Chuẩn bị Mâm Cơm Cúng Tất Niên: Hướng Dẫn Chi Tiết Cho Gia Đình Việt

Một năm cũ sắp khép lại, không khí Tết Nguyên Đán tràn ngập khắp nơi. Trong tâm thức người Việt, cơm cúng tất niên là nghi lễ thiêng liêng đánh dấu sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Đây không chỉ là bữa cơm đoàn viên sum họp gia đình mà còn là lời cảm tạ đất trời, thần linh và tổ tiên đã phù hộ cho một năm bình an, ấm no. Vậy cơm cúng chuẩn bị như thế nào để vừa giữ được truyền thống, vừa thể hiện tấm lòng thành kính của gia chủ? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp một hướng dẫn toàn diện, giúp bạn chuẩn bị mâm cỗ tất niên một cách trọn vẹn và ý nghĩa nhất.

Tổng Quan Về Lễ Cúng Tất Niên Và Ý Nghĩa Của Bữa Cơm Đoàn Viên

Cúng tất niên (hay còn gọi là lễ trừ tịch) là một nghi lễ truyền thống được tổ chức vào chiều hoặc tối 30 Tết (hoặc 29 Tết nếu tháng thiếu). Đây là khoảnh khắc thiêng liêng để gia đình bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị thần linh, đặc biệt là ông Công, ông Táo, những người đã cai quản, phù hộ cho việc bếp núc và gia đạo trong suốt một năm qua.

Ý nghĩa sâu xa của bữa cơm tất niên

Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Nấu Cơm Cúng Cho Bé 1 Tuổi: Dinh Dưỡng, An Toàn Và Ý Nghĩa

• Tạ ơn và tiễn biệt: Đây là dịp để gia đình bày tỏ lòng biết ơn đến tổ tiên, thần linh đã che chở, phù hộ cho một năm bình an, thuận lợi. Đồng thời, đây cũng là lời tiễn biệt những điều không may mắn, muộn phiền của năm cũ, mong muốn một khởi đầu mới tốt đẹp hơn.
• Đoàn tụ sum vầy: Bữa cơm tất niên là dịp hiếm hoi để các thành viên trong gia đình, dù có ở xa, cũng cố gắng trở về sum họp. Không khí đầm ấm, quây quần bên mâm cỗ là biểu tượng cho sự gắn kết, yêu thương và hạnh phúc.
• Rước ông Táo: Theo phong tục, sau bữa cơm tất niên, gia đình sẽ thực hiện nghi thức rước ông Công, ông Táo từ chầu trời trở về trần thế để tiếp tục cai quản việc bếp núc trong năm mới.
• Chuẩn bị đón giao thừa: Lễ cúng tất niên là tiền đề cho lễ cúng giao thừa (trừ tịch), đánh dấu khoảnh khắc giao thừa thiêng liêng, chính thức bước sang một năm mới.

Cách Chuẩn Bị Cơm Cúng Tất Niên Theo 3 Miền

Mỗi vùng miền ở Việt Nam đều có những đặc trưng riêng trong việc chuẩn bị mâm cơm cúng tất niên. Dưới đây là những món ăn truyền thống, không thể thiếu trong bữa cơm cuối năm của ba miền Bắc – Trung – Nam.

1. Mâm Cơm Cúng Tất Niên Miền Bắc

Mâm cỗ tất niên ở miền Bắc được biết đến với sự tinh tế, chỉn chu và đầy đủ. Thông thường, mâm cỗ sẽ được chia thành các phần như 4 bát, 4 đĩa (hoặc 6 bát, 6 đĩa, 8 bát, 8 đĩa tùy quy mô gia đình).

