Lễ A Da Koonh của người Pa Cô là một trong những lễ hội quan trọng nhất, đánh dấu sự kết thúc mùa vụ và khởi đầu cho một chu kỳ mới. Đây không chỉ là dịp để cộng đồng sum vầy, chia vui đón mừng lúa mới mà còn là thời khắc linh thiêng để bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các vị thần linh đã phù hộ cho cuộc sống, mùa màng và sự bình an của dân làng. Việc hiểu rõ các vị thần được cúng bái không chỉ giúp chúng ta trân trọng hơn nét đẹp văn hóa mà còn góp phần bảo tồn những giá trị tinh thần quý báu của người Pa Cô.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Các Thứ Tự Cúng Đốt Mã Cho Người Chết
Hệ Thống Các Vị Thần Linh Trong Tâm Thức Người Pa Cô
Khái niệm về Yang trong tín ngưỡng Pa Cô
Trong văn hóa người Pa Cô, thế giới tâm linh được phủ kín bởi những vị thần linh – được gọi chung là Yang. Những vị thần này không phải là các đấng tối cao xa cách mà là những thực thể gắn bó mật thiết với từng khía cạnh nhỏ nhất trong đời sống thường nhật của con người. Họ tin rằng, mọi sự vật, hiện tượng tự nhiên, mọi hoạt động sản xuất, buôn bán, sức khỏe, nhà cửa, vật nuôi, thậm chí cả linh hồn người đã khuất đều do các vị Yang cai quản. Sự tồn tại và vận hành hài hòa của cả cộng đồng phụ thuộc vào mối quan hệ tương tác, giao ước và lòng biết ơn mà con người dành cho các vị thần này.
Các nhóm Yang chính được thờ cúng trong A Da Koonh
Lễ hội A Da Koonh là dịp để người Pa Cô triệu tập, tạ ơn và cầu xin sự phù hộ từ rất nhiều vị thần khác nhau. Các vị thần được chia thành nhiều nhóm dựa trên phạm vi và chức năng quản lý của họ:
1. Các vị thần cai quản thiên nhiên và sản xuất:
- Yang Tro/A cả A bon (Thần Lúa và các giống cây trồng): Là vị thần được tôn kính nhất, được ví như “bà mẹ” của các loại ngũ cốc và cây trồng.
- Yang Xứ (Thần Sông, Suối, Gió, Núi, Mây, Lửa, Đất, Đường sá): Bao gồm một loạt các vị thần đại diện cho các yếu tố tự nhiên thiết yếu.
- Yang Ku tăng (Thần Rừng Xanh): Cai quản cây cối trong rừng, là nguồn cung cấp gỗ, củi, lâm sản.
2. Các vị thần bảo vệ con người:
- Yang Cợt (Thần Bản Mệnh/Sức Khỏe): Là vị thần luôn đi cùng linh hồn mỗi con người, cai quản mạng sống và sức khỏe.
- Yang A zel (Thần Sinh Sống): Bao gồm Yang A bum (Thần trên trời) và Yang Tu looi (Thần dưới đất), là hai vị thần có công lớn trong việc tạo dựng con người và các loài vật.
3. Các vị thần cai quản tài sản và vật chất:
- Yang Pa nuôn (Thần Buôn Bán, Tài Lộc): Vị thần phù hộ cho các hoạt động trao đổi, buôn bán, giúp con người làm ra của cải.
- Yang Pân năn (Thần Vật Nuôi): Cai quản các loài vật nuôi trong gia đình như trâu, bò, lợn, gà, vịt…
4. Các vị thần cai quản không gian sống:
- Yang Đung (Thần Nhà Cửa): Bảo vệ ngôi nhà, che chở cho gia đình khỏi các tai họa, ma quỷ.
- Yang Âng cưưm cađựp (Thần Sân, Vườn): Bảo vệ khuôn viên nhà ở, xua đuổi các sinh vật có hại.
5. Các vị thần linh hồn:
- Yang Ku muuiq (Những Người Đã Khuất): Là linh hồn của những người thân trong gia đình và các thành viên trong làng đã mất.
