Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới, hiện diện ở hầu hết các quốc gia và có ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa, tư tưởng, nghệ thuật và đời sống tinh thần của hàng tỷ người. Để hiểu rõ hơn về tôn giáo này, trước hết chúng ta cần tìm hiểu về bối cảnh ra đời của Phật giáo. Bài viết sau đây sẽ giúp bạn có cái nhìn toàn diện về lịch sử hình thành, bối cảnh xã hội, tôn giáo và tư tưởng tại thời điểm Đức Phật ra đời, cũng như quá trình phát triển và lan tỏa của Phật giáo ra toàn thế giới.
Có thể bạn quan tâm: Bệnh Viện Trả Về, Phật Pháp Cứu Sống: Khi Y Học Bó Tay, Đâu Là Lối Thoát?
Tóm tắt lịch sử hình thành
Phật giáo được hình thành vào khoảng thế kỷ VI TCN tại vùng Bắc Ấn Độ, cụ thể là ở vương quốc Kosala và Magadha (nay thuộc bang Uttar Pradesh và Bihar của Ấn Độ). Bối cảnh ra đời của Phật giáo gắn liền với cuộc khủng hoảng xã hội, tôn giáo và tư tưởng sâu sắc trong xã hội Ấn Độ cổ đại. Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (Siddhartha Gautama), một hoàng tử của vương quốc Thích-ca (Shakya), đã từ bỏ cung vàng điện ngọc để tìm kiếm chân lý giải thoát khỏi khổ đau. Sau sáu năm tu khổ hạnh và tìm tòi, Ngài giác ngộ dưới cội cây bồ đề tại Bodh Gaya và bắt đầu hoằng pháp trong suốt 45 năm còn lại của cuộc đời.
Bối cảnh xã hội Ấn Độ trước khi Phật giáo ra đời
Hệ thống đẳng cấp婆罗门教 (Bà-la-môn giáo)
Trước khi Phật giáo ra đời, Ấn Độ là nơi sinh sống của nhiều bộ tộc và vương quốc nhỏ. Xã hội Ấn Độ cổ đại được tổ chức theo hệ thống đẳng cấp (varna) do婆罗门教 (Brahmanism) đề xướng. Hệ thống này chia xã hội thành bốn đẳng cấp chính:
- Bà-la-môn (Brahmins): Giai cấp tu sĩ, giữ vai trò tế lễ, giảng dạy kinh Veda và hướng dẫn các nghi thức tôn giáo. Họ được coi là đẳng cấp cao nhất và gần gũi với các vị thần.
- Sát-đế-ly (Kshatriyas): Giai cấp chiến binh và vua chúa, có trách nhiệm bảo vệ đất nước, cai trị và thực thi công lý.
- Phệ-xá (Vaishyas): Giai cấp thương nhân, nông dân và thợ thủ công, đóng vai trò trong sản xuất, buôn bán và đóng góp kinh tế cho xã hội.
- Thủ-đà-la (Shudras): Giai cấp lao động, phục vụ cho ba đẳng cấp trên.
Ngoài bốn đẳng cấp chính, còn có một nhóm người bị coi là “không có đẳng cấp” (untouchables), thường làm các công việc bị coi là “bẩn thỉu” như chôn cất, thuộc da… Họ bị xã hội kỳ thị và bị loại trừ khỏi các sinh hoạt cộng đồng.
Mâu thuẫn giai cấp và sự bất mãn trong xã hội
Hệ thống đẳng cấp婆罗门 giáo ngày càng trở nên cứng nhắc và bất công. Giai cấp Bà-la-môn độc chiếm quyền lực tinh thần, tuyên truyền rằng chỉ có họ mới có quyền tiếp cận các kinh điển thiêng liêng (Veda) và thực hiện các nghi lễ cầu siêu. Điều này khiến cho các giai cấp khác, đặc biệt là Sát-đế-ly và Phệ-xá, cảm thấy bị thiệt thòi và bất mãn.
