Việc chuẩn bị mâm cúng vào các ngày rằm, mùng một hàng tháng đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Việt. Đây là phong tục đẹp thể hiện lòng thành kính, biết ơn đối với tổ tiên, thần linh và các bậc bề trên. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết cách sắp xếp mâm cúng cho đúng chuẩn, đầy đủ mà vẫn tiết kiệm. Bài viết này sẽ tổng hợp chi tiết các mâm cúng cho từng đối tượng, giúp bạn chuẩn bị một cách chu đáo nhất.
Mâm cúng rằm, mùng một không cần quá xa hoa, quan trọng nhất là sự thành tâm và cách bài trí gọn gàng, sạch sẽ. Tùy vào điều kiện kinh tế và phong tục từng vùng miền mà mâm cúng có thể khác nhau, nhưng về cơ bản sẽ chia thành các mâm cúng chính: cúng tổ tiên, cúng thần linh (thổ công), và cúng chúng sinh (cô hồn). Dưới đây là hướng dẫn chi tiết để bạn có một mâm cúng đầy đủ nhất.
Có thể bạn quan tâm: Ý Nghĩa Cốt Lõi Của Nghi Lễ Cúng Khai Trương Đầu Năm Mới
Mâm cúng tổ tiên (Gia tiên)
Đây là mâm cúng quan trọng nhất, thể hiện lòng tưởng nhớ đến ông bà, cha mẹ đã khuất. Mâm cúng thường được đặt ở bàn thờ gia tiên trong nhà.
Nguyên tắc chuẩn bị
Mâm cúng gia tiên thường là các món ăn mặn hoặc chay tùy theo tín ngưỡng gia đình. Tuy nhiên, vào ngày rằm tháng Giêng, nhiều gia đình thường cúng chay để thể hiện sự thanh tịnh. Các món ăn cần phải được rửa sạch, chế biến kỹ lưỡng và trình bày đẹp mắt.
- Xôi chè: Không thể thiếu trên bàn thờ gia tiên. Xôi thường là xôi gấc (màu đỏ thể hiện sự may mắn) hoặc xôi đỗ. Chè có thể là chè trôi nước (biểu tượng cho sự viên mãn).
- Trái cây: Nên chọn các loại quả theo mùa, tươi ngon, rửa sạch và để nguyên cuống. Nên trưng ngũ quả (5 loại quả) hoặc tam quả (3 loại quả) tùy theo không gian bàn thờ. Các loại quả thường dùng: chuối, bưởi, cam, táo, na, phật thủ…
- Nhang đèn: Gồm 1 lư hương, 2 cây nến (đèn dầu), 3 ly nước lọc sạch. Nước trong ly phải đổ đầy nhưng không tràn, thay nước thường xuyên.
Danh sách các món ăn mặn
Nếu gia đình bạn cúng mặn, có thể tham khảo các món sau:
- Gà luộc: Nên chọn gà trống (đối với gia đình có nhiều nam) hoặc gà mái (nếu muốn cầu mong sự hòa hợp). Gà luộc để nguyên con, bày ra mâm.
- Thịt quay/Thịt kho: Thịt quay (heo quay) hoặc thịt kho tàu (thịt ba chỉ kho với trứng) là món ăn quen thuộc.
- Bánh chưng/Bánh tét: Vào các dịp đặc biệt, bánh chưng là món không thể thiếu.
- Canh măng/Canh bóng: Một bát canh nóng hổi để khai vị.
- Nem rán (chả giò): Món ăn này mang ý nghĩa sum vầy.
- Đĩa rau củ quả luộc: Để cân bằng dinh dưỡng.
Mâm cúng thần linh (Thổ công, Tiền chủ)
Có thể bạn quan tâm: Top 10 Gợi Ý Địa Điểm Tổ Chức Sinh Nhật Ấm Cúng Tại Quận Bắc Từ Liêm
Mâm cúng thần linh thường được đặt ở bàn thờ Thổ Công (gian giữa) hoặc bàn thờ riêng. Mâm cúng này cầu mong thần linh che chở cho gia đạo bình an, làm ăn tấn tới.