Các Vị Thần Được Cúng Bái Trong Lễ A Da Koonh
1. Yang Tro – Thần Lúa (Mẹ Lúa)
Vai trò và ý nghĩa: Yang Tro được xem là vị thần quan trọng nhất, là “bà mẹ” nuôi dưỡng và ban tặng cho con người hạt lúa, ngô, sắn, khoai, các loại đậu, bầu, bí, mía, dứa, ớt, thuốc lá… Người Pa Cô tin rằng, nếu không có Yang Tro thì con người sẽ không có lương thực để sống. Việc cúng Yang Tro là biểu hiện sâu sắc nhất của lòng biết ơn đối với thiên nhiên, đối với nguồn gốc của sự sống.
Nghi thức cúng bái: Trước ngày lễ, các gia đình sẽ tổ chức lễ Ka coong tro (Mời Mẹ Lúa) tại kho lúa. Họ chuẩn bị một con A húi (loại chuột béo, mỏ dài, đuôi ngắn) nướng chín, đặt lên mâm cỗ cùng với các loại bánh, rượu. Người chủ lễ sẽ khấn mời Yang Tro về dự hội, dùng các lễ vật mà dân làng dâng lên. Trong lễ A Da Koonh, mâm cúng dành cho Yang Tro được đặt ở vị trí trang trọng nhất, cùng với các loại giống cây trồng được trang trí đẹp mắt.
Lời khấn tiêu biểu:
“Ơ thần lúa! Xin mời ngài về dự lễ A Da Koonh cổ truyền của chúng tôi. Tạ ơn thần đã phù hộ cho dân làng được nhiều lúa, ngô, khoai, sắn… thu nhiều thóc gạo, thoát nạn đói nghèo. Cầu mong năm sau thần phù hộ nhiều hơn trước, lúa ngô đầy kho, đầy sân, có ăn no có dự trữ, có sức khỏe tốt, cho bụi lúa to, bông dài hạt chắc, không bị sâu bệnh, không bị chim chuột phá hoại, tránh được mưa bão…”
2. Yang Xứ – Các Vị Thần Thiên Nhiên
Có thể bạn quan tâm: Các Loại Vàng Mã Cúng Rằm Truyền Thống Và Cách Sử Dụng Đúng Đắn
Vai trò và ý nghĩa: Nhóm Yang Xứ bao gồm rất nhiều vị thần đại diện cho các yếu tố tự nhiên như sông, suối, gió, mây, lửa, đất, đường sá… Người Pa Cô tin rằng, mỗi yếu tố tự nhiên đều có một vị thần riêng cai quản. Họ mang lại sự sống, sự thuận lợi cho con người nhưng cũng có thể gây ra tai họa nếu bị xúc phạm.
Nghi thức cúng bái: Mâm cúng dành cho Yang Xứ được đặt trên tầng thứ hai của giàn cúng chính. Lễ vật thường là gà, cá, các loại bánh, rượu. Người chủ lễ sẽ khấn mời từng vị thần, cảm ơn công lao của họ và cầu xin sự phù hộ cho mùa vụ sắp tới.
Lời khấn tiêu biểu:
“Tạ ơn Yang Trời che chở, Yang Đất ban cho nơi trồng trọt, chịu ngứa ngáy khi cuốc đất làm cỏ, Yang Cây cỏ đã chịu đau đớn chết chóc khi bị chặt phá, Yang Nắng đã phơi khô, Yang Lửa đã thiêu trụi những nơi cần thiết tạo cho lớp tro màu mỡ, Yang Mưa đã tưới mát cho cây trồng tốt tươi… Mùa năm sau, dân làng cầu xin các Yang giúp đỡ con cháu phát, cốt, đốt, trỉa thuận lợi hơn, các giống mẹ lúa, ngô, cùng các giống cây trồng… cho bông dài nẩy hạt, cây to, củ lớn hơn nữa, để dân làng có cuộc sống ấm no, cho hội A Da năm sau to hơn, vui vẻ hơn…”
3. Yang Ku muuiq – Những Người Đã Khuất
Vai trò và ý nghĩa: Trong tâm thức người Pa Cô, những người thân trong gia đình và các thành viên trong làng đã mất vẫn luôn hiện diện, dõi theo và phù hộ cho con cháu. Việc cúng Yang Ku muuiq trong lễ A Da Koonh là để mời các linh hồn về chung vui với con cháu, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và cầu xin sự che chở của tổ tiên.