Vua chúa và quý tộc (thuộc đẳng cấp Sát-đế-ly) tuy có quyền lực chính trị nhưng lại phải phụ thuộc vào Bà-la-môn trong các vấn đề tâm linh và tế lễ. Thương nhân (Phệ-xá) dù có của cải nhưng lại không được xã hội coi trọng về mặt tinh thần. Điều này dẫn đến mâu thuẫn ngày càng sâu sắc giữa các giai cấp trong xã hội Ấn Độ cổ đại.
Bối cảnh tư tưởng và tôn giáo
婆罗门 giáo và các kinh điển Veda
婆罗门教 là tôn giáo chính thống tại Ấn Độ trước khi Phật giáo ra đời. Tôn giáo này dựa trên nền tảng của các kinh điển Veda (Vedas), được coi là lời dạy của các vị thần và là nguồn gốc của mọi tri thức.婆罗门 giáo đề cao nghi lễ tế tự, tin vào luật nhân quả (karma) và luân hồi (samsara). Con người muốn được giải thoát (moksha) thì phải tuân thủ các nghi lễ tế lễ do Bà-la-môn hướng dẫn.
Tuy nhiên, vào thời Đức Phật,婆罗门 giáo đã trở nên quá chú trọng vào hình thức nghi lễ phức tạp, tốn kém và xa rời thực tế. Các vị tu sĩ Bà-la-môn thường xuyên đòi hỏi của cải và vật phẩm để thực hiện các buổi tế lễ, khiến cho người dân phải gánh chịu nhiều chi phí. Điều này làm dấy lên sự phản cảm trong dân chúng và các giai cấp khác.
Phong trào Sa-môn (Shramana) và các học thuyết dị biệt
Trong bối cảnh婆罗门 giáo suy yếu về uy tín, một phong trào tư tưởng mới đã nổi lên tại Ấn Độ, được gọi là phong trào Sa-môn. “Sa-môn” (Shramana) là từ để chỉ các tu sĩ, ẩn sĩ không theo婆罗门 giáo, sống cuộc đời tu hành khổ hạnh để tìm kiếm chân lý giải thoát.
Phong trào Sa-môn bao gồm nhiều trường phái tư tưởng khác nhau, trong đó có:
- Đạo Kỳ Na (Jainism): Do Mahavira sáng lập, đề cao thuyết bất hại (ahimsa), tu khổ hạnh và từ bỏ mọi dục vọng.
- Đạo Ajivika: Một phái tu khổ hạnh, tin vào số mệnh và định mệnh.
- Các triết gia du mục: Như Purana Kassapa, Makkhali Gosala, Ajita Kesakambali… Mỗi người có một quan điểm riêng về vũ trụ, nhân sinh và con đường giải thoát.
Sự xuất hiện của các trường phái Sa-môn cho thấy xã hội Ấn Độ đang khao khát một luồng tư tưởng mới, thoát khỏi sự gò bó của婆罗门 giáo, hướng đến sự tự do tinh thần và giải thoát cá nhân.
Có thể bạn quan tâm: Stt Buông Bỏ Những Thứ Không Thuộc Về Mình: Hành Trình Tự Do Và Trưởng Thành
Cuộc đời và sự nghiệp của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni
Hoàng tử Tất Đạt Đa
Đức Phật Thích Ca Mâu Ni tên thật là Siddhartha Gautama (Thích-ca Mâu-ni), sinh vào khoảng năm 563 TCN (một số học giả cho là 480 TCN) tại vườn Lâm-tì-ni (Lumbini), thuộc vương quốc Thích-ca (Shakya), nay thuộc Nepal. Ngài là con trai của vua Tịnh Phạn (Suddhodana) và hoàng hậu Ma-da (Maya). Theo truyền thống, khi sinh ra, một vị tiên tri đã đoán rằng hoàng tử sẽ trở thành một vị minh quân hoặc một vị giác ngộ vĩ đại.
Vua Tịnh Phạn hy vọng con trai mình sẽ trở thành một vị vua anh minh nên đã che chở Ngài khỏi mọi khổ đau, bất công trong xã hội. Hoàng tử Tất Đạt Đa (Siddhartha) lớn lên trong nhung lụa, được học tập văn chương, võ nghệ và các tri thức đương thời. Ngài kết hôn với công chúa Da-du-đà-la (Yashodhara) và có một con trai tên là La-hầu-la (Rahula).
Bốn lần ra khỏi thành và quyết tâm xuất gia
Mặc dù sống trong giàu sang, nhưng hoàng tử Tất Đạt Đa luôn cảm thấy bất an và trăn trở về ý nghĩa cuộc sống. Một hôm, Ngài quyết định ra khỏi hoàng cung để tìm hiểu đời sống bên ngoài. Trong bốn lần ra khỏi thành, Ngài đã chứng kiến bốn hiện tượng làm thay đổi cuộc đời mình:
- Người già: Một cụ già tóc bạc, lưng còng, đi đứng khó khăn.
- Người bệnh: Một người nằm co ro trong đau đớn, không ai đoái hoài.
- Người chết: Một xác chết được đưa đi hỏa táng, người thân than khóc thảm thiết.
- Vị Sa-môn: Một vị tu sĩ điềm nhiên, an nhiên, không bị chi phối bởi khổ đau.
Bốn hiện tượng này đã giúp hoàng tử nhận ra bốn chân lý về khổ: già, bệnh, chết là những quy luật tất yếu của đời người, và chỉ có con đường tu hành mới có thể vượt qua được khổ đau. Từ đó, Ngài quyết tâm từ bỏ cung vàng điện ngọc để đi tìm chân lý giải thoát.
Hành trình tu khổ hạnh và sự giác ngộ
Sau khi rời bỏ gia đình, hoàng tử Tất Đạt Đa bắt đầu cuộc đời du phương cầu đạo. Ngài từng theo học các vị thầy tu Sa-môn nổi tiếng, thực hành các pháp môn khổ hạnh như nhịn ăn, thở bằng một lỗ mũi, nằm trên gai nhọn… Tuy nhiên, sau sáu năm tu khổ hạnh, Ngài nhận ra rằng con đường khổ hạnh cực đoan không mang lại giác ngộ, mà chỉ làm suy nhược thân tâm.
Ngài quyết định từ bỏ khổ hạnh, tắm rửa dưới sông Ni-liên-thiền (Nairanjana) và dùng một bữa ăn do cô gái chăn bò tên Sujata cúng dường. Năm vị đệ tử từng theo tu苦 hạnh cùng Ngài đã rời bỏ vì cho rằng Ngài đã “sa ngã”.
Sau khi phục hồi sức lực, hoàng tử Tất Đạt Đa ngồi thiền dưới một cây bồ đề (cây Bodhi) tại Bodh Gaya và phát nguyện: “Dù thịt da ta có khô héo, dù gân cốt ta có tan nát, ta cũng không rời khỏi chỗ này cho đến khi đạt được sự giác ngộ.”
Sau bốn mươi chín ngày thiền định, vào một đêm trăng tròn tháng 5 (Vesak), Ngài đã giác ngộ hoàn toàn về bản chất của khổ đau, nguyên nhân của khổ đau và con đường diệt khổ. Từ đó, Ngài được tôn xưng là Đức Phật, nghĩa là “Đấng đã giác ngộ”.
