việt Nam, phong tục thờ cúng tổ tiên và thần linh từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh. Những nghi lễ này không chỉ là biểu hiện của lòng thành kính mà còn mang ý nghĩa cầu mong bình an, may mắn và tài lộc cho gia đình. Tuy nhiên, trong quá trình chuẩn bị và thực hiện, không phải ai cũng hiểu rõ về những quy tắc, điều kiêng kỵ cần tránh. Việc phạm phải những điều cấm kỵ có thể dẫn đến sự thiếu tôn trọng, làm mất đi ý nghĩa thiêng liêng của buổi lễ, thậm chí rước lấy những điều không may. Vì vậy, việc tìm hiểu kỹ lưỡng về những điều kiêng kỵ ở những nghi lễ cúng bái là vô cùng cần thiết để mỗi người có thể thể hiện đúng lòng thành của mình.
Việc chuẩn bị một mâm cúng đúng cách, từ lễ vật cho đến cách thức hành lễ, đều cần sự tỉ mỉ và am hiểu nhất định. Dưới đây là những nguyên tắc và điều cấm kỵ cơ bản mà bạn cần ghi nhớ để các nghi lễ diễn ra suôn sẻ và trọn vẹn.
Có thể bạn quan tâm: Các Điều Kiêng Cúng Khi Thờ Cúng Ông Địa Để Gia Chủ Gặp Nhiều May Mắn
Kiêng kỵ trong khâu chuẩn bị lễ vật
Khâu chuẩn bị lễ vật là bước đầu tiên và cũng là bước quan trọng nhất. Lễ vật thể hiện sự thành tâm của gia chủ, chính vì thế, có rất nhiều điều kiêng kỵ mà bạn cần lưu ý.
Chọn lựa và sơ chế lễ vật
Một trong những điều cấm kỵ hàng đầu là sử dụng lễ vật đã qua sử dụng hoặc có dấu hiệu hư hỏng. Tất cả các loại trái cây, bánh kẹo, xôi chè hay đồ mặn đều phải là đồ tươi ngon, nguyên vẹn. Trái cây cúng nên chọn loại đẹp, không dập nát, nên chọn những loại có tên gọi mang ý nghĩa tốt lành như cam (thuận lợi), táo (bình an), nho (phú quý), sung (đủ đầy).
Về phần thịt cúng (nếu có), không nên chọn các loại thịt có hiện tượng thâm tím, chảy máu hay đã để lâu ngày. Gia vị ướp cũng cần nêm nếm vừa phải, không nên quá mặn hoặc quá nhạt. Theo quan niệm dân gian, đồ cúng mặn thường được dùng để cúng các thần linh, thổ địa, còn đồ cúng chay (trái cây, bánh kẹo, xôi chè) thường dùng để cúng Phật, các vị thần tiên hoặc cúng tổ tiên.
Đặc biệt, khi rửa lễ vật, bạn cần rửa sạch sẽ, không để lại bụi bẩn hay hóa chất. Tuy nhiên, cần lưu ý không nên rửa hoa quả quá kỹ làm trôi hết lớp phấn tự nhiên, vì điều này có thể làm mất đi sự tươi ngon vốn có.
Phải kiêng kỵ điều gì khi sắp xếp mâm cúng?
Việc sắp xếp mâm cúng cũng tuân theo những quy tắc nghiêm ngặt. Mâm cúng phải được sắp xếp ngay ngắn, trật tự, không để lung tung hoặc nghiêng vẹo. Theo nguyên tắc “Đông bình, Tây quả”, mâm cúng thường được sắp xếp theo hướng: ở giữa là bát hương, hai bên là hai cây đèn (nến), phía trước là mâm cơm hoặc lễ vật. Lễ vật nên được sắp xếp cao dần về phía bát hương.
Một điều kiêng kỵ khác là không nên đặt lễ vật cúng chung với các vật dụng cá nhân hoặc những thứ không sạch sẽ. Mâm cúng phải được đặt ở nơi cao ráo, sạch sẽ, không bị che khuất. Tuyệt đối không đặt mâm cúng ở những nơi ẩm thấp, tối tăm hoặc dưới đất.
