Mùng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm là một trong những ngày lễ truyền thống đặc biệt của người Việt, còn được biết đến với tên gọi thân quen là Tết Đoan Ngọ hay Tết diệt sâu bọ. Đây không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ tổ tiên mà còn là thời điểm để cả gia đình đoàn tụ, cùng nhau thực hiện những nghi lễ cầu mong sức khỏe và mùa màng bội thu. Để chuẩn bị một mâm cúng tươm tất, đúng phong tục cổ truyền, việc hiểu rõ về ý nghĩa, nguồn gốc cũng như cách cúng mùng 5 tháng 5 chuẩn chỉnh là vô cùng cần thiết.
Có thể bạn quan tâm: Cách Cúng Giải Hạn Kim Lâu: Những Điều Cần Biết Và Hướng Dẫn Chi Tiết
Tổng quan về Tết Đoan Ngọ và tục cúng mùng 5 tháng 5
Tết Đoan Ngọ (còn gọi là Tết Đoan Dương) là một ngày lễ lớn của văn hóa Á Đông, diễn ra vào giờ Ngọ (11h trưa – 13h chiều) ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch. Trong văn hóa người Việt, ngày này mang ý nghĩa kép: vừa là ngày tết truyền thống của nông nghiệp, vừa là ngày tết của sức khỏe.
Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm chuyển giao giữa mùa xuân và mùa hè, khí hậu nóng ẩm khiến côn trùng và các loại ký sinh trùng phát triển mạnh, gây hại cho cây trồng và sức khỏe con người. Vì vậy, người xưa thường tổ chức cúng lễ để cầu xin thần linh, tổ tiên giúp tiêu diệt “sâu bọ” (ám chỉ các loại dịch bệnh, côn trùng) và tẩy uế cho cơ thể. Các lễ vật không thể thiếu trong ngày này thường là bánh tro (bánh gio), cơm rượu nếp, trái cây và các món xôi chè truyền thống.
Có thể bạn quan tâm: Cách Bày Mâm Cúng Ông Táo Chuẩn Chỉnh, Trang Nghiêm Cho Năm Mới
Nguồn gốc và ý nghĩa sâu xa của Tết diệt sâu bọ
Để thực hiện cách cúng mùng 5 tháng 5 đúng chuẩn, trước tiên cần hiểu rõ giá trị văn hóa ẩn sau nó. Nguồn gốc của ngày lễ này gắn liền với truyền thuyết về lão ông Đôi Truân giúp dân làng tiêu diệt sâu bọ.
Theo tích xưa kể lại, vào một mùa vụ bội thu nhưng người dân lại rơi vào tình trạng hoang mang vì sâu bọ phá hoại mùa màng. Một vị lão ông tên Đôi Truân đã chỉ dẫn mọi người lập bàn cúng đơn giản với bánh tro, trái cây, rồi ra trước cửa nhà vận động cơ thể. Kì lạ thay, sau khi làm theo hướng dẫn, đàn sâu bọ đã bị tiêu diệt hết. Từ đó, tục thờ cúng và diệt sâu bọ vào ngày mùng 5 tháng 5 được lưu truyền lại.
Bên cạnh ý nghĩa diệt sâu bọ cho cây trồng, Tết Đoan Ngọ còn mang ý nghĩa lớn đối với sức khỏe con người. Theo y học cổ truyền, vào ngày này, dương khí达到极盛 (đạt mức cực thịnh), thời điểm khí trời giao hòa tốt nhất trong năm. Đây là lúc để tẩy trừ các ký sinh trùng trong cơ thể, loại bỏ bệnh tật. Người Việt quan niệm rằng, ăn những món ăn có vị chua, chát hoặc men rượu nếp vào giờ Ngọ sẽ giúp tiêu diệt ký sinh trùng đường ruột, giúp cơ thể khỏe mạnh.