Giáo lý cốt lõi của Phật giáo
Tứ Diệu Đế (Bốn chân lý cao quý)
Sau khi giác ngộ, Đức Phật đã truyền bá giáo lý của mình tại Vườn Lộc Uyển (Sarnath), gần Benares (Varanasi), nơi có năm vị đệ tử cũ của Ngài. Bài pháp đầu tiên của Ngài mang tên “Chuyển Pháp Luân” (Dhammacakkappavattana Sutta), trong đó Ngài giảng về Tứ Diệu Đế – bốn chân lý nền tảng của Phật giáo:
- Khổ Đế (Dukkha): Khẳng định rằng khổ đau là bản chất của cuộc sống. Khổ ở đây không chỉ là đau đớn về thể xác, mà còn bao gồm sự bất toại nguyện, lo lắng, buồn bã và vô thường.
- Tập Đế (Samudaya): Chỉ ra nguyên nhân của khổ đau là do tham dục (tanha), bao gồm dục vọng về vật chất, danh vọng, tình cảm và cả khát vọng sống.
- Diệt Đế (Nirodha): Khẳng định rằng khổ đau có thể được diệt tận bằng cách đoạn trừ tham dục.
- Đạo Đế (Magga): Con đường dẫn đến diệt khổ là Bát Chánh Đạo.
Bát Chánh Đạo (Con đường trung đạo)
Bát Chánh Đạo là con đường trung đạo mà Đức Phật đề xướng, nằm giữa hai thái cực: đắm chìm trong dục lạc và tu khổ hạnh cực đoan. Bát Chánh Đạo gồm tám pháp môn:
Có thể bạn quan tâm: Mặt Phật Ngọc Bích Xanh Bọc Vàng: Ý Nghĩa Phong Thủy & Lợi Ích Thiết Thực
- Chánh Kiến: Hiểu biết đúng đắn về Tứ Diệu Đế và các quy luật nhân quả.
- Chánh Tư Duy: Duy trì tư duy tích cực, từ bỏ tham sân si.
- Chánh Ngữ: Nói lời chân thật, ôn hòa, không nói dối, không nói lời ác độc.
- Chánh Nghiệp: Hành động đúng đắn, không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm.
- Chánh Mạng: Sống chân chính, mưu sinh bằng nghề nghiệp hợp đạo đức.
- Chánh Tinh Tấn: Nỗ lực tu tập, từ bỏ điều ác, phát triển điều thiện.
- Chánh Niệm: Ý thức rõ ràng về thân, khẩu, ý trong từng hành động, hơi thở và suy nghĩ.
- Chánh Định: Tu tập thiền định để tâm thanh tịnh, tập trung và phát triển trí tuệ.
Năm giới cơ bản
Để giúp người tu học giữ gìn đạo đức, Đức Phật đã đề ra Năm giới (Panca Sila) làm nền tảng cho đời sống hàng ngày:
- Không sát sinh hại vật.
- Không trộm cắp.
- Không tà dâm.
- Không nói dối, không nói lời挑拨离间.
- Không dùng chất say làm mất trí (rượu, ma túy…).
Sự phát triển và lan tỏa của Phật giáo
Thời kỳ đầu: Từ Đức Phật đến các vị vua bảo hộ
Sau khi Đức Phật nhập diệt (Niết-bàn) vào năm 483 TCN (theo truyền thống), các đệ tử của Ngài đã tổ chức Kết tập Kinh điển để ghi chép lại những lời dạy của Đức Phật. Lần kết tập đầu tiên được tổ chức tại thành Vương Xá (Rajagriha) dưới sự chủ trì của trưởng lão Mahakasyapa.
Ban đầu, Phật giáo chỉ phát triển trong phạm vi nhỏ tại Bắc Ấn Độ. Tuy nhiên, nhờ vào tinh thần bình đẳng, từ bi và trí tuệ, Phật giáo đã dần thu hút được sự ủng hộ của các tầng lớp dân chúng, đặc biệt là giai cấp thương nhân và quý tộc.