Nghi thức cúng bái: Do đây là lễ hội lớn của cả làng, nên người ta thường dành một mâm cúng chung để mời tất cả các linh hồn về dự, chứ không đọc tên cụ thể từng người như trong các lễ cúng gia đình. Mâm cúng này được đặt ở một vị trí riêng biệt, thể hiện sự tôn kính.
4. Yang Pa nuôn – Thần Buôn Bán, Tài Lộc
Vai trò và ý nghĩa: Ngoài sản xuất nông nghiệp, người Pa Cô còn có truyền thống buôn bán, trao đổi hàng hóa với các vùng lân cận. Họ thường nói: “Muốn mặc Dèng thì hãy ngược lên Tà Ôi, Muốn cầm cái rựa thì hãy xuôi về đồng bằng”. Yang Pa nuôn là vị thần phù hộ cho các hoạt động này, giúp con người có của bán, của để, làm ra của cải vật chất.
Nghi thức cúng bái: Mâm cúng dành cho Yang Pa nuôn được trang trí công phu, với các loại bánh, thịt, rượu ngon nhất. Người chủ lễ sẽ khấn mời vị thần về dự hội, tạ ơn và cầu mong năm tới việc đi buôn được suôn sẻ, may mắn.
Lời khấn tiêu biểu:
“Ơi Yang atàn pa nuôm! Xin mời thần về dự lễ A Da Koonh truyền thống của chúng tôi, để thưởng thức các lễ vật mà thần ưa thích được dân làng dành tặng cho thần. Tạ ơn thần đã phù hộ cho dân làng có của bán của để, kinh tế gia đình ngày càng khá hơn… Năm sau, cầu mong thần gắn bó phù hộ nhiều hơn năm trước, làm ra nhiều của cải vật chất, gia đình được ấm no, hạnh phúc, của cải dôi dư, nhiều bạn bè gần xa yêu thương, tạo trí thông minh, được mọi người yêu mến, tin tưởng…”
5. Yang Cợt – Thần Bản Mệnh, Sức Khỏe
Vai trò và ý nghĩa: Mỗi con người đều có một linh hồn, và vị thần cai quản linh hồn đó chính là Yang Cợt. Vị thần này luôn sát cánh cùng con người từ khi sinh ra cho đến khi qua đời, bảo vệ sức khỏe, tính mạng và mang lại may mắn. Người Pa Cô tin rằng, mọi việc nếu Yang Cợt bằng lòng thì con người sẽ khỏe mạnh, hạnh phúc, con đàn cháu đống.
Có thể bạn quan tâm: Các Tôn Giáo Thờ Cúng Nhiên Thần: Tìm Hiểu Về Niềm Tin Và Nghi Lễ
Nghi thức cúng bái: Mâm cúng dành cho Yang Cợt thường có gà, bánh, rượu. Người chủ lễ khấn mời vị thần về dự hội, tạ ơn đã che chở, bảo vệ và cầu xin năm tới được phù hộ nhiều hơn, tránh được ốm đau bệnh tật.
Lời khấn tiêu biểu:
“Ơ ờ Yang Cợt! Ông là sức khỏe của mọi người trong gia đình, của từng cá nhân, hôm nay cuối năm làng có làm chung một mâm cúng, mời thần về dự lễ A Da Koonh cổ truyền của chúng tôi, để thưởng thức các món ăn mà dân làng dâng lên. Tạ ơn thần đã theo sát người và che chở những điều không hay, bảo vệ sức khỏe bình an, làm cho đức tính người tốt đẹp… Cầu mong năm mới thần phù hộ nhiều hơn, che chở nhiều mặt trái, làm cho người khôn ngoan, làm điều hay việc tốt, nhiều người khác mến mộ.”