Có thể bạn quan tâm: Các Bước Cúng Ông Táo Chuẩn Phong Tục Và Những Điều Cần Lưu Ý
Các tục lệ truyền thống diễn ra vào mùng 5 tháng 5
Ngoài việc chuẩn bị cách cúng mùng 5 tháng 5 tại gia, nhiều địa phương còn duy trì các tục lệ độc đáo. Một trong những tục lệ đặc sắc phải kể đến là tục hái lá mùng 5 của người dân xứ Quảng (Quảng Nam).
Tục lệ này diễn ra tại làng Phú Thái, huyện Quế Sơn. Vào ngày mùng 5 tháng 5, người dân nơi đây không cần ai nhắc nhở, ai nấy đều hào hứng lên rừng tìm kiếm các loại lá thuốc. Họ quan niệm rằng, lá thuốc hái vào giờ Ngọ ngày mùng 5 mới thực sự có giá trị dược liệu cao, mang lại nhiều linh nghiệm cho sức khỏe. Đây là một nét văn hóa ứng xử với thiên nhiên rất đặc trưng, thể hiện sự hiểu biết sâu sắc về cây cỏ của người xưa.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn备: Thời Điểm Và Cách Thả Cá Chép Cúng Ông Công Ông Táo 2025
Cách cúng mùng 5 tháng 5 chi tiết và chuẩn chỉnh
Việc chuẩn bị mâm cúng vào ngày Tết Đoan Ngọ không quá phức tạp nhưng cần thể hiện được sự thành kính. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết về cách cúng mùng 5 tháng 5 năm 2024 và các năm sau.
Xác định thời gian cúng
Năm 2024, mùng 5 tháng 5 âm lịch rơi vào ngày 10/6/2024 (Thứ Hai). Thời gian cúng tốt nhất là vào giờ Ngọ (từ 11h trưa đến 13h chiều). Đây là lúc dương khí mạnh nhất, thích hợp để thực hiện các nghi lễ cầu an.
Mâm cúng mùng 5 tháng 5 gồm những gì?
Tùy theo điều kiện và phong tục từng vùng miền, mâm cúng có thể khác nhau, nhưng nhìn chung sẽ chia làm hai loại: mâm cúng trong nhà (cúng tổ tiên) và mâm cúng ngoài trời (cúng thần linh, thổ thần).
Mâm cúng trong nhà:
- Lễ vật: Mâm cơm chay hoặc mâm xôi chè, bánh tro, cơm rượu nếp, 3 chén rượu trắng, 3 chén trà, 9 bông hoa đồng tiền đỏ (hoặc hoa cúc), ngũ quả, tiền vàng mã.
- Cách bày trí: Đặt mâm cúng trên bàn thờ gia tiên hoặc bàn thờ thần tài, thắp hương và khấn vái theo bài văn khấn truyền thống.
Mâm cúng ngoài trời:
- Lễ vật: Bàn lễ cần trải vải đỏ, mâm ngũ quả, bánh chay/xôi chay, 5 chén rượu, 5 chén trà, 9 bông hoa đồng tiền đỏ, một chiếc lọng đỏ viền vàng (nếu có).
- Mục đích: Cúng thần linh, thổ địa xung quanh nhà để cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Ý nghĩa của bánh tro và cơm rượu nếp
Hai món không thể thiếu trong cách cúng mùng 5 tháng 5 chính là bánh tro (bánh gio) và cơm rượu nếp.
- Bánh tro: Được làm từ gạo nếp ngâm trong nước tro (tro từ các loại cây thảo mộc) rồi gói bằng lá dong hoặc lá tre. Bánh có vị thanh mát, giải nhiệt. Theo triết lý phương Đông, tro tượng trưng cho sự trở về với đất mẹ, thể hiện lòng biết ơn của con người đối với thiên nhiên và tổ tiên. Khi ăn bánh tro, người ta thường chấm với mật mía hoặc đường để tăng hương vị.