Các món ăn truyền thống không thể thiếu:

• Bánh chưng: Biểu tượng của đất trời, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và mong ước một năm no ấm, đầy đủ.
• Nem rán (chả giò): Món ăn giòn rụm, tượng trưng cho sự may mắn và “công việc hanh thông”.
• Giò lụa: Một món ăn thanh tao, thể hiện sự tinh tế trong ẩm thực.
• Giò xào: Món ăn nhiều màu sắc, tượng trưng cho sự phong phú, đa dạng trong cuộc sống.
• Gà luộc: Gà trống thiến luộc nguyên con, được bày biện đẹp mắt, thể hiện sự trang trọng và lòng thành kính.
• Canh măng: Món canh thanh mát, tượng trưng cho sự thanh thản và may mắn.
• Miến xào lòng gà: Món ăn quen thuộc, thể hiện sự ấm cúng và no đủ.
• Thịt đông: Món ăn đặc trưng của mùa đông, thể hiện sự no ấm trong những ngày Tết lạnh giá.
• Xôi gấc: Màu đỏ tượng trưng cho sự may mắn, hạnh phúc.

2. Mâm Cơm Cúng Tất Niên Miền Trung

Mâm cỗ tất niên ở miền Trung thường có sự pha trộn giữa nét tinh tế của Huế và sự đậm đà của các tỉnh miền Trung khác.

Các món ăn truyền thống đặc trưng:

• Bánh chưng: Vẫn là món ăn không thể thiếu, tuy nhiên, ở một số nơi miền Trung, bánh chưng thường có hình vuông hoặc hình chữ nhật.
• Bánh tét: Là đặc sản của miền Trung, bánh tét được làm từ nếp, đậu xanh và thịt heo, được gói bằng lá chuối.
• Giò lụa: Món ăn thanh tao, thể hiện sự tinh tế trong ẩm thực.
• Thịt đông: Món ăn đặc trưng của mùa đông, thể hiện sự no ấm.
• Bò khìa mật mía: Món ăn đặc trưng của miền Trung, thịt bò được nấu với mật mía, tạo nên màu sắc đẹp mắt và hương vị đậm đà.
• Chè: Các loại chè như chè đậu trắng, chè sen… thường được dùng để tráng miệng sau bữa cơm.
• Bánh gạo: Một món ăn truyền thống, thường được dùng để cúng tổ tiên.
• Thịt heo luộc: Thịt heo được luộc chín, thể hiện sự thanh tao và lòng thành kính.
• Gà bóp rau răm: Món ăn thanh mát, thể hiện sự tinh tế trong cách chế biến.

3. Mâm Cơm Cúng Tất Niên Miền Nam

Mâm cỗ tất niên ở miền Nam thường có sự pha trộn giữa nét truyền thống và sự hiện đại, thể hiện sự phóng khoáng và ấm cúng của con người miền Nam.

Các món ăn truyền thống đặc trưng:

• Bánh tét: Là đặc sản của miền Nam, bánh tét thường được làm từ nếp, đậu xanh và thịt heo, được gói bằng lá chuối. Bánh tét thường có hình trụ dài, tượng trưng cho sự bền vững và lâu dài.
• Canh măng: Món canh thanh mát, tượng trưng cho sự thanh thản và may mắn.
• Thịt kho tàu: Món ăn đặc trưng của miền Nam, thịt heo được kho với nước dừa, tạo nên màu sắc đẹp mắt và hương vị đậm đà, béo ngậy.
• Gỏi tôm thịt: Món ăn thanh mát, thể hiện sự tinh tế trong cách chế biến.
• Chả giò: Món ăn giòn rụm, tượng trưng cho sự may mắn và “công việc hanh thông”.
• Nem: Món ăn truyền thống, được làm từ thịt heo, tôm, mộc nhĩ, nấm hương… được gói bằng lá chuối.
• Canh khổ qua nhồi thịt: Món ăn thanh mát, thể hiện sự thanh thản và may mắn.

Cách Bày Trí Mâm Cỗ Cúng Tất Niên

Bên cạnh việc chuẩn bị các món ăn, cách bày trí mâm cỗ cũng rất quan trọng, thể hiện sự trang trọng và lòng thành kính của gia chủ.

