Mỗi dịp cuối năm, khi tiết trời chuyển mình, lòng người Việt lại rộn ràng với nhiều nghi lễ tâm linh đặc biệt. Một trong những nghi thức quan trọng và thiêng liêng không thể bỏ qua chính là lễ cúng hạ tết. Đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ tổ tiên, bày tỏ lòng biết ơn mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa con cháu với những người đã khuất. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về ý nghĩa, thời điểm, lễ vật và những bài cúng hạ tết phổ biến, để bạn có thể thực hiện nghi lễ một cách trọn vẹn và thành kính nhất.
Có thể bạn quan tâm: Bài Cúng Hạ Bát Hương Để Làm Nhà: Hướng Dẫn Chi Tiết, Chuẩn Phong Tục
Tổng quan về lễ cúng hạ tết
Lễ cúng hạ tết là một nghi thức truyền thống trong văn hóa tâm linh của người Việt, thường được thực hiện vào những ngày cuối năm, sau khi Tết Nguyên Đán đã qua đi. “Hạ tết” có nghĩa là “hạ lễ”, tức là kết thúc các nghi lễ Tết, dỡ bỏ những vật dụng, đồ trang trí liên quan đến Tết và trở lại cuộc sống thường nhật.
Ý nghĩa sâu sắc của lễ cúng hạ tết:
- Tưởng nhớ tổ tiên: Đây là dịp để con cháu bày tỏ lòng hiếu thảo, biết ơn đối với ông bà, cha mẹ đã khuất. Họ được mời về để cùng chia sẻ những món ăn cuối cùng của dịp Tết, như một lời tri ân cho những công lao, tình yêu thương mà họ đã dành cho con cháu.
- Kết thúc một chu kỳ: Lễ cúng đánh dấu sự kết thúc của một năm cũ và chuẩn bị bước vào một năm mới với nhiều hy vọng và kế hoạch mới. Nó giúp con người có một “dấu chấm” rõ ràng, để dọn dẹp những điều cũ kỹ, cả về vật chất lẫn tinh thần.
- Tái thiết lập trật tự: Sau những ngày Tết nhộn nhịp, mọi thứ có thể trở nên xáo trộn. Lễ cúng hạ tết là dịp để “thiết lập lại” trật tự trong gia đình, dọn dẹp nhà cửa, cất giữ đồ trang trí, và trở lại nhịp sống thường ngày.
- Cầu mong bình an: Dù là một buổi lễ tưởng nhớ, nhưng bài cúng hạ tết cũng không thể thiếu những lời cầu nguyện cho một năm mới an lành, sức khỏe, và may mắn cho các thành viên trong gia đình.
Thời điểm thực hiện lễ cúng hạ tết
Thời điểm thực hiện lễ cúng hạ tết không có một quy định cứng nhắc, mà phụ thuộc vào phong tục của từng vùng miền, từng gia đình. Tuy nhiên, có một số thời điểm phổ biến được nhiều người lựa chọn:
Có thể bạn quan tâm: Bài Cúng Hạ Thủy Tàu Thuyền: Lễ Hạ Thuyền, Kiêng Kỵ & Nghi Thức
1. Ngày mùng 7 tháng Giêng (Âm lịch)
Đây là thời điểm được rất nhiều gia đình lựa chọn. Sau 7 ngày Tết, mọi hoạt động đã trở lại bình thường, công việc, học tập đã bắt đầu. Việc cúng vào ngày này được xem là “hạ tết” chính thức, để dọn dẹp và trở lại cuộc sống thường nhật.
2. Ngày rằm tháng Giêng (15 tháng Giêng Âm lịch)
Rằm tháng Giêng, hay còn gọi là Tết Nguyên Tiêu, là một ngày lễ quan trọng khác. Một số gia đình chọn cúng hạ tết vào ngày này, coi đó là “hạ lễ” cuối cùng của mùa xuân.
3. Ngày mùng 10 tháng Giêng
Tại một số địa phương, đặc biệt là ở miền Bắc, ngày mùng 10 tháng Giêng được xem là “ngày hạ tết”. Đây là ngày được cho là phù hợp để dọn dẹp các vật dụng liên quan đến Tết.
4. Ngày mùng 1 tháng Hai (Âm lịch)
Một số gia đình, đặc biệt là những gia đình có phong tục riêng, chọn ngày đầu tiên của tháng Hai để thực hiện lễ cúng hạ tết.
5. Dựa theo tuổi của người chủ gia đình
Một số gia đình dựa vào tuổi của người chủ gia đình để chọn ngày “đẹp” nhất trong tháng Giêng để thực hiện lễ cúng. Họ có thể tham khảo lịch âm, chọn ngày hoàng đạo, tránh ngày xung khắc.
Có thể bạn quan tâm: Bài Cúng Hạ Rạp: Những Điều Cần Biết Về Nghi Lễ Quan Trọng Trong Đám Cưới Truyền Thống
Lưu ý: Dù chọn ngày nào, điều quan trọng nhất là lòng thành kính và sự chuẩn bị chu đáo. Ngày cúng nên được chọn vào buổi sáng hoặc buổi trưa, tránh buổi chiều tối.
Lễ vật cúng hạ tết
Lễ vật cúng hạ tết tuy không cầu kỳ như lễ cúng giao thừa hay lễ cúng rằm tháng Giêng, nhưng vẫn cần được chuẩn bị một cách trang trọng và đầy đủ. Dưới đây là danh sách những lễ vật cơ bản:
1. Hương, hoa, nến
- Hương (nhang): Là vật không thể thiếu trong bất kỳ nghi lễ nào. Hương thơm giúp thanh tẩy không gian, tạo cảm giác thiêng liêng.
- Hoa: Thường là hoa cúc, hoa lay ơn, hoa hồng, hoặc hoa sen (tùy theo mùa). Hoa tươi thể hiện sự trang trọng và lòng thành kính.
- Nến (đèn): Ánh sáng của nến tượng trưng cho sự ấm áp, soi đường cho các linh hồn trở về.
2. Trái cây
- Mâm ngũ quả: Đây là lễ vật quan trọng nhất. Mâm ngũ quả gồm 5 loại trái cây khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ). Các loại trái cây thường được chọn là: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài (tạo thành cụm từ “cầu vừa đủ xài”), hoặc cam, quýt, bưởi, thanh long, táo (tùy theo vùng miền).
- Ý nghĩa: Trái cây tươi ngon tượng trưng cho sự sung túc, thịnh vượng và lòng biết ơn đối với thiên nhiên.
3. Đồ mặn
- Gà luộc: Gà luộc nguyên con (thường là gà trống) là lễ vật phổ biến nhất. Gà phải được luộc chín, để nguyên con, đầu ngẩng cao, thể hiện sự tôn nghiêm.
- Xôi gấc: Xôi gấc có màu đỏ, tượng trưng cho sự may mắn, hạnh phúc.
- Bánh chưng hoặc bánh tét: Đây là biểu tượng của Tết Nguyên Đán. Việc cúng bánh chưng/bánh tét trong lễ hạ tết thể hiện sự kết nối giữa các nghi lễ trong dịp Tết.
- Canh măng hoặc các món ăn truyền thống khác: Tùy theo phong tục của từng gia đình, có thể có thêm các món ăn như canh măng, giò lụa, chả quế, v.v.
4. Đồ chay
Một số gia đình theo đạo Phật hoặc có phong tục cúng chay thì chuẩn bị mâm cỗ chay. Các món chay thường có: xôi đậu xanh, canh nấm, các loại bánh ngọt, trái cây, rau củ quả luộc.
5. Rượu, trà, nước lọc
- Rượu: Một chai rượu vang hoặc rượu gạo, rót ra 3 ly nhỏ.
- Trà: Một ấm trà nóng, rót ra 3 tách nhỏ.
- Nước lọc: 3 ly nước lọc.
6. Giấy tiền vàng mã
- Vàng mã: Các loại vàng mã như tiền âm phủ, vàng thỏi, quần áo, giày dép… để “cúng” cho người đã khuất.
- Lưu ý: Việc đốt vàng mã cần được thực hiện an toàn, tránh gây cháy nổ hoặc ô nhiễm môi trường.
7. Bánh kẹo, mứt
- Mứt Tết: Các loại mứt như mứt dừa, mứt gừng, mứt bí, mứt sen…
- Bánh kẹo: Các loại bánh kẹo ngọt, tượng trưng cho sự ngọt ngào, hạnh phúc.
8. Bánh chưng, bánh tét (nếu chưa cúng trước đó)
Nếu gia đình chưa cúng bánh chưng/bánh tét trong các dịp trước, thì đây là dịp thích hợp để cúng.
Các bài cúng hạ tết phổ biến
Dưới đây là một số bài cúng hạ tết phổ biến, được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng người Việt. Bạn có thể chọn một trong những bài cúng này, hoặc kết hợp các phần phù hợp với phong tục của gia đình mình.
Có thể bạn quan tâm: Bài Cúng Hạ Nêu Nam 2026: Hướng Dẫn Chi Tiết, Văn Khấn & Ý Nghĩa
Bài Cúng Hạ Tết (Cúng Tổ Tiên)
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Con kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương. Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, Long Mạch, Táo Quân, chư vị Tôn thần. Con kính lạy Tổ tiên, Hiển khảo, Hiển tỷ, chư vị Hương linh (nếu có phối thờ các vị Gia tiên thì thêm cụm từ "Gia tiên") nội ngoại. Tín chủ (chúng) con là: ............................................... Ngụ tại: .............................................. Hôm nay là ngày ..... tháng ..... năm ..... (Âm lịch) Tín chủ con nhờ ơn đức trời đất, chư vị Tôn thần, chư vị Tiên linh, thành tâm sắm lễ, hương, hoa, trà quả, thắp nén tâm hương dâng lên trước án. Trước bàn thờ Tổ tiên, con xin kính cẩn tấu trình: Nay nhân tiết xuân quang, xuân khí phát tiết, vạn vật sinh sôi. Con cháu chúng con nhớ tới cội nguồn, tưởng niệm ân đức Tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã sinh thành, dưỡng dục, tạo dựng cơ nghiệp, xây nền gia tộc. Tín chủ con cùng toàn thể con cháu, kính mời các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội, nam nữ tử tôn, các vị huyết tộc, tổ tiên dòng họ ... và chư vị Hương hồn nội ngoại họ ... cúi xin thương tình giáng về linh sàng, phù hộ độ trì cho con cháu, thêm tuổi thọ, mạnh khỏe thân tâm, gia cảnh an khang, công việc hanh thông, làm ăn phát đạt, gia đình hòa thuận, phúc thọ an khang. Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì. Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Bài Cúng Hạ Tết (Cúng Chúng Sinh)
Ngoài việc cúng tổ tiên, một số gia đình còn thực hiện lễ cúng chúng sinh (cúng cô hồn) vào dịp hạ tết, để bố thí cho các vong hồn lang thang, không nơi nương tựa.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Con kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương. Con kính lạy Đức Phật Di Đà. Con kính lạy Bồ Tát Quan Thế Âm. Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ. Con kính lạy chư vị Tôn thần. Hôm nay là ngày ..... tháng ..... năm ..... Nhân tiết hạ tết, tín chủ con thành tâm sắm lễ, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương dâng lên trước án, kính mời các vị chư thần về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Con kính lạy các chư vị Thần linh chấp quản ở đất này: các vị Thần linh bản xứ, Thổ địa, Thổ thần, Xứ thần, Trung ương Thổ thần, Trung ương Xứ thần, các vị Tiền chủ, Hậu chủ. Con kính lạy các hương hồn nội ngoại họ ... và các hương hồn lang thang, không nơi nương tựa. Các hương hồn có công với đất nước, có công với dân tộc, có công với dòng họ, có công với gia tộc, có công với khu vực này. Các hương hồn vô gia thất, vô chủ, lang thang, vất vưởng, không nơi nương tựa, không nơi trú ngụ. Con kính mời các hương hồn ấy về đây, hâm hưởng phẩm vật, hâm hưởng lễ vật, hâm hưởng hương hoa, hâm hưởng trà quả, hâm hưởng tiền vàng. Con xin các hương hồn đó, phù hộ cho tín chủ con được: gia đình an khang, bản mệnh bình an, công việc hanh thông, làm ăn phát đạt, gia đình hòa thuận, phúc thọ an khang. Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin được phù hộ độ trì. Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Bài Cúng Hạ Tết (Cúng Gia Tiên)
Bài cúng này ngắn gọn hơn, phù hợp với những gia đình có phong tục cúng ngắn gọn.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Con kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương. Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, Long Mạch, Táo Quân, chư vị Tôn thần. Con kính lạy Tổ tiên, Hiển khảo, Hiển tỷ, chư vị Hương linh. Tín chủ con là: ............................................... Ngụ tại: .............................................. Hôm nay là ngày ..... tháng ..... năm ..... (Âm lịch) Tín chủ con cùng toàn thể con cháu, thành tâm sắm lễ, hương, hoa, trà quả, thắp nén tâm hương dâng lên trước án. Con cháu chúng con xin kính báo: Sau một mùa xuân đầm ấm, sum vầy, nay tiết xuân đã qua, con cháu chúng con xin được dọn dẹp các vật dụng, đồ trang trí liên quan đến Tết, trở lại cuộc sống thường nhật. Trước khi hạ tết, chúng con xin kính cẩn dâng lên Tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã khuất những món ăn cuối cùng của dịp Tết, để tỏ lòng biết ơn, hiếu thảo. Chúng con kính mời các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội, nam nữ tử tôn, các vị huyết tộc, tổ tiên dòng họ ... và chư vị Hương hồn nội ngoại họ ... về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Chúng con kính xin các cụ, các vị phù hộ độ trì cho con cháu: sức khỏe dồi dào, công việc hanh thông, làm ăn phát đạt, gia đình hòa thuận, phúc thọ an khang. Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin được phù hộ độ trì. Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Hướng dẫn thực hiện lễ cúng hạ tết
Để lễ cúng hạ tết được diễn ra một cách trang trọng, thành kính và đúng phong tục, bạn có thể tham khảo quy trình dưới đây:
1. Chuẩn bị (1-2 ngày trước)
- Dọn dẹp bàn thờ: Lau chùi bàn thờ, lau sạch các vật dụng thờ cúng, thay nước, thay gạo, muối.
- Chuẩn bị lễ vật: Mua sắm các lễ vật theo danh sách đã nêu. Nên chọn những sản phẩm tươi ngon, chất lượng.
- Chuẩn bị mâm cúng: Sắp xếp các lễ vật trên mâm cúng một cách gọn gàng, trang trọng. Gà luộc đặt ở giữa, xung quanh là các món ăn khác.
- Chuẩn bị giấy tiền vàng mã: Gấp, xếp giấy tiền vàng mã gọn gàng.
2. Trong ngày cúng
- Dọn dẹp nhà cửa: Dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, thông thoáng. Đây là dịp để “dọn dẹp” cả về vật chất lẫn tinh thần.
- Thắp hương: Thắp hương trên bàn thờ, thắp nến (nếu có).
- Đọc bài cúng: Người lớn tuổi nhất trong gia đình (hoặc người được chỉ định) đứng ra đọc bài cúng. Khi đọc, cần thành kính, rõ ràng, chậm rãi.
- Lạy: Sau khi đọc xong bài cúng, mọi người trong gia đình lần lượt lạy trước bàn thờ.
- Hóa vàng: Sau khi hương cháy hết (khoảng 15-20 phút), tiến hành hóa vàng mã. Cần thực hiện ở nơi an toàn, tránh gió mạnh, có thể dùng chậu hoặc hũ để hóa vàng.
- Hóa vàng cho chúng sinh (nếu có): Nếu gia đình có cúng chúng sinh, thì hóa vàng cho chúng sinh ở một nơi riêng, thường là ở ngoài sân hoặc ở ngã ba, ngã tư đường.
3. Sau khi cúng
- Dọn mâm cúng: Dọn mâm cúng, thu dọn các vật dụng, đồ trang trí liên quan đến Tết (nếu có).
- Bày biện lại bàn thờ: Sắp xếp lại bàn thờ gọn gàng, sạch sẽ.
- Ăn uống: Gia đình có thể cùng nhau dùng bữa, thưởng thức những món ăn còn lại từ mâm cúng.
Một số lưu ý quan trọng
- Lòng thành kính: Điều quan trọng nhất trong lễ cúng là lòng thành kính. Dù lễ vật có đơn giản, nhưng nếu có lòng thành, thì tổ tiên, thần linh sẽ chứng giám.
- Không lãng phí: Chuẩn bị lễ vật vừa đủ, tránh lãng phí. Việc cúng bái là để bày tỏ lòng thành, chứ không phải để “khoe của”.
- An toàn khi hóa vàng: Hóa vàng cần được thực hiện an toàn, tránh gây cháy nổ. Nên dùng chậu, hũ, hoặc hóa vàng ở nơi có đất, cát.
- Tôn trọng phong tục: Mỗi gia đình, mỗi vùng miền có những phong tục riêng. Hãy tôn trọng và tuân theo phong tục của gia đình mình.
- Tư thế khi cúng: Khi cúng, nên mặc quần áo chỉnh tề, sạch sẽ. Khi đứng trước bàn thờ, tư thế phải ngay ngắn, nghiêm trang.
- Thời gian cúng: Nên cúng vào buổi sáng hoặc buổi trưa. Tránh cúng vào buổi chiều tối.
Kết luận
Lễ cúng hạ tết là một nghi thức tâm linh thiêng liêng, thể hiện lòng hiếu thảo, biết ơn đối với tổ tiên, ông bà, cha mẹ. Việc thực hiện lễ cúng không chỉ là để “hạ tết”, mà còn là dịp để con cháu sum họp, cùng nhau tưởng nhớ về cội nguồn, về những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
Hy vọng rằng với những thông tin trong bài viết này, bạn đã có thể hiểu rõ hơn về ý nghĩa, thời điểm, lễ vật và các bài cúng hạ tết phổ biến. Từ đó, bạn có thể chuẩn bị một lễ cúng trọn vẹn, thành kính, để dâng lên tổ tiên, cầu mong một năm mới an lành, hạnh phúc và may mắn cho cả gia đình.
Hãy truy cập chuaphatanlongthanh.com để tìm hiểu thêm nhiều kiến thức về phong tục, văn hóa, và đời sống khác.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 2, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