- Cơm rượu nếp: Là loại rượu được lên men từ nếp, có vị ngọt và cay nhẹ. Dân gian quan niệm rằng, rượu sẽ làm say mê các loại ký sinh trùng trong cơ thể, giúp tống khứ chúng ra ngoài. Ăn cơm rượu nếp vào giờ Ngọ ngày mùng 5 là một phương pháp trừ bệnh theo kinh nghiệm của cha ông.
Bài khấn mùng 5 tháng 5
Khi thực hiện cách cúng mùng 5 tháng 5, gia chủ cần tắm rửa sạch sẽ, mặc quần áo chỉnh tề để thể hiện sự tôn nghiêm. Sau khi bày biện lễ vật lên bàn, thắp hương và đọc bài khấn sau (có thể linh hoạt theo văn hóa vùng miền):
Nam mô A Di Đà Phật (3 lần)
Chúng con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Chúng con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Chúng con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
Chúng con kính lạy Tổ tiên, Hiển khảo, Hiển tỷ, chư vị Hương linh (nếu bố, mẹ còn sống thì thay bằng Tổ Khảo, Tổ Tỷ).
Tín chủ chúng con là: … Ngụ tại: …
Hôm nay là ngày mồng 5/5 âm lịch, nhằm ngày Tết Đoan Ngọ, chúng con sửa sang hương đăng, sắm sanh lễ vật, hoa đăng, trà quả dâng lên trước án.
Chúng con kính mời ngài Bản cảnh Thành hoàng, Chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long mạch, Tài thần, cúi xin các Ngài giáng lâm trước án chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Chúng con kính mời các cụ Tổ Khảo, Tổ Tỷ, chư vị Hương linh gia tiên nội ngoại họ …, cúi xin các vị thương xót con cháu chứng giám tâm thành thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ con lại kính mời các vị Tiền chủ, Hậu chủ tại nhà này, đất này đồng lâm án tiền, đồng lai hâm hưởng, độ cho chúng con thân cung khang thái, bản mệnh bình an. Bốn mùa không hạn ách, tám tiết hưởng bình an thịnh vượng.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật (3 lần)
Lưu ý: Bạn có thể thay đổi lời khấn cho phù hợp với phong tục tập quán của gia đình và địa phương mình.
Lời khuyên khi chuẩn bị cúng mùng 5 tháng 5
Khi chuẩn bị cách cúng mùng 5 tháng 5, bạn nên lưu ý một số điểm sau để nghi lễ được trọn vẹn:
- Chọn lễ vật tươi ngon: Nên tự làm cơm rượu nếp và bánh tro tại nhà để đảm bảo vệ sinh và thể hiện sự thành tâm. Nếu mua ngoài chợ, cần chọn nơi uy tín.
- Thời điểm cúng: Nên cúng vào giờ Ngọ là tốt nhất. Nếu không sắp xếp được, có thể cúng vào buổi sáng hoặc chiều nhưng phải đảm bảo không cúng sau khi mặt trời lặn.
- Tâm thế thành kính: Dù là nghi lễ truyền thống hay hiện đại, sự thành tâm luôn là yếu tố quan trọng nhất. Hãy tập trung vào ý nghĩa cầu mong sức khỏe và bình an cho gia đình.
- Vệ sinh nhà cửa: Trước khi cúng, nên dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, tẩy uế không gian sống để đón năng lượng tốt.
Việc thực hiện cách cúng mùng 5 tháng 5 không chỉ là giữ gìn bản sắc văn hóa mà còn là cách để các thế hệ sau hiểu và trân quý những giá trị truyền thống của dân tộc. Những thông tin trong bài viết hy vọng sẽ giúp bạn chuẩn bị một mâm cúng Tết Đoan Ngọ tươm tất, ấm cúng và ý nghĩa. Để tìm hiểu thêm về các phong tục tập quán và kiến thức đời sống đa dạng, bạn có thể truy cập chuaphatanlongthanh.com để tham khảo thêm nhiều bài viết bổ ích khác.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
