Chùa Phật Tích là một trong những ngôi chùa cổ kính và linh thiêng bậc nhất tại Bắc Ninh, tọa lạc tại Thôn Phật Tích, Xã Phật Tích, Huyện Tiên Du, Tỉnh Bắc Ninh. Ngôi chùa không chỉ là điểm đến tâm linh quan trọng của người dân địa phương mà còn là điểm tham quan du lịch hấp dẫn, thu hút hàng ngàn lượt du khách mỗi năm. Với bề dày lịch sử hơn 1300 năm, Chùa Phật Tích là minh chứng sống động cho sự phát triển của Phật giáo Việt Nam và là bảo tàng nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc thời Lý – Trần. Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về lịch sử hình thành, kiến trúc độc đáo, giá trị văn hóa – nghệ thuật, các lễ hội truyền thống và hướng dẫn tham quan chi tiết cho du khách.
Có thể bạn quan tâm: Niệm Nam Mô A Di Đà Phật: Ý Nghĩa, Lợi Ích Và Hướng Dẫn Thực Hành
Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Của Chùa Phật Tích
Khởi Nguyên Thời Tiền Lý Và Sự Kiện Truyền Thuyết
Chùa Phật Tích có niên đại rất cổ, được cho là khởi dựng vào thời Tiền Lý (thế kỷ VI), thời kỳ đất nước còn chìm trong bóng tối đô hộ của phương Bắc. Theo các tài liệu cổ như “Thiền uyển tập anh”, “Đại Việt sử ký toàn thư” và bia ký trên chính điện, ngôi chùa ban đầu có tên là Động Tịch Thiên. Tên gọi này gắn liền với một truyền thuyết kỳ bí về Tứ Pháp – bốn vị thần nữ cai quản bốn phương trời (Đông, Tây, Nam, Bắc) và các hiện tượng tự nhiên như gió, mưa, sấm, chớp.
Truyền thuyết kể rằng, vào thời kỳ Hùng Vương thứ 18, có một người dân quê ở Luy Lâu (nay thuộc Bắc Ninh) bắt được một con rùa lớn. Khi mở mai ra, ông phát hiện bên trong có bốn viên ngọc. Đêm đó, ông nằm mơ thấy bốn vị nữ thần hiện ra, tự xưng là Tứ Pháp, xin ông thả rùa về biển. Sau khi thả rùa, bốn viên ngọc hóa thành bốn quả trứng. Bốn nữ thần lại hiện về, bảo ông ấp trứng trên đùi. Khi trứng nở, bốn nàng tiên hiện ra, mỗi người cưỡi một con rùa, bay lên trời và chỉ về một quả đồi, bảo ông xây chùa ở đó để thờ. Quả đồi đó chính là núi Tích Sơn, nơi tọa lạc của Chùa Phật Tích ngày nay.
Thời Lý: Đỉnh Cao Phát Triển Và Đổi Tên
Chùa Phật Tích thực sự phát triển rực rỡ vào thời Lý (thế kỷ XI – XIII). Đây là thời kỳ Phật giáo được coi là quốc giáo, các vua chúa và hoàng tộc đều hết lòng ủng hộ, xây dựng và tu sửa chùa chiền. Dưới triều Lý, chùa được trùng tu, mở rộng quy mô, và đổi tên thành Phật Tích (nghĩa là “dấu tích của Phật”), thể hiện sự chuyển mình quan trọng từ tín ngưỡng dân gian thờ Tứ Pháp sang Phật giáo chính thống.
Các vị vua Lý như Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông đều đã có công lớn trong việc xây dựng và tu bổ chùa. Đặc biệt, Lý Nhân Tông (1072 – 1127) được coi là vị vua có đóng góp lớn nhất, khi ông cho xây dựng Chính điện – nơi thờ Phật và là công trình kiến trúc chính của chùa, tồn tại đến ngày nay. Ngoài ra, ông còn cho xây dựng Đại Hồng Chung (còn gọi là Chuông chùa Phật Tích), một trong những quả chuông lớn nhất Việt Nam thời bấy giờ.
Thời Trần Và Các Triều Đại Sau
Sang thời Trần, chùa tiếp tục được tu sửa và bảo tồn. Tuy nhiên, do chiến tranh và thời gian, nhiều công trình kiến trúc đã bị hư hại. Trong các triều đại Hậu Lê, Tây Sơn, Nguyễn, chùa được các triều đình và nhân dân địa phương nhiều lần trùng tu, song không thể phục hồi hoàn toàn vẻ huy hoàng thời Lý.
