Phật giáo Việt Nam không chỉ là một tôn giáo mà còn là một phần sâu sắc trong đời sống tinh thần và văn hóa của dân tộc. Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của điều này chính là nghệ thuật tạo tượng Phật. Những pho tượng không chỉ là tác phẩm điêu khắc, mà còn là nơi gửi gắm niềm tin và sự thiêng liêng. Tuy nhiên, để tạo nên một pho tượng Phật trang nghiêm, người thợ không chỉ cần tài hoa mà còn phải tuân thủ một hệ thống các nghi thức Phật giáo trong tạc tượng nghiêm ngặt. Đây là chuỗi các bước nghi lễ từ khi bắt đầu cho đến khi hoàn thiện, biến một khối gỗ, đá hay đồng thô sơ thành một vị Phật được tôn kính.
Từ Gỗ Đá Đến Linh Thần: Hành Trình Tôn Giáo Của Một Pho Tượng
Quá trình tạo tượng Phật là một hành trình thiêng liêng, trải dài qua nhiều giai đoạn. Mỗi bước đi đều được đánh dấu bằng những nghi lễ cụ thể, thể hiện sự cung kính và mong muốn trao gửi linh hồn cho pho tượng. Người xưa có câu “dĩ tâm định vi cốt tượng”, nghĩa là dùng tâm để định nên cốt cách của tượng. Điều này cho thấy, giá trị của một pho tượng Phật không chỉ nằm ở kỹ thuật điêu khắc tinh xảo, mà còn ở cái “tâm” và “thần” được gửi gắm vào đó. Những nghi thức Phật giáo trong tạc tượng chính là sợi dây kết nối giữa thế giới vật chất và tâm linh, biến việc tạo hình thành một công việc phước đức.
Nghi Lễ Đầu Tiên: Phạt Mộc – Bước Khởi Đầu Thiêng Liêng
Khái Niệm Và Ý Nghĩa Của Phép Phạt Mộc
Phạt Mộc, hay còn gọi là Phục Mộc, là nghi lễ đầu tiên và vô cùng quan trọng trong các nghi thức Phật giáo trong tạc tượng. Nghĩa đen của Phạt Mộc là “đặt nhát rìu đầu tiên” để bắt đầu công việc tạc tượng. Tuy nhiên, ý nghĩa của nó sâu xa hơn nhiều. Đây là một buổi lễ “tẩy trần”, nhằm thanh tẩy khúc gỗ, khối đá hay miếng đồng khỏi những uế tạp, chuẩn bị cho việc tiếp nhận linh hồn của vị Phật. Nghi lễ này gửi gắm một thông điệp rằng việc tạo tượng không phải là một công việc thông thường, mà là một hành động tâm linh cao cả.
Những Chuẩn Bị Trước Khi Tiến Hành
Có thể bạn quan tâm: Các Quả Vị Trong Phật Giáo: Hành Trình Từ Phàm Phu Đến Chốn Giác Ngộ
Trước khi thực hiện Phạt Mộc, có rất nhiều điều cần được chuẩn bị kỹ lưỡng. Đầu tiên, theo các sách kinh về tạc tượng, chỉ những người được “phép” mới có thể tạc tượng Phật. Điều này liên quan đến đạo hạnh và tâm nguyện của người thợ. Tiếp theo, các sư tăng hoặc vị chủ trì công trình sẽ phải đặt một bàn đàn cúng lễ, tụng kinh để xin phép và cầu nguyện cho công việc được thuận buồm xuôi gió. Quan trọng nhất là phải chọn được một ngày lành, giờ tốt để tiến hành nghi lễ, thể hiện sự thận trọng và cung kính.
Diễn Biến Của Buổi Lễ
Mặc dù được gọi là một “nghi lễ”, nhưng Phạt Mộc thường được tổ chức một cách tương đối đơn giản. Các tăng sư sẽ tụng những bài kinh kinh điển, đặc biệt là Chú Đại Bi, một thần chú rất phổ biến trong Phật giáo Đại thừa, mang ý nghĩa về lòng từ bi vô lượng. Trong lúc tụng kinh, nước được rảy lên khúc gỗ hoặc khối đá để thực hiện nghi thức tẩy trần. Một số tăng sư còn dán lên nguyên liệu thô những lá bùa chú hoặc viết câu thần chú “Om Ma Ni Bát Mi Hum” (Án ma ni bát di hồng) – một mật ngữ thiêng liêng để bảo vệ và gia tăng năng lượng tích cực.