6. Yang Đung – Thần Nhà Cửa
Vai trò và ý nghĩa: Yang Đung là vị thần bảo vệ ngôi nhà, che chở cho gia đình khỏi mưa, nắng, gió, ma quỷ, rắn rết… Người Pa Cô tin rằng, ngôi nhà không chỉ là nơi che mưa, che nắng mà còn là tổ ấm, là không gian linh thiêng cần được bảo vệ. Việc chăm sóc, giữ gìn ngôi nhà cũng là cách thể hiện lòng kính trọng đối với Yang Đung.
Nghi thức cúng bái: Mâm cúng dành cho Yang Đung được đặt ở vị trí trang trọng. Lễ vật thường là cơm lam, thịt gà, cá nướng, bánh… Người chủ lễ khấn mời vị thần về dự hội, tạ ơn đã che chở và cầu mong năm tới nhà ấm cúng, thoáng mát.
Lời khấn tiêu biểu:
“Xin mời thần nhà, chung vui ngày lễ A Da Koonh cổ truyền, thưởng thức cơm lam, thịt gà, cá nướng, thịt ống, bánh a quát, bánh đòn và các lễ vật. Tạ ơn thần nhà đã chịu nắng gắt, mưa lạnh, gió buốt, đã che chở con cháu những khi trái gió trở trời và cầu mong năm tới thần che chở mưa, nắng, gió… làm cho nhà ấm cúng, thoáng mát con người, con cháu khỏe mạnh, học tập làm ăn, có kết quả.”
7. Các Vị Thần Khác
Ngoài các vị thần chính được liệt kê ở trên, trong lễ A Da Koonh còn có những vị thần khác được cúng bái như:
- Yang Pân năn (Thần Vật Nuôi): Cai quản các loài vật nuôi trong gia đình, mang lại nguồn thực phẩm và thu nhập.
- Yang Âng cưưm cađựp (Thần Sân, Vườn): Bảo vệ khuôn viên nhà ở, xua đuổi các sinh vật có hại.
- Yang A zel (Thần Sinh Sống): Bao gồm Yang trên trời và Yang dưới đất, có công lớn trong việc tạo dựng con người và các loài vật.
Ý Nghĩa Của Việc Cúng Bái Các Vị Thần Trong Lễ A Da Koonh
Thể hiện quan niệm về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên
Việc thờ cúng các vị thần thiên nhiên như Yang Xứ, Yang Tro, Yang Ku tăng thể hiện quan niệm của người Pa Cô về mối quan hệ hài hòa, phụ thuộc lẫn nhau giữa con người và thiên nhiên. Họ không coi thiên nhiên là một thứ để khai thác vô tội vạ mà là một thực thể sống, có linh hồn, cần được tôn trọng, biết ơn và giao ước.
Gắn kết cộng đồng, củng cố các giá trị đạo đức
Có thể bạn quan tâm: Các Tên Đường Mang Hoa Cúng Và Hoa Chưng: Ý Nghĩa Và Vẻ Đẹp Tâm Linh
Lễ A Da Koonh không chỉ là dịp để cúng bái thần linh mà còn là dịp để cả làng, cả dòng họ sum vầy, gắn bó với nhau. Việc cùng nhau chuẩn bị lễ vật, cùng nhau tham gia các nghi thức cúng bái, cùng nhau ăn uống, vui chơi giúp củng cố tinh thần đoàn kết, tình làng nghĩa xóm. Đồng thời, việc cúng bái các vị thần cũng là cách để nhắc nhở con cháu về các giá trị đạo đức như lòng biết ơn, sự chăm chỉ, tình yêu lao động, tinh thần tương thân tương ái.
Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc
Lễ A Da Koonh và hệ thống các vị thần linh trong đó là một phần quan trọng tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt của người Pa Cô. Việc gìn giữ và phát huy các nghi thức cúng bái không chỉ giúp bảo tồn một di sản văn hóa phi vật thể quý giá mà còn góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của Việt Nam.