Thời Hiện Đại: Di Tích Quốc Gia Đặc Biệt
Có thể bạn quan tâm: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni: Cuộc Đời, Sự Nghiệp Và Ý Nghĩa Đối Với Nhân Loại
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Chùa Phật Tích đã từng là nơi hoạt động cách mạng của các cán bộ địa phương. Sau năm 1975, chùa được Nhà nước quan tâm trùng tu, bảo tồn. Năm 2005, Chùa Phật Tích được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Đặc biệt, vào ngày 22/12/2012, chùa được Chính phủ Việt Nam công nhận là Di tích Quốc gia Đặc biệt, đánh dấu sự ghi nhận giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của ngôi chùa cổ này.
Kiến Trúc Độc Đáo Của Chùa Phật Tích
Tổng Quan Về Quy Hoạch Và Bố Cục
Chùa Phật Tích được xây dựng trên núi Tích Sơn (còn gọi là núi Phật Tích), một ngọn núi thấp thuộc dãy núi Tam Đảo. Vị trí địa lý này tạo nên một thế đất “tựa sơn hướng thủy”, rất phù hợp với phong thủy truyền thống. Chùa nhìn ra hồ Phật Tích rộng lớn, tạo nên một khung cảnh thanh tịnh, thoát tục.
Quy hoạch tổng thể chùa theo kiểu “nội công ngoại quốc”, nghĩa là có hai lớp tường bao bọc. Lớp tường ngoài cao hơn, hướng về các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, tạo thành bốn cổng. Lớp tường trong thấp hơn, bao quanh các công trình chính. Kiến trúc chùa thể hiện rõ đặc trưng của kiến trúc thời Lý với các yếu tố như mái cong, đầu đao vút cao, các vì kèo chồng lớp, tạo cảm giác nhẹ nhàng, thanh thoát.
Chính Điện: Trái Tim Của Ngôi Chùa
Chính điện (còn gọi là Thượng điện) là công trình kiến trúc quan trọng nhất, được xây dựng vào thời Lý Nhân Tông (1086 – 1127). Công trình có diện tích khoảng 100m², được xây dựng theo kiểu “chồng diêm” (nhiều tầng mái chồng lên nhau).
- Cấu trúc: Chính điện có hai tầng mái, mái trên cao hơn, mái dưới thấp hơn, tạo thành một hình tháp nhỏ. Mái được lợp ngói mũi hài (ngói ống), loại ngói truyền thống. Hai bên mái có đầu đao cong vút lên, tạo thế “rồng bay phượng múa”.
- Bố cục: Bên trong chính điện gồm 3 gian. Gian giữa là nơi đặt bệ thờ và tượng Phật. Gian bên trái và bên phải là nơi đặt bàn thờ các vị Bồ Tát và Hộ Pháp.
- Vật liệu: Công trình được xây dựng chủ yếu bằng gạch vồ, đá và gỗ. Các cột gỗ lim to, chắc chắn, được đặt trên các tảng đá tảng (bệ đỡ cột). Các vì kèo, xà dọc, xà ngang được làm bằng gỗ lim, chạm khắc hoa văn tinh xảo.
- Giá trị: Chính điện là một trong số rất ít công trình kiến trúc gỗ còn tồn tại từ thời Lý, có giá trị khảo cổ, kiến trúc và nghệ thuật vô cùng lớn.
Các Công Trình Phụ Trợ
- Tam Quan: Cổng vào chính của chùa, được xây dựng theo kiểu tam quan (ba cổng), biểu tượng cho Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng). Tam quan được xây dựng bằng gạch, đá, mái lợp ngói, hai bên có đền thờ các vị thần linh.
- Tháp Chuông: Nơi đặt Đại Hồng Chung, một quả chuông lớn được đúc vào thời Lý. Tháp chuông thường được xây dựng bằng gạch, mái cong, có cửa sổ để âm thanh chuông vang xa.
- Tháp Trống: Nơi đặt Trống đại (trống lớn), thường được đặt đối xứng với Tháp Chuông. Trống được dùng để báo giờ, tập trung tăng ni, Phật tử trong các buổi lễ.
- Nhà Tổ: Nơi thờ các vị Tổ sư của Phật giáo, các vị Hòa thượng đã có công xây dựng và trụ trì chùa.
- Nhà Tăng: Nơi ở và sinh hoạt của các chư tăng.
- Hồ Phật Tích: Một hồ nước nhân tạo rộng lớn nằm trước chùa, tạo cảnh quan thanh tịnh, đồng thời có ý nghĩa phong thủy “tàng phong tụ khí”.