Một bước ngoặt lớn trong lịch sử Phật giáo là sự quy y của vua A-dục (Ashoka) vào khoảng năm 268 TCN. Vua A-dục là vị vua quyền lực nhất của triều đại Maurya, từng chinh phạt nhiều vùng lãnh thổ. Sau một cuộc chiến tranh đẫm máu tại Kalinga (nay thuộc bang Odisha), vua A-dục cảm thấy hối hận và quy y Phật giáo. Ông đã biến Phật giáo thành quốc教 của đế chế Maurya, cho xây dựng hàng ngàn chùa chiền, cổng đá (như cổng đá tại Sanchi), và phái các vị sư đi truyền giáo khắp các vùng lãnh thổ thuộc Ấn Độ và cả sang các nước láng giềng như Tích Lan (Sri Lanka), Miến Điện (Myanmar), Hy Lạp, Syria…
Các trường phái Phật giáo lớn
Theo thời gian, Phật giáo phát triển thành nhiều trường phái khác nhau, nhưng hai truyền thống lớn nhất là:
Nam tông (Theravāda): Còn được gọi là Phật giáo Nguyên thủy. Trường phái này tuân thủ nghiêm ngặt lời dạy nguyên thủy của Đức Phật, sử dụng kinh điển bằng tiếng Pali. Nam tông phát triển mạnh tại các nước Đông Nam Á như Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Campuchia.
Bắc tông (Mahāyāna): Còn được gọi là Phật giáo Đại thừa. Trường phái này phát triển các tư tưởng mới như Bồ-tát đạo (cứu độ chúng sinh), Tánh Không (Sunyata), và sử dụng kinh điển bằng tiếng Sanskrit, sau đó được dịch sang tiếng Hán, Tây Tạng, Nhật Bản… Bắc tông phát triển mạnh tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, Mông Cổ, Tây Tạng.
Ngoài ra, còn có một truyền thống khác là Kim Cang Thừa (Vajrayāna), phát triển chủ yếu tại Tây Tạng, Mông Cổ và một số vùng của Himalaya.
Phật giáo du nhập vào các nước phương Đông
Tích Lan: Vào khoảng thế kỷ III TCN, do công của hoàng tử Mahinda, con trai vua A-dục, Phật giáo du nhập vào Tích Lan và trở thành quốc教. Tích Lan cũng là nơi lưu giữ trọn vẹn nhất Tam tạng kinh Pali.
Trung Quốc: Vào khoảng thế kỷ I SCN, Phật giáo theo con đường tơ lụa du nhập vào Trung Quốc. Ban đầu gặp phải sự phản kháng của Nho giáo và Đạo giáo, nhưng dần dần được dung hóa và phát triển mạnh mẽ, hình thành nên Phật giáo Đại thừa Trung Hoa với nhiều tông phái như Thiền tông, Tịnh độ tông, Hoa Nghiêm tông, Thiên Thai tông…
Việt Nam: Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, có thể vào khoảng thế kỷ II-III SCN, thông qua cả con đường biển (từ Ấn Độ) và con đường bộ (từ Trung Quốc). Ở Việt Nam, Phật giáo đã hòa quyện với tín ngưỡng dân gian và trở thành một phần quan trọng trong đời sống tâm linh của người Việt. Các triều đại như Lý, Trần đã lấy Phật giáo làm quốc教.
Đôi Nét Về Ấn Độ Thời Đức Phật Có thể bạn quan tâm: Mặt Dây Chuyền Phật Di Lặc Bọc Vàng: Ý Nghĩa, Cách Đeo & Bảo Quản Đúng Cách
Nhật Bản và Hàn Quốc: Vào khoảng thế kỷ VI-VII SCN, Phật giáo du nhập vào Nhật Bản và Hàn Quốc từ Trung Quốc và Triều Tiên. Tại đây, Phật giáo phát triển thành nhiều tông phái đặc sắc như Thiền tông (Zen), Phật giáo Tịnh Độ (Pure Land), Phật giáo Thiên Thai (Tendai), Phật giáo Chân Ngôn (Shingon)…
Phật giáo hiện đại và ảnh hưởng toàn cầu
Ngày nay, Phật giáo đã trở thành một di sản văn hóa tinh thần toàn cầu. Ngoài các quốc gia có truyền thống Phật giáo lâu đời, Phật giáo cũng đã lan tỏa đến châu Âu, châu Mỹ, châu Úc và nhiều nơi khác trên thế giới. Các học thuyết của Phật giáo về tâm linh, thiền định, chánh niệm (mindfulness) được ứng dụng rộng rãi trong tâm lý học, y học, giáo dục và quản trị doanh nghiệp.
Các ngày lễ lớn của Phật giáo như Phật Đản (Vesak), Vu Lan, Lễ vía Đức Phật, Lễ vía Bồ-tát Quan Thế Âm… được tổ chức long trọng tại nhiều quốc gia. UNESCO cũng đã công nhận Lễ hội Phật Đản là Ngày Di sản Văn hóa Toàn cầu.
Giá trị và ảnh hưởng của Phật giáo
Về mặt tư tưởng và triết học
Phật giáo mang lại một hệ thống tư tưởng sâu sắc về nhân sinh quan và vũ trụ quan. Giáo lý của Đức Phật không dựa trên niềm tin mù quáng vào thần linh, mà dựa trên trí tuệ, sự quan sát và trải nghiệm cá nhân. Đức Phật luôn khuyến khích các đệ tử “tự mình là ngọn đèn soi đường cho chính mình”, tức là phải tự mình suy ngẫm, kiểm chứng và thực hành để tìm ra chân lý.
Về mặt đạo đức và xã hội
Phật giáo đề cao tình thương yêu vô điều kiện (từ bi), lòng khoan dung, sự bình đẳng và trách nhiệm cá nhân. Khác với婆罗门教, Phật giáo không phân biệt đẳng cấp, chấp nhận mọi người bất kể giai cấp, giới tính hay dân tộc. Đức Phật đã thành lập Tăng đoàn (Sangha), nơi các tu sĩ cùng nhau tu học, hỗ trợ lẫn nhau trên con đường giải thoát.
Về mặt văn hóa và nghệ thuật
Phật giáo đã góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa, kiến trúc, hội họa, âm nhạc và văn học của nhiều dân tộc. Các công trình kiến trúc Phật giáo như chùa chiền, tháp, hang động, tượng Phật… là những di sản nghệ thuật vô giá. Các tác phẩm văn học Phật giáo như Kinh Pháp Cú, Bổn sanh, Đại tạng kinh… là kho tàng tri thức tinh thần đồ sộ.
Về mặt khoa học và y học hiện đại
Trong những thập kỷ gần đây, các phương pháp thiền định và chánh niệm của Phật giáo đã được các nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu và ứng dụng trong điều trị stress, trầm cảm, lo âu, mất ngủ, và các bệnh mãn tính khác. Các trường đại học danh tiếng như Harvard, Oxford, Stanford đã đưa các khóa học về chánh niệm vào chương trình giảng dạy.
Kết luận
Bối cảnh ra đời của Phật giáo là một bức tranh toàn cảnh về xã hội Ấn Độ cổ đại với những bất công đẳng cấp, khủng hoảng tôn giáo và khao khát giải thoát của con người. Từ một vị hoàng tử từ bỏ cung vàng điện ngọc, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã giác ngộ và truyền bá một thông điệp về từ bi, trí tuệ và giải thoát. Với giáo lý sâu sắc, bình đẳng và nhân văn, Phật giáo đã vượt qua ranh giới quốc gia, dân tộc để trở thành một tôn giáo và triết học có ảnh hưởng sâu rộng đến nhân loại.
Hiểu rõ về bối cảnh ra đời của Phật giáo không chỉ giúp chúng ta trân trọng hơn những giá trị tinh thần cao quý mà còn có thể vận dụng những lời dạy của Đức Phật vào cuộc sống hàng ngày để sống an lạc, hạnh phúc và có ích hơn.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 15, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