Có thể bạn quan tâm: Các Pháp Trong Phật Giáo: Khái Niệm, Phân Loại Và Ý Nghĩa
Kết thúc buổi lễ, người thợ điêu khắc sẽ dùng đục đặt một nhát đầu tiên lên khúc gỗ. Nhát đục này không nhất thiết phải tạo hình gì cụ thể, nó chỉ là một dấu hiệu tượng trưng cho sự khởi đầu. Điều thú vị là, nghi lễ này có thể diễn ra ngay tại chùa, trước sự chứng kiến của các phật tử, hoặc cũng có thể diễn ra tại xưởng mộc của các làng nghề truyền thống. Ngày nay, để đơn giản hóa quy trình, nhiều nơi đã chọn cách để các thợ làng nghề tạc tượng hoàn chỉnh rồi mới chuyển về chùa để làm lễ tẩy uế, tẩy trần một lần nữa.
Nghi Lễ Thứ Hai: Yểm Tâm Và Khai Quang Điểm Nhãn – Trao Linh Hồn Cho Tượng
Vai Trò Quyết Định Của Nghi Lễ Cuối Cùng
Có thể bạn quan tâm: Các Pháp Môn Tu Phật: Hành Trình Từ Tâm Đến Giác Ngộ
Nếu Phạt Mộc là bước khởi đầu, thì Yểm Tâm và Khai Quang Điểm Nhãn (hay còn gọi là Hô Thần Nhập Tượng) chính là bước kết thúc, và cũng là bước quan trọng nhất trong các nghi thức Phật giáo trong tạc tượng. Đây là nghi lễ biến một pho tượng từ một vật thể vô tri vô giác, chỉ mang “phần xác”, trở thành một vị Phật có “linh thần” để người dân có thể chiêm bái, cúng dường. Nghi lễ này được gọi bằng nhiều tên khác nhau tùy theo vùng miền: miền Bắc gọi là Hô Thần Nhập Tượng, miền Nam gọi là An Vị tượng Phật, nhưng tựu chung lại, mục đích cuối cùng đều là như nhau.
Chuẩn Bị Tâm Tượng: Bí Mật Bên Trong Những Pho Tượng Gỗ
Để chuẩn bị cho nghi lễ Yểm Tâm, các pho tượng, đặc biệt là tượng gỗ, đều được đục sẵn một ô vuông nhỏ ở phía sau lưng. Kích thước của ô vuông này thường chỉ khoảng 3-4 cm, nhưng bên trong lại chứa đựng những điều vô cùng thiêng liêng. Đây được gọi là “tâm tượng”, nơi chứa đựng những vật phẩm tượng trưng cho sự may mắn, trường tồn và linh thiêng.
Có thể bạn quan tâm: Các Pháp Khí Trong Phật Giáo: Ý Nghĩa Sâu Sắc Và Vai Trò Trong Tu Tập
Đồ Thất Bảo: Bảy Báu Vật Của Trời
Vật phẩm quan trọng nhất trong tâm tượng là Đồ Thất Bảo. Theo quan niệm Phật giáo, Thất Bảo bao gồm bảy loại báu vật quý giá: vàng, bạc, xà cừ, ngọc trai, mã não, hổ phách và san hô. Bảy loại vật này tượng trưng cho bảy điều thiện lành, là nền tảng vật chất để tiếp nhận linh hồn. Tuy nhiên, trong thực tế ngày nay, không phải lúc nào cũng có đủ cả bảy loại báu vật. Người ta có thể thay thế bằng những vật phẩm khác có cùng ý nghĩa linh thiêng như đồng, đá quý, hoặc đơn giản là những miếng vàng bạc nhỏ.
Tờ Giấy Bản Viết Tên Hiệu: Linh Hồn Của Tượng
Bên cạnh Thất Bảo, một vật phẩm không thể thiếu trong tâm tượng là một tờ giấy bản. Trên tờ giấy này, người ta viết rõ ràng tên hiệu của vị Phật, Bồ Tát hay vị thần mà pho tượng đại diện. Việc viết tên này phải tuân theo một quy chuẩn nhất định được ghi trong Diên Quang Tam Muội Nghi Quĩ, một bộ sách cổ chuyên hướng dẫn các nghi lễ Phật giáo. Đặc biệt, tờ giấy này không được để phẳng, mà phải được tết lại thành hình người, tượng trưng cho linh hồn đang chờ nhập vào pho tượng.
Gói Ghém Và Niêm Phong
Sau khi chuẩn bị đầy đủ các vật phẩm, tất cả sẽ được gói lại cẩn thận trong một tờ giấy in hình Bát Quái hoặc một miếng vải sạch. Bát Quái là biểu tượng của đạo giáo, nhưng trong bối cảnh này, nó được dùng để tượng trưng cho sự bảo vệ khỏi tà ma, giúp linh hồn vị Phật được an toàn. Gói đồ thất bảo lại, người ta sẽ đưa vào ô vuông phía sau lưng tượng, đóng nắp lại và trét sơn kín. Đến đây, phần chuẩn bị “tâm tượng” coi như hoàn tất.
Hô Thần Nhập Tượng: Khoảnh Khắc Linh Thiêng
Sau khi đã yểm tâm xong, pho tượng sẽ được phủ kín bằng một tấm vải đỏ và dán bùa lên trên. Vải đỏ tượng trưng cho sự may mắn và năng lượng dương mạnh mẽ, trong khi lá bùa có tác dụng trấn yểm, giữ linh hồn ở lại trong tượng. Từ thời điểm này trở đi, pho tượng đã sẵn sàng cho buổi lễ Hô Thần Nhập Tượng chính thức.
Buổi lễ thường được tiến hành vào ban đêm, thời điểm được cho là linh thiêng nhất. Nhiều nơi chọn giờ 23 giờ (giờ Tý) để làm lễ, vì đây là thời khắc giao thoa giữa ngày cũ và ngày mới, âm dương chuyển tiếp, rất phù hợp để triệu hồi thần linh. Các sư tăng sẽ tụng kinh, trì chú, đặc biệt là Chú Đại Bi, để cầu nguyện và triệu thỉnh. Sau đó, vào một thời điểm cao trào, vị sư chủ lễ sẽ dùng một cái thủ xích (một loại cây thước bằng gỗ hình hộp) đập mạnh xuống bàn và ba lần hô to tên hiệu của vị Phật/Bồ Tát nhập vào tượng. Tiếng hô vang dội, như một mệnh lệnh thiêng liêng, gọi linh hồn từ cõi vô hình về nhập vào pho tượng.
Khai Quang Điểm Nhãn: Mở Cánh Cửa Tâm Linh
Sau khi hô thần nhập tượng, buổi lễ tiếp tục với phần Khai Quang Điểm Nhãn. Đây là nghi thức dùng để “mở mắt” cho tượng Phật, giúp Ngài có thể nhìn thấu thế gian, chứng kiến nỗi khổ của chúng sinh và ban phước lành. Trong phần lễ này, các sư tăng sẽ dùng một cây bút lông chấm vào nước thơm hoặc nước đã được trì chú, rồi chấm nhẹ lên mí mắt của tượng Phật. Đôi khi, người ta còn dùng một miếng vải đỏ che mắt tượng trong lúc làm lễ, và chỉ hạ xuống sau khi hoàn tất, tượng trưng cho việc “mở mắt” ra thế giới.