Ngoài ra, khi chuẩn bị mâm cúng, gia chủ cần kiêng kỵ những điều sau:
- Không dùng hoa giả: Nên dùng hoa tươi để cúng, hoa giả không mang ý nghĩa thành tâm.
- Không dùng hoa có gai: Tránh các loại hoa có gai nhọn như hoa hồng, hoa cẩm chướng,… thay vào đó nên dùng hoa cúc, hoa lan, hoa huệ,…
- Không dùng đồ cúng đã cúng qua: Tuyệt đối không dùng lại đồ cúng đã cúng cho người khác hoặc cúng ở nơi khác, phải dùng đồ mới hoàn toàn.
Kiêng kỵ trong cách bài trí bàn thờ
Có thể bạn quan tâm: Những Điều Cần Biết Khi Cúng 23 Tháng Chạp
Bàn thờ là nơi linh thiêng nhất trong nhà, là nơi giao thoa giữa cõi âm và cõi dương. Vì vậy, cách bài trí bàn thờ cũng có những quy tắc kiêng kỵ vô cùng khắt khe.
Vị trí đặt bàn thờ
Theo phong thủy, bàn thờ phải được đặt ở nơi “tọa cát hướng cát”, tức là nằm ở vị trí tốt và quay về hướng tốt so với tuổi của gia chủ. Tuyệt đối không đặt bàn thờ ở những vị trí sau:
- Dưới xà ngang: Đặt bàn thờ dưới xà ngang sẽ tạo ra áp lực lớn, khiến cho gia đình hao tốn tiền của, dễ đau ốm bệnh tật.
- Đối diện nhà tắm, nhà vệ sinh: Những nơi này có luồng khí không tốt, uế tạp, sẽ làm ô uế bàn thờ.
- Đặt ở nơi ồn ào: Bàn thờ cần sự thanh tịnh, không nên đặt ở nơi có người đi lại nhiều, gần tivi, loa đài.
- Đặt ở lối đi lại: Sẽ làm mất đi sự tôn nghiêm của không gian thờ cúng.
Ngoài ra, bàn thờ nên được đặt ở nơi thông thoáng, có ánh sáng tự nhiên, nhưng không nên để ánh nắng chiếu trực tiếp vào bát hương.
Các vật dụng trên bàn thờ
Bàn thờ gia tiên thường có những vật dụng như bát hương, lọ hoa, đĩa quả, ống cắm hương, chân nến,… Các vật này phải được sắp xếp đúng vị trí. Bát hương thường được đặt ở vị trí trung tâm, cao nhất. Lọ hoa thường đặt ở bên tay trái (từ hướng nhìn ra ngoài), đĩa quả đặt bên tay phải.
Một điều kiêng kỵ lớn là không để các vật linh tinh, không liên quan lên bàn thờ như chìa khóa, ví tiền, điện thoại, sách vở,… Bàn thờ chỉ nên có những vật dụng cần thiết cho việc thờ cúng.
Ngoài ra, cần kiêng kỵ:
- Bát hương không được để quá bẩn: Cần phải lau dọn bàn thờ thường xuyên, nhưng khi lau dọn cần phải dùng nước sạch, khăn sạch, không nên dùng chung khăn lau bàn thờ với các khăn lau khác trong nhà.
- Không để tro hương quá đầy: Khi bát hương quá đầy tro, cần phải rút bớt chân hương, nhưng phải làm vào ngày lành tháng tốt, không nên làm tùy tiện.
- Không để hoa héo, quả thối: Cần phải thay hoa quả thường xuyên, không để hoa héo, quả thối trên bàn thờ.
Kiêng kỵ trong ngày cúng và khi hành lễ
Ngày cúng cũng là một yếu tố quan trọng. Tùy vào từng mục đích cúng (cúng gia tiên, cúng thần tài, cúng tết, cúng ma chay,…) mà chọn ngày phù hợp. Tuy nhiên, có những nguyên tắc chung về kiêng kỵ trong ngày cúng và khi hành lễ.
Kiêng kỵ về trang phục và thái độ
Gia chủ khi hành lễ phải ăn mặc chỉnh tề, nghiêm trang. Không nên mặc quần đùi, áo ba lỗ, áo rách,… Tuyệt đối kiêng kỵ ăn mặc hở hang, lòe loẹt hoặc quá ngắn. Trang phục nên là những màu sắc trang nhã, không quá sặc sỡ.
Thái độ khi cúng cũng phải thành tâm, nghiêm túc. Không nên vừa cúng vừa cười đùa lớn tiếng, cãi vã hay có những hành động thiếu tôn trọng. Khi thắp hương, nên thắp đúng số lượng hương (thường là 3 hoặc 5 nén), cắm hương vào lư cho ngay ngắn, không để hương bị nghiêng vẹo.
Có thể bạn quan tâm: Những Vật Dụng Cúng Ông Táo Chuẩn Nhất Theo Truyền Thống Việt Nam
Kiêng kỵ khi thắp hương và khấn vái
Khi thắp hương, cần lưu ý:
- Không thắp hương bằng tay ướt: Phong tục Việt Nam kiêng kỵ thắp hương khi tay còn ướt, vì vậy cần lau tay thật khô trước khi thắp hương.
- Không dùng lửa đỏ để thắp: Khi thắp nến, không dùng lửa đỏ (từ bật lửa, diêm) để châm nến, mà phải dùng nến khác cháy để châm, như vậy mới giữ được ngọn lửa thiêng.
- Không thắp hương lung tung: Không nên thắp hương ở những nơi không phải là bát hương, ví dụ như cắm hương lung tung trên bàn thờ.
Về phần khấn vái, cần đọc bài khấn một cách trang nghiêm, rõ ràng. Nếu không nhớ hết bài khấn, có thể đọc ngắn gọn nhưng phải thể hiện được sự thành tâm, kính trọng. Không nên khấn vái những điều quá tham lam, vô lý.
Kiêng kỵ sau khi cúng
Sau khi cúng xong, không nên vội vàng dọn dẹp ngay. Cần để hương cháy hết một nửa hoặc gần hết rồi mới dọn dẹp. Khi dọn dẹp, cần kiêng kỵ:
- Không được động vào bát hương: Khi dọn dẹp mâm cơm cúng, không nên động vào bát hương hay các chân nến.
- Kiêng kỵ để người khác động vào mâm cúng: Trong lúc cúng, không nên để người khác (đặc biệt là trẻ con) chạy nhảy, đùa giỡn xung quanh mâm cúng.
- Thức ăn cúng: Sau khi cúng xong, thức ăn có thể mang xuống cho gia đình dùng, nhưng không nên mang đi vứt hoặc cho người khác.
Những điều kiêng kỵ đặc biệt theo từng nghi lễ
Mỗi nghi lễ cúng bái lại có những kiêng kỵ riêng, không thể áp dụng chung một quy tắc cho tất cả.
Cúng khai trương, khánh thành
Khi cúng khai trương, khánh thành, cần kiêng kỵ:
- Người cúng: Phải là người có uy tín, địa vị trong công ty hoặc gia đình, không nên để người làm công ăn lương thay mặt cúng.
- Thời gian: Nên chọn giờ hoàng đạo, ngày tốt để làm lễ.
- Lễ vật: Tránh dùng các loại hoa quả có tên không hay như chuối (vì chuối nghe như “chúi”, ý chỉ sự sa sút), cam (vì cam có thể hiểu là “tăm tối”)… Thay vào đó nên dùng các loại hoa quả như táo, lê, nho, dưa hấu,…
Cúng cô hồn, cúng chúng sinh
Đây là nghi lễ cúng cho các vong linh không nơi nương tựa, vì vậy cần kiêng kỵ:
- Không cúng trong nhà: Nên cúng ở ngoài sân, ngõ, hoặc nơi vắng vẻ, không cúng trong nhà vì sẽ rước vong linh vào nhà.
- Kiêng kỵ để trẻ con lại gần: Trong lúc cúng, không nên cho trẻ con lại gần mâm cúng, vì dễ bị vong linh trêu chọc.
- Thức ăn cúng: Thức ăn cúng không nên quá ngon, có thể cúng các loại bánh kẹo, cháo, cơm,… nhưng không nên cúng các loại hoa quả quá đắt tiền.
Cúng tết Nguyên Tiêu, rằm tháng Giêng
Rằm tháng Giêng là ngày rằm đầu năm, có ý nghĩa quan trọng. Khi cúng rằm tháng Giêng, cần kiêng kỵ:
- Không nên cúng quá mặn: Nên cúng chay là tốt nhất, vì đây là ngày rằm của Phật giáo.
- Kiêng kỵ cúng vào giờ Tý (23h-1h): Đây là giờ âm khí nặng, không tốt cho việc cúng bái.
Kiêng kỵ trong cách ăn mặc và cư xử của người đi cúng
Người đi cúng không chỉ kiêng kỵ về trang phục mà còn kiêng kỵ về hành vi, cử chỉ.
Trang phục
Có thể bạn quan tâm: Những Tục Thờ Cúng Sau Đám Tang Của Người Huế
Khi đi cúng, đặc biệt là đi cúng ở đình, chùa, đền, miếu, cần kiêng kỵ:
- Mặc áo dài: Đây là trang phục truyền thống, tuy nhiên, nếu không có áo dài, có thể mặc áo sơ mi, quần dài hoặc váy dài quá gối.
- Không nên mặc áo hai dây, áo croptop: Trang phục này không phù hợp với không gian linh thiêng.
- Màu sắc: Nên chọn các màu trang nhã, tránh các màu quá sặc sỡ như đỏ, cam, tím,…
Hành vi
Người đi cúng cần kiêng kỵ:
- Nói tục, chửi bậy: Đây là điều cấm kỵ lớn nhất, làm mất đi sự tôn nghiêm của nơi thờ tự.
- Chạm vào các đồ tế tự: Không nên tự ý đụng chạm vào các đồ tế tự, bát hương, hoặc các linh vật trên bàn thờ.
- Đi lại lung tung: Khi vào đình, chùa, cần đi lại nhẹ nhàng, không nên chạy nhảy, đùa giỡn.
Các câu hỏi thường gặp về những điều kiêng kỵ ở những nghi lễ cúng bái
Tôi có thể cúng cơm mặn vào ngày rằm không?
Việc cúng cơm mặn vào ngày rằm là một vấn đề còn nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, theo quan niệm của Phật giáo, vào ngày rằm (đặc biệt là rằm tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Chạp) nên cúng chay. Cúng chay thể hiện sự thanh tịnh, tôn kính đối với Phật, Bồ tát và các vị thần linh. Nếu gia đình bạn vẫn muốn cúng mặn, có thể cúng vào ngày mùng 1 hoặc các ngày khác trong tháng.
Đặt bàn thờ ở hướng Tây Bắc có được không?
Theo phong thủy, hướng Tây Bắc là hướng của cung Càn, thuộc về người cha, người lớn tuổi trong gia đình. Đặt bàn thờ ở hướng này có thể giúp gia đạo bình an, người lớn được mạnh khỏe. Tuy nhiên, cần phải xem xét tuổi của gia chủ để có hướng đặt bàn thờ phù hợp nhất.
Có nên cúng hoa giả không?
Không nên cúng hoa giả. Hoa giả không có sinh khí, không mang lại giá trị tâm linh. Thay vào đó, nên dùng hoa tươi để thể hiện sự thành tâm và trân trọng.
Khi thắp hương có cần kiêng kỵ điều gì không?
Khi thắp hương, cần kiêng kỵ:
- Tay ướt không thắp hương.
- Không dùng lửa đỏ để thắp nến.
- Không thắp hương lung tung, chỉ thắp ở bát hương.
- Không để tro hương rơi vãi lung tung.
Lời kết
Việc tìm hiểu và tuân thủ những điều kiêng kỵ ở những nghi lễ cúng bái không chỉ giúp cho buổi lễ được diễn ra trang nghiêm, đúng với truyền thống văn hóa của dân tộc mà còn thể hiện được lòng thành kính, sự biết ơn của con cháu đối với tổ tiên và thần linh. Hy vọng những thông tin trong bài viết này sẽ giúp bạn có thêm kiến thức để chuẩn bị cho các nghi lễ một cách chu đáo nhất, từ đó mang lại may mắn và bình an cho gia đình.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 12, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