Nghệ Thuật Điêu Khắc Và Trang Trí
Chùa Phật Tích nổi tiếng với các tác phẩm điêu khắc đá, gạch, gỗ tinh xảo, thể hiện rõ nét phong cách nghệ thuật thời Lý.
- Điêu khắc đá: Các tảng đá tảng đỡ cột, lan can, bậc thềm được chạm khắc các hoa văn như đào liễu, đài sen, rồng, phượng. Đặc biệt là các bệ thờ bằng đá, được chạm khắc tinh xảo với các họa tiết sen nở, mây cuộn.
- Điêu khắc gạch: Các viên gạch được nung ở nhiệt độ cao, có độ bền cao. Trên bề mặt gạch được in các hoa văn như hình sen, hình rồng, hình hoa cúc.
- Điêu khắc gỗ: Các vì kèo, xà dọc, xà ngang được chạm khắc các hình rồng cuốn, phượng múa, hoa sen, mây trời. Các bức phù điêu trên vách tường, trần nhà thể hiện các cảnh Phật (Đức Phật ngồi thiền, Đức Phật nhập Niết Bàn), cảnh thiên nhiên (cây cối, hoa lá), cảnh sinh hoạt.
Giá Trị Văn Hóa Và Tôn Giáo
Có thể bạn quan tâm: Xá Lợi Phật Thích Ca: Hiểm Tích Của Thánh Vật Trong Lịch Sử Phật Giáo
Trung Tâm Phật Giáo Bậc Nhất Thời Lý
Chùa Phật Tích không chỉ là một ngôi chùa địa phương mà còn là một trung tâm Phật giáo quan trọng bậc nhất vào thời Lý. Các vị vua Lý thường lui tới chùa để cúng dường, nghe kinh, tham thiền. Nhiều vị cao tăng nổi tiếng thời đó như Thiền sư Thông Biện, Thiền sư Cảm Thành đã từng trụ trì và giảng đạo tại chùa.
Sự kiện Lý Nhân Tông cho xây dựng Chính điện và Đại Hồng Chung là minh chứng rõ ràng cho việc coi trọng Phật giáo của triều đình. Chuông chùa không chỉ để báo giờ mà còn có ý nghĩa “chấn động cõi tâm linh”, “đánh thức lòng từ bi” của con người.
Giao Thoa Giữa Phật Giáo Và Tín Ngưỡng Dân Gian
Một trong những đặc điểm nổi bật của Chùa Phật Tích là sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Truyền thuyết về Tứ Pháp vẫn được lưu truyền trong dân gian, và các lễ hội tại chùa vẫn còn lưu giữ những nghi lễ mang đậm bản sắc dân tộc.
- Tín ngưỡng Tứ Pháp: Dù chùa đã chuyển sang thờ Phật, nhưng người dân vẫn tin rằng bốn vị nữ thần vẫn ngự tại chùa, phù hộ cho họ. Trong các dịp lễ, người dân thường cúng bái Tứ Pháp.
- Lễ hội mùa xuân: Các lễ hội tại chùa vào mùa xuân thường kết hợp giữa lễ Phật và lễ hội dân gian, có hát chèo, hát quan họ, đua thuyền, đánh đu.
Bảo Tàng Nghệ Thuật Kiến Trúc Thời Lý
Chùa Phật Tích là một bảo tàng nghệ thuật kiến trúc thời Lý, lưu giữ những giá trị văn hóa, nghệ thuật độc đáo.
- Kiến trúc gỗ: Chính điện là công trình kiến trúc gỗ tiêu biểu nhất còn tồn tại từ thời Lý, thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng, chạm khắc, và thẩm mỹ của người Việt thời bấy giờ.
- Điêu khắc đá: Các tác phẩm điêu khắc đá tại chùa là những báu vật về nghệ thuật, thể hiện sự khéo léo, tinh xảo của các nghệ nhân thời Lý.
- Tranh vẽ: Các bức tranh trên tường, trần nhà thể hiện các cảnh Phật, cảnh thiên nhiên, cảnh sinh hoạt, là những tư liệu quý giá về nghệ thuật hội họa thời Lý.
Giá Trị Về Sử Học Và Khảo Cổ
Chùa Phật Tích là một di tích khảo cổ có giá trị lớn, cung cấp nhiều tư liệu quý giá về lịch sử, văn hóa, đời sống xã hội thời Lý.
- Bia ký: Các tấm bia ký trên chính điện ghi chép về quá trình xây dựng, tu sửa chùa, các vị vua, các vị sư từng trụ trì chùa, là những tư liệu lịch sử quý giá.