Sự Khác Biệt Giữa Các Chất Liệu: Gỗ, Đá, Đồng
Tượng Gỗ: Nghi Lễ Đầy Đủ Nhất
Tượng gỗ là loại tượng phổ biến nhất trong các ngôi chùa Việt Nam, và cũng là loại tượng phải trải qua đầy đủ nhất các nghi thức Phật giáo trong tạc tượng. Từ Phạt Mộc, Yểm Tâm, đến Khai Quang Điểm Nhãn, tất cả đều được thực hiện một cách trang trọng. Chính vì vậy, tượng gỗ thường được coi là loại tượng “có linh” nhất.
Tượng Đá: Sự Tối Giản Trong Nghi Lễ
Khác với tượng gỗ, tượng đá thường không thể đục một ô vuông để yểm tâm như tượng gỗ. Do đó, nghi lễ cho tượng đá thường được tối giản hơn. Thông thường, người ta chỉ làm một lễ “một dục” (một buổi lễ nhỏ) và rảy nước để thanh tẩy. Dù nghi lễ có phần đơn giản, nhưng tấm lòng và sự cung kính của người làm lễ thì không hề thay đổi.
Tượng Đồng: Linh Hồn Được Gieo Vào Ngay Từ Khuôn Đúc
Tượng đồng là một trường hợp đặc biệt. Trong quá trình đúc tượng, khi kim loại đang nóng chảy, các sư tăng có thể trì chú và thả những chiếc khuyên vàng vào trong nguyên liệu. Những vật phẩm này sẽ được “niêm phong” vĩnh viễn bên trong tượng đồng, trở thành một phần của linh hồn tượng ngay từ khi tượng được hình thành. Ngày nay, dù quy trình đúc có thể hiện đại hơn, nhưng nghi lễ này vẫn được duy trì để giữ gìn bản sắc tâm linh.
Nghệ Thuật Và Tôn Giáo: Sự Giao Thoa Hoàn Hảo
Kỹ Thuật Và Tỷ Lệ: Nền Tảng Của Cái Đẹp
Một pho tượng Phật đẹp không thể chỉ dựa vào tâm linh. Nó còn phải tuân thủ những chuẩn tắc nghệ thuật và tỷ lệ nhất định được ghi chép trong các kinh điển tạc tượng. Những quy tắc này quy định chiều cao, dáng vẻ, nét mặt, tư thế của tượng Phật sao cho toát lên được vẻ từ bi, an nhiên và trang nghiêm. Người thợ điêu khắc phải là một người có con mắt tinh tế, biết ứng biến linh hoạt trong từng đường nét để pho tượng khi đặt vào không gian chùa chiền có thể bộc lộ hết vẻ đẹp của nó.
Cái Tâm: Yếu Tố Quyết Định Cốt Cách
Tuy nhiên, yếu tố quyết định cốt cách của một pho tượng Phật lại nằm ở cái tâm của người thợ và người làm lễ. Như đã nói, “dĩ tâm định vi cốt tượng”. Một pho tượng dù kỹ thuật có điêu luyện đến đâu, nhưng nếu thiếu đi cái tâm thành kính, thì cũng chỉ là một pho tượng đẹp mà thôi. Người nghệ nhân tạc tượng không chỉ đơn thuần là một người thợ, mà còn là một người thực hành công đức. Mỗi nhát đục, mỗi nét khắc đều phải xuất phát từ lòng thành kính với Phật pháp.
Điều đặc biệt ở tượng Phật Việt Nam là dù tuân thủ các chuẩn mực chung, nhưng ở đó vẫn hiện diện cái hồn dân tộc. Khuôn mặt các vị Phật, Bồ Tát trong chùa Việt thường mang nét gì đó rất đỗi gần gũi và thân quen, khiến người dân cảm thấy như vị Phật ấy đang hiện hữu ngay trong cuộc sống đời thường, chứ không xa vời vợi ở cõi nào.
Ý Nghĩa Của Các Nghi Thức Trong Đời Sống Hiện Đại
Bảo Tồn Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống
Trong nhịp sống hiện đại hối hả, việc duy trì và thực hiện đầy đủ các nghi thức Phật giáo trong tạc tượng là một hành động ý nghĩa để bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống. Những nghi lễ này không chỉ là một phần của tôn giáo, mà còn là di sản văn hóa phi vật thể quý giá, phản ánh đời sống tâm linh phong phú của dân tộc Việt.
