Mâm cỗ cúng mùa hè, đặc biệt là vào Tết Đoan Ngọ (mùng 5/5 Âm lịch), là một phong tục đẹp đã có từ lâu đời trong văn hóa người Việt. Đây không chỉ là nghi lễ thờ cúng tổ tiên mà còn mang ý nghĩa cầu mong một vụ mùa bội thu, xua đuổi tà ma và bệnh tật. Tuy nhiên, để chuẩn bị một mâm cỗ cúng đúng chuẩn, đầy đủ ý nghĩa và phù hợp với từng hoàn cảnh gia đình không phải là điều dễ dàng. Bài viết này sẽ cung cấp một hướng dẫn chi tiết, giúp bạn hiểu rõ về các loại mâm cỗ cũng như cách chuẩn bị sao cho tươm tất nhất.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cúng Sao Thái Âm: Ý Nghĩa, Văn Khấn Và Những Điều Cần Biết
Những lưu ý chung về nghi thức cúng và mâm cỗ ngày hè
Tết Đoan Ngọ (còn gọi là Tết diệt sâu bọ) diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch hàng năm. Đây là thời điểm khí trời sang hè, cây cối đâm chồi nảy lộc, nhưng cũng là lúc muỗi ruồi bắt đầu sinh sôi. Vì vậy, mâm cỗ cúng mùa hè không cần quá linh đình như cỗ Tết Nguyên Đán, nhưng phải có những món đặc trưng mang ý nghĩa “diệt sâu bọ” và cầu an.
Mâm cỗ cúng thường được chia làm hai loại chính: mâm cỗ chay để cúng Phật, thần linh và mâm cỗ mặn để cúng tổ tiên. Tùy vào tín ngưỡng gia đình mà bạn có thể chọn mâm cỗ phù hợp. Dưới đây là chi tiết về 3 loại mâm cỗ cúng mùa hè phổ biến nhất hiện nay.
Mâm cỗ cúng mùa hè cúng gia tiên (Mâm cỗ mặn)
Đây là mâm cỗ quan trọng nhất, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên. Mâm cỗ mặn ngày Tết Đoan Ngọ không cần quá nhiều món nhưng phải tươm tất, thể hiện được sự no ấm của gia đình.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cúng Ông Công Ông Táo Đơn Giản Cho Người Bận Rộn
Các món không thể thiếu
Mâm cỗ mặn cúng mùa hè thường bao gồm các món sau:
- Xôi chè: Xôi được đồ từ nếp thơm, có thể là xôi gấc (màu đỏ may mắn) hoặc xôi vò. Chè là chè đỗ đen hoặc chè đậu xanh. Đây là món không thể thiếu trong ngày Tết diệt sâu bọ.
- Thịt lợn luộc: Thịt lợn luộc nguyên miếng, để nguội rồi thái bày đĩa. Người ta quan niệm rằng ăn thịt lợn vào ngày này sẽ giúp cơ thể khỏe mạnh, “diệt trừ” các yếu tố gây bệnh.
- Bánh ú, bánh gio (bánh tro): Bánh ú hay bánh gio được làm từ gạo nếp, nước tro, có vị thanh mát, rất hợp để ăn vào ngày hè nóng nực.
- Hoa quả theo mùa: Mâm hoa quả ngày hè không thể thiếu các loại như mít, vải, xoài, dưa hấu… Trong đó, mít và vải là hai loại quả được ưa chuộng nhất để dâng cúng.
Cách trình bày
Mâm cỗ mặn cần được sắp xếp gọn gàng, đẹp mắt. Đĩa thịt luộc ở giữa, xôi chè được bọc lá chuối hoặc để trong bát đẹp. Hoa quả được rửa sạch, để nguyên cuống và bày xen kẽ. Tùy theo phong tục từng vùng miền mà cách bài trí có thể khác nhau, nhưng quy tắc chung là “bày mâm cao cỗ đầy”, thể hiện sự thành tâm.
Mâm cỗ cúng mùa hè cúng Phật, thần linh (Mâm cỗ chay)
Đối với những gia đình theo đạo Phật hoặc có bàn thờ thần linh, mâm cỗ cúng mùa hè thường là mâm cỗ chay. Mâm cỗ này không dùng bất kỳ sản phẩm nào từ động vật.
Các món chay đặc trưng
Có thể bạn quan tâm: Gợi Ý Thực Đơn Mâm Cơm Cúng Rằm Tháng Chạp Đầy Đủ Và Đẹp Mắt
Mâm cỗ chay ngày Tết Đoan Ngọ thường bao gồm:
- Xôi chè chay: Xôi chay được đồ không có thịt mỡ, có thể dùng dầu dừa thay thế. Chè chay thường là chè đậu xanh, chè hạt sen.
- Bánh ú chay: Bánh ú nhân chay (nhân đậu xanh, khoai môn).
- Rau củ quả luộc: Các loại rau như rau muống, rau lang luộc chấm tương, hoặc các món nộm chay từ dứa, dưa leo, cà rốt.
- Nem chay: Nem chay chiên giòn, ăn kèm rau sống.
- Hoa quả: Tương tự như mâm cỗ mặn, hoa quả chay phải tươi ngon, không dính đất bẩn.