1. Bố trí bàn thờ

• Bàn thờ chính: Trên bàn thờ chính chỉ nên để hoa tươi, quả tươi, một ít tiền vàng mã mang tính tượng trưng. Cũng có thể đặt bánh chưng, xôi, chè trên bàn thờ chính. Tuyệt đối không nên cắm “cành vàng lá ngọc” (hàng mã) lên bàn thờ vì có chứa nhiều trường khí âm bất lợi.
• Bàn cỗ: Mâm cỗ cúng (mặn hay chay) nên đặt ở dưới cái bàn con bên dưới. Mâm ngũ quả không đặt trước chính giữa bát hương vì chắn mất trục khí chính, mà nên để ở hai bên.

2. Lựa chọn hoa quả

• Hoa quả tươi: Mâm ngũ quả dành cúng gia tiên nên chọn các loại hoa quả thông dụng, ăn được, đẹp mắt và phải là hoa quả vừa đủ chín có thể ăn được. Hoa quả xanh, hoa quả giả (bằng nhựa) không được dùng cúng gia tiên.
• Hoa tươi: Hoa bày trên bàn thờ cũng vậy, cần phải hoa tươi chứ không dùng hoa giả, hoa nhựa. Nhiều người hay lấy câu “miễn thành tâm là được” để ngụy biện, khi thực hiện lại chạy theo hình thức, khoe mẽ với người ngoài mà không chú trọng đến chất lượng của hoa quả để thờ cúng.

3. Bày biện mâm cỗ

• Mâm cỗ mặn: Các món ăn được bày biện đầy đặn, trang nghiêm. Các món ăn nóng nên được giữ ấm để thể hiện sự trân trọng.
• Mâm cỗ chay: Nếu gia đình theo đạo Phật hoặc muốn cúng chay, mâm cỗ chay cũng cần được chuẩn bị đầy đủ, tinh khiết. Các món chay truyền thống như bánh chưng chay, xôi chay, chè, các món rau củ được chế biến kỹ lưỡng.

Thời Gian Cúng Tất Niên

Thời gian cúng tất niên rất quan trọng, cần được lựa chọn kỹ lưỡng để đảm bảo sự linh thiêng và trọn vẹn cho buổi lễ.

• Thời điểm: Bất cứ thời điểm nào trong ngày 30 Tết, trừ 12h trưa – 1h trưa và phải hoàn thành lễ cúng tất niên trước 22h đêm. Tuy nhiên, theo phong tục, lễ cúng này sẽ được tiến hành vào chiều hoặc tối 30 Tết (với tháng đủ, hoặc 29 Tết với tháng thiếu), trước lễ cúng giao thừa.
• Những ngày tốt để cúng tất niên trong năm Canh Tý 2020 (theo bài viết gốc):
  • Ngày 28 tháng Chạp (tức 22/1/2020 dương lịch): Ngày Giáp Tý, Lục nhâm Tốc hỷ.
  • Ngày 29 tháng Chạp (tức ngày 23/1/2020 dương lịch): Ngày Ất Sửu, Lục nhâm Xích khẩu.
  • Ngày 30 tháng Chạp (tức ngày 24/1/2020 dương lịch): Ngày Bính Dần, Lục nhâm Tiểu cát.

Văn Khấn Cúng Tất Niên

Có thể bạn quan tâm: Cơi Nới Thêm Phòng Có Phải Cúng? Hướng Dẫn Chi Tiết Thủ Tục Và Phong Tục

Văn khấn là một phần quan trọng trong lễ cúng tất niên. Dưới đây là một bài văn khấn cúng tất niên phổ biến:

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần)

Con kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.

Con kính lạy Đức Đương lai Hạ sinh Di Lặc Tôn Phật.

Con kính lạy Hoàng Thiên, Hậu Thổ, Long Mạch, Táo Quân, chư vị tôn thần.

Con kính lạy Cụ Tổ Khảo, Cụ Tổ Tỷ, bá thúc huynh đệ, đường thượng tiên linh, chư vị tôn thần.