Tạo động lực tinh thần cho sản xuất và cuộc sống
Trong tâm thức người Pa Cô, các vị thần linh không chỉ là những thực thể siêu nhiên mà còn là nguồn động lực tinh thần to lớn. Việc cúng bái các vị thần, khấn vái, cầu xin sự phù hộ giúp họ có thêm niềm tin, hy vọng và quyết tâm để lao động, sản xuất, vượt qua những khó khăn, thử thách trong cuộc sống.
Thách Thức Và Giải Pháp Bảo Tồn
Thực trạng
Hiện nay, lễ A Da Koonh của người Pa Cô đang đối mặt với nhiều thách thức:
- Diện tích đất trồng lúa rẫy ngày càng thu hẹp: Do sự phát triển của các khu công nghiệp, khu dân cư, diện tích đất trồng lúa rẫy – nguồn gốc của lễ hội – ngày càng bị thu hẹp, khiến cho việc tổ chức lễ hội trở nên khó khăn.
- Ảnh hưởng của văn hóa hiện đại: Cuộc sống hiện đại, sự phát triển của kinh tế thị trường đã làm thay đổi phần nào lối sống, quan niệm và niềm tin của người Pa Cô, đặc biệt là thế hệ trẻ.
- Thiếu sự quan tâm, đầu tư: Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống nói chung và lễ A Da Koonh nói riêng còn thiếu sự quan tâm, đầu tư một cách bài bản, có hệ thống từ các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội.
Giải pháp
Để bảo tồn và phát huy giá trị của lễ A Da Koonh và hệ thống các vị thần linh trong đó, cần có sự chung tay của nhiều bên:
1. Về phía chính quyền địa phương:
- Cần có chính sách bảo vệ, quy hoạch và mở rộng diện tích đất trồng lúa rẫy, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tổ chức lễ hội.
- Đầu tư kinh phí, nhân lực cho việc sưu tầm, nghiên cứu, ghi chép các nghi thức cúng bái, lời khấn, các bài hát, điệu múa… liên quan đến lễ hội.
- Tổ chức các lớp tập huấn, truyền dạy cho thế hệ trẻ về các nghi thức, phong tục tập quán của lễ hội.
- Xây dựng các chương trình du lịch văn hóa, đưa lễ A Da Koonh trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần quảng bá hình ảnh, văn hóa của người Pa Cô.
2. Về phía cộng đồng người Pa Cô:
- Cần có ý thức giữ gìn, bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
- Tích cực tham gia vào các hoạt động bảo tồn, truyền dạy cho thế hệ trẻ.
- Sáng tạo, đổi mới các hình thức tổ chức lễ hội sao cho phù hợp với điều kiện hiện nay nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa cốt lõi.
3. Về phía các nhà nghiên cứu, các tổ chức xã hội:
- Cần có những nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về lễ A Da Koonh, hệ thống các vị thần linh, các nghi thức cúng bái… để có cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát huy.
- Hỗ trợ, tư vấn cho chính quyền địa phương và cộng đồng người Pa Cô trong việc xây dựng các chương trình, dự án bảo tồn.
Kết luận
Lễ A Da Koonh của người Pa Cô không chỉ là một lễ hội nông nghiệp đơn thuần mà là một bản sắc văn hóa đặc sắc, thể hiện rõ nét thế giới quan, nhân sinh quan, quan niệm về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, giữa con người với con người của cộng đồng này. Hệ thống các vị thần linh được thờ cúng trong lễ hội là một phần không thể tách rời, là minh chứng cho đời sống tâm linh phong phú, đa dạng và sâu sắc của người Pa Cô. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của lễ A Da Koonh và các vị thần linh trong đó không chỉ là trách nhiệm của người Pa Cô mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của đất nước. chuaphatanlongthanh.com hy vọng rằng, qua bài viết này, độc giả sẽ có thêm hiểu biết và trân trọng hơn những giá trị văn hóa truyền thống quý báu của các dân tộc anh em trên dải đất hình chữ S.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 5, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