Các bước chuẩn bị
Mâm cúng thần linh thường là mặn. Tuy nhiên, nếu gia đình có điều kiện, có thể cúng cả chay và mặn. Quan trọng nhất là lễ vật phải tươi ngon.
- Heo quay/Heo sữa: Heo quay là lễ vật quan trọng nhất để cúng thần linh. Heo quay nguyên con hoặc mua phần thịt quay về cắt miếng.
- Gà luộc: Tương tự như cúng gia tiên, gà luộc nguyên con là lựa chọn tối ưu.
- Bánh kẹo, trầu cau: 3 miếng trầu têm cánh phượng, 5 miếng cau. Bánh kẹo chọn loại ngon, còn nguyên bao bì.
- Rượu, nước uống: 1 chai rượu nhỏ, 3 ly nước lọc.
- Nhang đèn: Gồm 1 lư hương, 2 cây nến, 5 ly nước (hoặc 3 ly tùy phong tục).
Mâm ngũ quả
Mâm ngũ quả cúng thần linh cũng rất quan trọng. Cần chọn các loại quả có màu sắc rực rỡ, tên gọi mang ý nghĩa tốt lành như: bưởi (mọng nước, căng tròn), cam (thông minh), quýt (may mắn), chuối (chín mọng), ớt (cay nồng để tránh những điều không hay)… Cần tránh các loại quả có gai nhọn như sầu riêng, mít nếu không biết cách bài trí.
Mâm cúng chúng sinh (Cúng cô hồn)
Mâm cúng chúng sinh thường được đặt ở ngoài sân, ngõ hoặc trước cửa nhà. Mục đích là cúng cho các vong linh không ai thờ cúng, ma đói, ma lang thang. Đây là việc làm từ bi, tích phước cho gia đình.
Lễ vật cần thiết
Có thể bạn quan tâm: Tết Đoan Ngọ Cúng Chay Hay Mặn? Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa Sâu Xa Cần Biết
Mâm cúng chúng sinh không cần quá cầu kỳ, nhưng phải đầy đủ các thành phần sau:
- Cháo trắng: 1 nồi cháo nhỏ (khoảng 1-2 bát), không cho gia vị.
- Rau củ quả: Các loại rau lang, rau muống, cà rốt, chuối, xoài… (cắt nhỏ hoặc để nguyên). Đây là thức ăn cho chúng sinh.
- Bánh kẹo, tiền vàng: Gồm tiền lẻ (tiền thật), vàng mã (tiền âm phủ), bánh kẹo (bánh quy, kẹo). Tiền lẻ rải ra mâm.
- Xôi, chè: 1 đĩa xôi, 1 bát chè.
- Nước uống: 3-5 ly nước lọc.
- Cơm, muối, gạo: 1 bát cơm nhỏ, 1 bát muối, 1 bát gạo.
Lưu ý khi cúng chúng sinh
Khi cúng xong, gia chủ nên vãi muối và gạo ra xa để tránh ma quỷ tranh chấp. Gia chủ có thể đọc bài văn khấn cúng chúng sinh. Sau khi cúng xong, nên để một lúc rồi mới dọn dẹp.
Mâm cúng ngày rằm tháng Giêng (Đặc biệt)
Rằm tháng Giêng (15 tháng Giêng) được coi là ngày quan trọng nhất trong năm, “cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng”. Mâm cúng vào ngày này thường đầy đủ và chu đáo hơn các ngày rằm, mùng một hàng tháng thông thường.
Mâm cúng gia tiên
- Bánh chưng: Bánh chưng vuông (hoặc bánh tét) là lễ vật không thể thiếu.
- Heo quay/Gà luộc: Heo quay nguyên con hoặc gà luộc.
- Xôi gấc: Xôi gấc màu đỏ mang lại may mắn.
- Chè trôi nước: 1 bát chè trôi nước (hoặc chè xôi).
- Trái cây ngũ quả: Chọn các loại quả đẹp, tươi ngon.
- Nhang đèn, trầu cau, rượu nước: Đầy đủ như đã nêu ở trên.
Mâm cúng thần linh
- Bánh chưng: 1 cặp bánh chưng.
- Heo quay: Heo quay nguyên con (nếu điều kiện cho phép) hoặc heo quay miếng.
- Gà luộc: 1 con gà trống thiến.
- Xôi, chè: Xôi gấc, chè trôi nước.
- Trái cây: Ngũ quả.
- Nhang đèn, trầu cau, rượu nước: Đầy đủ.
Mâm cúng chúng sinh
- Cháo trắng: 1 nồi cháo.
- Cơm, muối, gạo: 1 bát cơm, 1 bát muối, 1 bát gạo.
- Tiền vàng, bánh kẹo, tiền lẻ: Đầy đủ.
- Rau củ quả: Các loại rau lang, rau muống, chuối, xoài, cà rốt…
- Bánh phúng: Bánh mì nhỏ.
Các món chay cho ngày rằm, mùng một
Có thể bạn quan tâm: Tết Đoan Ngọ Cúng Gì? Các Lễ Vật Và Ý Nghĩa Truyền Thống Cần Biết
Nhiều gia đình chọn cúng chay vào các ngày này để thể hiện sự thanh tịnh. Mâm cúng chay cũng rất đa dạng và phong phú.
Các món chay phổ biến
- Xôi chè: Xôi gấc, xôi dừa, chè trôi nước, chè đậu xanh.
- Gỏi chay: Gỏi ngó sen, gỏi rau câu, gỏi nấm.
- Canh chay: Canh nấm, canh chua chay, canh khoai sọ.
- Món chay chiên xào: Đậu hũ chiên sả ớt, rau củ xào, nem chay.
- Bánh: Bánh chưng chay (bánh chưng không thịt), bánh tét chay, bánh bao chay.
- Trái cây: Tương tự như mâm cúng mặn.
Lưu ý khi cúng chay
Khi cúng chay, cần tránh các nguyên liệu có mùi hăng như tỏi, hành, hẹ (theo quan niệm Phật giáo). Tuy nhiên, nếu gia đình theo tín ngưỡng dân gian thì có thể dùng các gia vị này.
Những lưu ý quan trọng khi chuẩn bị mâm cúng
Để mâm cúng được trọn vẹn, bạn cần lưu ý một số điểm sau:
- Lau dọn bàn thờ sạch sẽ: Trước khi cúng, cần lau dọn bàn thờ bằng nước sạch hoặc nước ngũ vị. Sắp xếp lại bài vị, bát hương cho gọn gàng.
- Chuẩn bị bài văn khấn: Nên chuẩn bị sẵn bài văn khấn phù hợp với từng đối tượng (gia tiên, thần linh, chúng sinh). Đọc văn khấn phải rõ ràng, thành tâm.
- Thời gian cúng: Thời gian cúng tốt nhất là vào sáng hoặc trưa. Riêng cúng chúng sinh có thể cúng vào chiều tối.
- Sắp xếp mâm cúng: Mâm cúng gia tiên và thần linh đặt trên bàn thờ. Mâm cúng chúng sinh đặt ở dưới đất, ngoài sân hoặc trước cửa nhà.
- Lưu ý về hoa cúng: Nên chọn hoa tươi, có màu sắc đẹp như hoa cúc, hoa hồng, hoa ly. Tránh hoa giả, hoa đã héo.
Theo các chuyên gia văn hóa, việc chuẩn bị mâm cúng rằm, mùng một không chỉ là thủ tục mà còn là cách để giáo dục con cháu về lòng biết ơn và truyền thống uống nước nhớ nguồn. Một mâm cúng dù đơn giản nhưng được chuẩn bị bằng cả tấm lòng sẽ mang lại giá trị tâm linh lớn lao.
Tổng hợp các thông tin trên, có thể thấy việc chuẩn bị mâm cúng ngày rằm, mùng một không quá phức tạp. Quan trọng nhất là sự thành tâm và cách bài trí khoa học. Hy vọng những chia sẻ từ chuaphatanlongthanh.com sẽ giúp bạn đọc có thêm kinh nghiệm để chuẩn bị mâm cúng cho gia đình mình một cách chu đáo nhất.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 14, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