- Hiện vật: Các hiện vật như tượng Phật, đồ thờ, chuông, trống, đồ gốm được tìm thấy tại chùa là những tư liệu khảo cổ quan trọng.
- Kiến trúc: Các công trình kiến trúc như chính điện, tam quan, tháp chuông là những di tích kiến trúc thời Lý, giúp các nhà khảo cổ, kiến trúc sư nghiên cứu về kỹ thuật xây dựng, vật liệu, và thẩm mỹ thời bấy giờ.
Các Lễ Hội Truyền Thống Tại Chùa Phật Tích
Lễ Hội Phật Tích Mùa Xuân
Có thể bạn quan tâm: Tượng Phật Bốn Mặt: Truyền Thuyết, Ý Nghĩa Và Những Địa Điểm Nổi Tiếng Ở Việt Nam
Lễ hội Phật Tích mùa xuân là lễ hội lớn nhất, kéo dài từ ngày mồng 8 tháng Giêng đến mồng 12 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng niệm bốn vị nữ thần (Tứ Pháp) và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, quốc thái dân an.
- Lễ rước: Lễ hội bắt đầu với lễ rước các bà chúa (bốn vị nữ thần) từ đền ra chùa. Đoàn rước gồm đội múa, đội nhạc, đội cờ, đội lọng, đội bát bửu, đội kiệu. Đoàn rước đi qua các ngõ xóm, đường làng, người dân hai bên đường đốt hương, rắc gạo, rắc hoa để cầu phúc.
- Lễ dâng hương: Sau lễ rước là lễ dâng hương tại chính điện và nhà tổ. Các chư tăng, phật tử, đồng bào dâng hương, cầu nguyện.
- Hội vui: Sau phần lễ là phần hội. Các hoạt động văn hóa, thể thao diễn ra như hát chèo, hát quan họ, đua thuyền, đánh đu, đá cầu, đấu vật, đua voi, đua ngựa, đua thuyền rồng. Các gian hàng bán đồ ăn, đồ lưu niệm, đồ chơi được bày bán dọc theo đường làng.
Lễ Hội Tứ Pháp
Lễ hội Tứ Pháp là một lễ hội nhỏ hơn, được tổ chức vào ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch hàng năm, nhằm tưởng niệm bốn vị nữ thần và cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
- Lễ dâng hương: Lễ hội bắt đầu với lễ dâng hương tại đền Tứ Pháp. Các chư tăng, phật tử, đồng bào dâng hương, cầu nguyện.
- Lễ rước: Sau lễ dâng hương là lễ rước các bà chúa từ đền ra chùa. Đoàn rước đi qua các ngõ xóm, đường làng.
- Hội vui: Sau phần lễ là phần hội. Các hoạt động văn hóa, thể thao diễn ra như hát chèo, hát quan họ, đua thuyền, đánh đu.
Các Lễ Hội Khác
Ngoài hai lễ hội lớn trên, chùa còn tổ chức các lễ hội nhỏ khác như:
- Lễ Phật Đản (ngày 15 tháng 4 âm lịch): Kỷ niệm ngày Đức Phật ra đời.
- Lễ Vu Lan (ngày 15 tháng 7 âm lịch): Lễ báo hiếu, tưởng niệm công ơn cha mẹ.
- Lễ Cúng Dường (ngày 15 tháng 10 âm lịch): Cúng dường chư tăng, phật tử.
- Lễ Tất Niên (ngày 30 tháng Chạp âm lịch): Cúng dường các vị thần, các vị tổ.
Hướng Dẫn Tham Quan Chùa Phật Tích
Thời Điểm Tham Quan Lý Tưởng
- Mùa xuân (tháng 1 – tháng 3 âm lịch): Đây là thời điểm lý tưởng nhất để tham quan chùa, vì thời tiết mát mẻ, trong lành, và là thời điểm diễn ra lễ hội Phật Tích. Tuy nhiên, lượng khách vào thời điểm này rất đông, nên cần chuẩn bị tinh thần cho sự đông đúc.
- Mùa thu (tháng 8 – tháng 10 âm lịch): Thời tiết mát mẻ, trong lành, thích hợp cho việc tham quan, chiêm bái. Cảnh vật mùa thu cũng rất đẹp, tạo cảm giác thanh tịnh.
- Mùa hè (tháng 5 – tháng 7 âm lịch): Thời tiết nóng ẩm, có thể ảnh hưởng đến việc tham quan. Tuy nhiên, nếu muốn tránh đông người, có thể chọn thời điểm này.
- Mùa đông (tháng 11 – tháng 12 âm lịch): Thời tiết lạnh, có thể ảnh hưởng đến việc tham quan. Tuy nhiên, nếu muốn cảm nhận không khí thanh tịnh, tĩnh lặng, có thể chọn thời điểm này.
Đường Đi Và Phương Tiện Di Chuyển
- Từ Hà Nội: Từ trung tâm Hà Nội, đi theo quốc lộ 1A hoặc cao tốc Hà Nội – Bắc Ninh về hướng Bắc Ninh. Đến ngã tư Liễu Giai, rẽ phải vào quốc lộ 1A. Đi khoảng 15km thì rẽ trái vào đường tỉnh 286 (đường đi Tiên Du). Đi khoảng 10km nữa thì đến chùa Phật Tích.
- Từ Bắc Ninh: Từ trung tâm Bắc Ninh, đi theo quốc lộ 1A về hướng Hà Nội. Đến ngã tư Liễu Giai, rẽ phải vào đường tỉnh 286 (đường đi Tiên Du). Đi khoảng 10km nữa thì đến chùa Phật Tích.
- Từ các tỉnh khác: Có thể đi theo quốc lộ 1A hoặc cao tốc Hà Nội – Bắc Ninh về hướng Bắc Ninh, sau đó rẽ vào đường tỉnh 286 (đường đi Tiên Du) để đến chùa Phật Tích.
Phương tiện di chuyển:
- Xe máy: Tiện lợi, linh hoạt, có thể dừng nghỉ bất cứ đâu.
- Ô tô: Tiện nghi, thoải mái, có thể chở được nhiều người và đồ đạc.
- Xe buýt: Có các tuyến xe buýt đi qua Tiên Du, nhưng cần đi bộ một đoạn để đến chùa.
- Xe khách: Có các xe khách đi Bắc Ninh, Tiên Du, sau đó có thể đi taxi hoặc xe ôm đến chùa.
Các Điểm Tham Quan Chính
- Chính điện: Là công trình kiến trúc chính của chùa, nơi đặt bệ thờ và tượng Phật. Đây là nơi linh thiêng nhất, cần giữ trang nghiêm, tĩnh lặng.
- Tam quan: Cổng vào chính của chùa, nơi có đền thờ các vị thần linh. Có thể chụp ảnh lưu niệm tại đây.
- Tháp chuông: Nơi đặt Đại Hồng Chung, có thể nghe tiếng chuông vang vọng.
- Tháp trống: Nơi đặt Trống đại (trống lớn), có thể nghe tiếng trống vang vọng.
- Hồ Phật Tích: Một hồ nước nhân tạo rộng lớn nằm trước chùa, có thể dạo chơi, chụp ảnh.
- Núi Tích Sơn: Có thể leo núi để ngắm cảnh chùa và hồ từ trên cao.
- Làng Phật Tích: Một làng cổ có lịch sử lâu đời, có thể tìm hiểu về văn hóa, lịch sử của địa phương.
Lưu Ý Khi Tham Quan
- Trang phục: Mặc trang phục kín đáo, tôn nghiêm, không mặc quần ngắn, áo hai dây, giày cao gót.
- Hành vi: Giữ trang nghiêm, tĩnh lặng, không la hét, gây ồn, chụp ảnh flash trong các khu vực linh thiêng.
- Vệ sinh: Giữ vệ sinh chung, không xả rác, khạc nhổ bừa bãi.
- An toàn: Cẩn thận khi đi trên cầu, bậc thềm, đường dốc. Không leo trèo, chụp ảnh ở những nơi nguy hiểm.
- Tôn trọng: Tôn trọng tín ngưỡng, tập quán của người dân địa phương. Không chụp ảnh chư tăng khi họ đang thiền, cúng.
- Đóng góp: Có thể đóng góp tiền, vật phẩm để tu sửa chùa, nhưng cần tự nguyện, không ép buộc.
- Thời gian: Nên dành ít nhất 2-3 giờ để tham quan chùa, để có thể chiêm ngưỡng các công trình kiến trúc, đi dạo quanh hồ, và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa của chùa.
Chùa Phật Tích là một di tích lịch sử – văn hóa có giá trị to lớn, không chỉ về tôn giáo, tâm linh, mà còn về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật. Việc tham quan, chiêm bái chùa không chỉ là dịp để tâm linh thanh tịnh, mà còn là dịp để tìm hiểu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của dân tộc Việt Nam. Hy vọng bài viết này đã cung cấp cho bạn cái nhìn toàn diện về Chùa Phật Tích Thôn Phật Tích Tiên Du Bắc Ninh và giúp bạn có một chuyến tham quan ý nghĩa, bổ ích.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 21, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