Mâm cỗ chay đòi hỏi sự tinh khiết, thanh đạm. Các món ăn thường được chế biến công phu hơn một chút để tạo cảm giác ngon miệng nhưng vẫn giữ được tinh thần chay tịnh.
Mâm cỗ cúng mùa hè đơn giản (Mâm cỗ cúng tại nhà)
Với những gia đình bận rộn hoặc có điều kiện kinh tế hạn chế, một mâm cỗ cúng đơn giản nhưng vẫn giữ được ý nghĩa truyền thống là hoàn toàn có thể. Mâm cỗ này tập trung vào các món chính, không cần quá nhiều chi tiết cầu kỳ.
Gợi ý mâm cỗ đơn giản
- Bánh ú hoặc bánh gio: 1 cặp bánh.
- Chè: 1 bát chè đỗ đen hoặc chè đậu xanh.
- Hoa quả: 1 mâm hoa quả tươi (có thể chỉ cần 3 loại quả: chuối, xoài, mít hoặc vải, mận).
- Thịt lợn luộc: 1 đĩa thịt luộc nhỏ.
- Nhang đèn, nước trà, rượu trắng: Đầy đủ.
Mâm cỗ này tuy đơn giản nhưng vẫn đảm bảo các nghi lễ cơ bản: “Thịt lợn, chè, bánh ú, hoa quả”. Điều quan trọng nhất là lòng thành của người dâng cúng, không phải là sự xa hoa của mâm cỗ.
Ý nghĩa của các món ăn trong mâm cỗ cúng mùa hè
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cơm Cúng Mùng 1 Hàng Tháng: Ý Nghĩa Và 10+ Gợi Ý Thiết Thực
Mỗi món ăn trong mâm cỗ cúng mùa hè đều mang một ý nghĩa riêng, gắn liền với quan niệm “trời tháng năm, đất tháng năm”.
- Bánh ú, bánh tro: Có vị thanh, mát, giúp giải nhiệt cơ thể trong những ngày hè oi bức. Người xưa quan niệm ăn bánh tro sẽ giúp “lọc” cơ thể, loại bỏ chất độc.
- Thịt lợn: Trong dân gian, thịt lợn là món ăn bổ dưỡng, dễ tiêu hóa. Ăn thịt lợn vào ngày Tết Đoan Ngọ giúp cơ thể có đủ năng lượng để chống lại bệnh tật.
- Xôi chè: Xôi nếp dẻo, chè đậu đen là những món ăn bổ sung năng lượng, giúp cơ thể no lâu, khỏe mạnh.
- Hoa quả: Các loại hoa quả hè chứa nhiều vitamin, nước, giúp cơ thể thanh nhiệt, giải khát. Mít, vải, mận là những loại quả đặc trưng của mùa hè, thể hiện sự sung túc của đất trời.
Cách chuẩn bị mâm cỗ cúng mùa hè đúng giờ đẹp
Theo quan niệm dân gian, cúng Tết Đoan Ngọ phải cúng vào giờ Ngọ (từ 11h trưa đến 13h) là tốt nhất. Đây là lúc dương khí thịnh nhất, giúp việc diệt trừ “sâu bọ” trong người hiệu quả.
Các bước chuẩn bị:
- Chuẩn bị nguyên liệu: Mua sắm từ sáng sớm, chọn nguyên liệu tươi ngon.
- Chế biến: Các món luộc, đồ xôi, nấu chè nên làm từ hôm trước hoặc sáng sớm ngày mùng 5.
- Bày biện: Khoảng 10h30 – 11h là bắt đầu bày mâm cỗ.
- Khấn cúng: Đúng giờ Ngọ, thắp hương và khấn vái. Bài văn khấn thường khấn mời tổ tiên, thần linh về thụ hưởng và cầu xin bình an, mùa màng bội thu.
Một số lưu ý khi chuẩn bị mâm cỗ cúng mùa hè
Để mâm cỗ cúng mùa hè được trọn vẹn, bạn cần lưu ý một số điểm sau:
- Không để hoa quả dập nát: Hoa quả dâng cúng phải tươi ngon, không bị sâu thối. Đây là biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở.
- Thịt luộc không để quá lâu: Thịt luộc nên để trong tủ lạnh nếu làm từ hôm trước, hôm sau đem ra luộc lại cho nóng trước khi dâng cúng.
- Bánh ú, bánh tro: Nên chọn bánh còn nguyên vẹn, không bị bục nát.
- Văn khấn: Cần chuẩn bị bài văn khấn đầy đủ, đọc rõ ràng, thành tâm.
- Sau khi cúng: Sau khi hương cháy gần hết, gia chủ có thể hóa vàng và thụ lộc. Lộc cúng nên chia cho các thành viên trong gia đình để cầu mong may mắn.
Việc chuẩn bị mâm cỗ cúng mùa hè không chỉ là một nghi lễ mà còn là cách để các thành viên trong gia đình quây quần, nhắc nhở nhau về truyền thống uống nước nhớ nguồn. Dù là mâm cỗ đơn giản hay thịnh soạn, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm và mong ước một mùa hè bình an, khỏe mạnh cho cả gia đình.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 14, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