Góp Phần Vào Việc Giáo Dục Tinh Thần
Các nghi thức này còn có giá trị giáo dục sâu sắc. Chúng nhắc nhở con người về lòng thành kính, biết ơn và sự cẩn trọng trong mọi việc. Việc chứng kiến một buổi lễ Phạt Mộc hay Khai Quang Điểm Nhãn là một bài học sống động về sự kết nối giữa con người với thế giới tâm linh, giữa cái hữu hình và vô hình.
Tiếp Nối Truyền Thống Nghề Nghiệp
Đối với các làng nghề điêu khắc tượng Phật, việc tuân thủ các nghi thức là cách để tiếp nối truyền thống và giữ gìn bản sắc nghề nghiệp. Những người thợ trẻ không chỉ học nghề mà còn học đạo, học cách làm người thông qua việc tham gia vào các nghi lễ thiêng liêng này.
Một Số Lưu Ý Khi Tham Dự Các Nghi Lễ
Thái Độ Cung Kính Là Điều Thiết Yếu
Nếu có cơ hội tham dự một buổi lễ Phạt Mộc hay Khai Quang Điểm Nhãn, điều quan trọng nhất là phải giữ thái độ cung kính. Nghi lễ là một sự kiện tâm linh thiêng liêng, vì vậy cần tránh nói chuyện ồn ào, cười đùa hay sử dụng điện thoại một cách thiếu tế nhị.
Ăn Mặc Kín Đáo, Lịch Sự
Việc ăn mặc kín đáo, lịch sự là điều bắt buộc khi tham dự bất kỳ nghi lễ Phật giáo nào, đặc biệt là những nghi lễ có tính chất quan trọng như tạc tượng. Điều này thể hiện sự tôn trọng đối với nhà chùa, các sư tăng và cộng đồng phật tử.
Tuân Thủ Hướng Dẫn Của Ban Tổ Chức
Mọi người tham dự nên tuân thủ hướng dẫn của ban tổ chức và các sư tăng. Không tự ý di chuyển vào khu vực làm lễ, không chụp ảnh khi chưa được phép (đặc biệt là trong phần Khai Quang Điểm Nhãn), và nên tham gia các phần lễ một cách thành tâm.
Kết Luận: Hành Trình Từ Vô Tri Đến Linh Thiêng
Các nghi thức Phật giáo trong tạc tượng là một chuỗi các bước nghi lễ được thực hiện một cách nghiêm ngặt và trang trọng, biến một khối vật chất vô tri thành một biểu tượng tâm linh thiêng liêng. Từ Phạt Mộc – bước khởi đầu thanh tẩy, đến Yểm Tâm – việc trao gửi linh hồn, và cuối cùng là Khai Quang Điểm Nhãn – khoảnh khắc đánh dấu sự thức tỉnh tâm linh, mỗi nghi lễ đều mang một ý nghĩa sâu sắc.
Hành trình này không chỉ là sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật và tôn giáo, mà còn là biểu hiện rõ nét nhất của tấm lòng thành kính và niềm tin của con người vào cõi tâm linh. Những pho tượng Phật trong các ngôi chùa Việt Nam không chỉ là tác phẩm nghệ thuật, mà còn là nơi gửi gắm niềm tin, là điểm tựa tinh thần cho bao thế hệ người Việt. Việc hiểu và trân trọng các nghi thức Phật giáo trong tạc tượng chính là cách để chúng ta giữ gìn và phát huy một phần quan trọng trong di sản văn hóa và tâm linh của dân tộc.
chuaphatanlongthanh.com hy vọng rằng qua bài viết này, quý vị độc giả đã có thêm những kiến thức bổ ích và sâu sắc về một khía cạnh ít được biết đến nhưng vô cùng thú vị của Phật giáo Việt Nam. Nếu muốn tìm hiểu thêm về các giá trị văn hóa và tâm linh khác, mời quý vị ghé thăm website của chúng tôi để khám phá thêm nhiều nội dung hữu ích.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 15, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