Hôm nay là ngày [gặp] tháng [chạp] năm [canh sửu], nhằm tiết [tiểu hàn].

Có thể bạn quan tâm: Cơ Sở Đồ Cúng Hồng Vân: Địa Chỉ Uy Tín Cung Cấp Đồ Cúng Trọn Gói Tại Tp.hcm

Tín chủ con là: [họ tên], sinh năm: [năm sinh]

Ngụ tại: [địa chỉ]

Nhân tiết [cuối năm], tín chủ con thành tâm sắm lễ, quả cau lá trầu, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương, dâng lên trước án, kính mời Thần linh và các vị Tổ tiên về chứng giám và phù hộ cho gia đình con.

Tín chủ con kính mời các cụ Tổ Khảo, Tổ Tỷ, chư vị Hương linh nội ngoại họ [họ], cúi xin thương xót cháu con, linh thiêng hiện về, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.

Chúng con kính mời các vị chư thần cai quản trong khu vực này, kính mời các vị ông bà Tổ tiên nội ngoại họ [họ], cúi xin thương xót cháu con, linh thiêng hiện về, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.

Tín chủ con lại kính mời các vị chư vị Tiền chủ, Hậu chủ, các vị Thần linh cai quản ở trong nhà này, đất này, đồng lai hâm hưởng.

Có thể bạn quan tâm: Cơ Sở Sản Xuất Đồ Thờ Cúng Thuộc Ngành Nào? Khám Phá Hệ Sinh Thái Nghề Truyền Thống

Cúi xin chư vị thương xót, phù hộ độ trì cho gia đình con sức khỏe dồi dào, công việc hanh thông, gia đạo an khang, tài lộc hanh thông, bốn mùa không hạn ách, tám tiết hưởng vinh quang.

Chúng con lễ bạc tâm thành, nhất tâm kính lễ, cúi xin chư vị chứng minh, phù hộ độ trì.

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần)

Những Lưu Ý Quan Trọng Khi Chuẩn Bị Cơm Cúng Tất Niên

1. Tâm thành là trên hết: Dù mâm cỗ có thể to hay nhỏ, quan trọng nhất là lòng thành kính của gia chủ. Đừng chạy theo hình thức, khoe mẽ với người ngoài mà không chú trọng đến chất lượng của hoa quả và món ăn để thờ cúng.
2. Chọn nguyên liệu tươi ngon: Các món ăn, hoa quả dùng để cúng phải đảm bảo tươi ngon, không sử dụng đồ cũ, hỏng.
3. Vệ sinh sạch sẽ: Trước khi chuẩn bị mâm cỗ, cần vệ sinh sạch sẽ tay, dụng cụ nấu nướng và không gian bếp.
4. Bày biện trang nghiêm: Mâm cỗ cần được bày biện gọn gàng, trang nghiêm, thể hiện sự tôn trọng đối với tổ tiên và thần linh.
5. Thời gian cúng: Cần lựa chọn thời gian cúng phù hợp, tránh những giờ xấu như 12h trưa – 1h trưa.
6. Tâm trạng vui vẻ: Bữa cơm tất niên là dịp để gia đình sum họp, vui vẻ. Hãy để những muộn phiền, giận hờn được bỏ lại phía sau, cùng nhau đón một năm mới hạnh phúc, an khang.

Kết Luận

Chuẩn bị cơm cúng tất niên là một công việc quan trọng, thể hiện lòng thành kính và biết ơn đối với tổ tiên, thần linh. Hy vọng rằng với những hướng dẫn chi tiết trên, bạn sẽ có thể chuẩn bị một mâm cỗ tất niên trọn vẹn, ý nghĩa, góp phần làm nên một đêm giao thừa ấm áp, hạnh phúc bên gia đình. Để tìm hiểu thêm nhiều thông tin hữu ích về văn hóa, phong tục và đời sống, mời bạn tham khảo các bài viết khác tại chuaphatanlongthanh.com.

Cập Nhật Lúc Tháng 1 7, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân