Văn hóa cúng giỗ là một phần thiết yếu trong đời sống tâm linh của người Nhật Bản, thể hiện lòng hiếu kính, sự tri ân và mong muốn duy trì mối liên kết bền chặt giữa người sống và người đã khuất. Khác với những lễ cúng giỗ theo phong tục Trung Hoa hay Việt Nam, nghi lễ cúng giỗ của người Nhật mang những đặc trưng riêng biệt, pha trộn giữa tinh thần Phật giáo, Thần đạo và những giá trị gia đình truyền thống. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về phong tục cúng giỗ của người Nhật, từ ý nghĩa sâu xa, các nghi lễ chính cho đến những phong tục liên quan.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Cúng Giỗ Buổi Tối: Nghi Thức, Ý Nghĩa Và Những Điều Cần Biết
Những điều cần biết về phong tục cúng giỗ của người Nhật
Khái niệm cúng giỗ trong văn hóa Nhật Bản
Cúng giỗ (Truy điệu) ở Nhật Bản, hay còn gọi là “Hoyo” hoặc “Kuyo”, là một nghi lễ tôn giáo được tổ chức để tưởng niệm và cầu nguyện cho linh hồn người đã khuất. Đây không chỉ là một hoạt động tín ngưỡng đơn thuần mà còn là biểu hiện của đạo hiếu, thể hiện tấm lòng biết ơn, sự kính trọng của con cháu đối với tổ tiên.
Người Nhật tin rằng linh hồn người đã mất sẽ trở về với tổ tiên và tiếp tục dõi theo, phù hộ cho con cháu. Vì vậy, việc cúng giỗ không chỉ là để an ủi linh hồn người đã khuất mà còn là cách để duy trì mối liên hệ thiêng liêng giữa các thế hệ trong gia đình.
Tầm quan trọng của lễ cúng giỗ trong đời sống tâm linh
Lễ cúng giỗ giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh và văn hóa của người Nhật Bản. Đây là dịp để gia đình sum họp, cùng nhau tưởng nhớ về người thân đã mất, kể lại những kỷ niệm, truyền lại những câu chuyện gia đình cho thế hệ trẻ.
Ngoài ra, lễ cúng giỗ còn là dịp để con cháu thể hiện sự hiếu thảo, lòng biết ơn đối với công lao养育 của tổ tiên. Việc thực hiện các nghi lễ cúng giỗ một cách nghiêm túc, thành kính được coi là một trong những tiêu chuẩn đánh giá đạo đức và nhân cách của một người trong xã hội Nhật Bản.
Các nghi lễ cúng giỗ chính của người Nhật
Lễ cúng giỗ 49 ngày (Shiju-kunichi)
Lễ cúng giỗ 49 ngày, hay còn gọi là “Shiju-kunichi” (四十九日), là một trong những lễ cúng giỗ quan trọng nhất trong văn hóa Nhật Bản. Theo quan niệm Phật giáo, linh hồn người đã mất sẽ trải qua 7 giai đoạn, mỗi giai đoạn kéo dài 7 ngày, tổng cộng là 49 ngày trước khi được siêu thoát.
Vào ngày này, gia đình sẽ tổ chức một buổi lễ trang trọng tại chùa hoặc tại nhà, mời thầy tu đến tụng kinh, cầu nguyện cho linh hồn người đã mất được an nghỉ. Gia đình cũng sẽ chuẩn bị các món ăn, hoa quả, nến, hương để dâng lên bàn thờ.
Sau lễ cúng, gia đình thường sẽ tụ họp lại để dùng bữa, cùng nhau chia sẻ những kỷ niệm về người đã mất. Lễ cúng giỗ 49 ngày được coi là dấu mốc quan trọng đánh dấu sự kết thúc của thời gian để tang chính thức.
Lễ cúng giỗ 100 ngày (Hyaku-ka)
Lễ cúng giỗ 100 ngày, hay “Hyaku-ka” (百日), là một nghi lễ khác cũng rất quan trọng. Theo quan niệm truyền thống, sau 100 ngày, linh hồn người đã mất sẽ được hòa nhập hoàn toàn vào thế giới của tổ tiên.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giỗ Có Nên Cúng Buổi Chiều: Nghi Lễ, Ý Nghĩa Và Phong Tục
Lễ cúng giỗ 100 ngày thường được tổ chức tại chùa, với sự tham gia của các thành viên trong gia đình và bạn bè thân thiết. Thầy tu sẽ tụng kinh, cầu nguyện cho linh hồn người đã mất được an lành.
Lễ cúng giỗ 1 năm
Lễ cúng giỗ 1 năm là một dịp đặc biệt để tưởng niệm tròn một năm kể từ ngày người thân qua đời. Đây là dịp để gia đình thể hiện lòng biết ơn, sự kính trọng và tiếp tục cầu nguyện cho linh hồn người đã mất.
Lễ cúng giỗ 1 năm thường được tổ chức tại chùa hoặc tại nhà, với sự tham gia của các thành viên trong gia đình. Gia đình sẽ chuẩn bị các món ăn, hoa quả, nến, hương để dâng lên bàn thờ.
Lễ cúng giỗ 3 năm, 7 năm, 13 năm, 17 năm, 25 năm, 33 năm
Theo quan niệm Phật giáo, linh hồn người đã mất sẽ trải qua các giai đoạn siêu thoát khác nhau sau khi qua đời. Vì vậy, người Nhật thường tổ chức các lễ cúng giỗ vào các mốc thời gian quan trọng như 3 năm, 7 năm, 13 năm, 17 năm, 25 năm và 33 năm.
Mỗi một lễ cúng giỗ đều có ý nghĩa riêng, đánh dấu một bước tiến trong quá trình siêu thoát của linh hồn người đã mất. Gia đình sẽ tổ chức lễ cúng giỗ một cách trang trọng, mời thầy tu đến tụng kinh, cầu nguyện.
Lễ cúng giỗ 50 năm
Lễ cúng giỗ 50 năm, hay còn gọi là “Goju-nen” (五十年), là một lễ cúng giỗ đặc biệt quan trọng. Theo quan niệm truyền thống, sau 50 năm, linh hồn người đã mất sẽ được hòa nhập hoàn toàn vào thế giới của tổ tiên và không còn cần đến sự cầu nguyện của con cháu nữa.
Lễ cúng giỗ 50 năm thường được tổ chức một cách long trọng, đánh dấu sự kết thúc của nghĩa vụ cúng giỗ đối với người đã mất. Đây cũng là dịp để gia đình tưởng nhớ về người thân đã khuất một cách trang trọng nhất.
Các phong tục, nghi lễ liên quan đến cúng giỗ
Thờ cúng tổ tiên tại bàn thờ gia tiên (Butsudan)
Bàn thờ gia tiên, hay còn gọi là “Butsudan” (仏壇), là một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Nhật Bản. Đây là nơi để gia đình thờ cúng tổ tiên, dâng hương, hoa quả và các món ăn.
Bàn thờ gia tiên thường được đặt ở một vị trí trang trọng trong nhà, thường là ở phòng khách hoặc một căn phòng riêng biệt. Gia đình sẽ thường xuyên lau dọn, dâng hương, hoa quả để thể hiện lòng kính trọng đối với tổ tiên.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giỗ Cho Hài Nhi Gồm Những Gì?
Lễ hội Obon – Lễ hội cúng giỗ lớn nhất trong năm
Lễ hội Obon (お盆) là một trong những lễ hội quan trọng nhất trong năm ở Nhật Bản, thường được tổ chức vào tháng 8 dương lịch. Đây là dịp để người Nhật tưởng niệm và cúng giỗ cho tổ tiên.
Trong dịp lễ hội Obon, người Nhật sẽ trở về quê hương, sum họp cùng gia đình, dọn dẹp mộ phần, dâng hương, hoa quả lên bàn thờ tổ tiên. Họ cũng sẽ tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống như múa Bon Odori, thả đèn lồng…
Lễ hội Obon không chỉ là dịp để tưởng niệm người đã mất mà còn là dịp để gia đình sum họp, gắn kết tình cảm giữa các thành viên trong gia đình.
Lễ hội Hanami – Lễ hội ngắm hoa anh đào
Lễ hội Hanami (花見) là một lễ hội truyền thống của Nhật Bản, thường được tổ chức vào mùa xuân khi hoa anh đào nở rộ. Đây là dịp để người Nhật thưởng thức vẻ đẹp của hoa anh đào, sum họp cùng gia đình, bạn bè.
Mặc dù lễ hội Hanami không phải là một lễ cúng giỗ, nhưng nó cũng mang một ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Người Nhật tin rằng hoa anh đào tượng trưng cho sự sống, cái chết và sự tái sinh. Việc ngắm hoa anh đào là cách để họ suy ngẫm về vòng đời của con người và tưởng niệm những người đã khuất.
Những điều kiêng kỵ trong lễ cúng giỗ của người Nhật
Những điều kiêng kỵ trong việc chuẩn bị lễ cúng
- Không sử dụng hoa giả: Người Nhật tin rằng hoa tươi mang lại năng lượng tích cực và thể hiện lòng thành kính đối với người đã mất. Vì vậy, họ thường tránh sử dụng hoa giả trong lễ cúng giỗ.
- Không sử dụng hoa có gai: Những loại hoa có gai như hoa hồng được cho là mang lại năng lượng tiêu cực và không phù hợp để dâng lên bàn thờ.
- Không sử dụng hoa có màu đỏ sẫm: Màu đỏ sẫm được cho là màu của máu và cái chết, vì vậy nó không phù hợp để dâng lên bàn thờ.
- Không sử dụng hoa có mùi quá nồng: Những loại hoa có mùi quá nồng có thể gây khó chịu và không phù hợp để dâng lên bàn thờ.
Những điều kiêng kỵ trong việc mặc trang phục
- Mặc trang phục màu đen hoặc màu trắng: Trong lễ cúng giỗ, người Nhật thường mặc trang phục màu đen hoặc màu trắng, thể hiện sự trang nghiêm, kính trọng.
- Tránh mặc trang phục màu sắc sặc sỡ: Những màu sắc sặc sỡ như đỏ, vàng, xanh lá cây được cho là không phù hợp với không khí trang nghiêm của lễ cúng giỗ.
- Tránh mặc trang phục quá ngắn hoặc quá hở hang: Trang phục quá ngắn hoặc quá hở hang được coi là thiếu tôn trọng trong lễ cúng giỗ.
Những điều kiêng kỵ trong việc hành xử
- Không nói chuyện lớn tiếng: Trong lễ cúng giỗ, người Nhật thường giữ thái độ trang nghiêm, không nói chuyện lớn tiếng.
- Không cười đùa: Việc cười đùa trong lễ cúng giỗ được coi là thiếu tôn trọng đối với người đã mất.
- Không hút thuốc: Hút thuốc trong lễ cúng giỗ được coi là thiếu tôn trọng và không phù hợp với không khí trang nghiêm của buổi lễ.
Những món ăn truyền thống trong lễ cúng giỗ
Món ăn chay (Shojin Ryori)
Món ăn chay, hay còn gọi là “Shojin Ryori” (精進料理), là một phần không thể thiếu trong lễ cúng giỗ của người Nhật. Đây là một loại ẩm thực chay được phát triển bởi các nhà sư Phật giáo, sử dụng các nguyên liệu thuần chay như rau củ, đậu, gạo…
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Cúng Giỗ Cho Hài Nhi: Tôn Nghiêm, Trọn Tình Thân
Món ăn chay không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với người đã mất mà còn thể hiện sự từ bi, không sát sinh của Phật giáo. Các món ăn chay thường được chế biến một cách tinh tế, đẹp mắt và mang đậm hương vị truyền thống.
Món ăn mặn (Osechi Ryori)
Món ăn mặn, hay còn gọi là “Osechi Ryori” (おせち料理), là một loại ẩm thực truyền thống của Nhật Bản, thường được dùng trong các dịp lễ tết, trong đó có lễ cúng giỗ. Osechi Ryori bao gồm nhiều món ăn được chế biến từ các nguyên liệu như cá, thịt, rau củ…
Mỗi món ăn trong Osechi Ryori đều mang một ý nghĩa riêng, tượng trưng cho sự may mắn, thịnh vượng, sức khỏe… Các món ăn thường được bày trí trong những chiếc hộp nhiều tầng, tạo nên một bữa tiệc thịnh soạn và đẹp mắt.
Các loại bánh kẹo truyền thống
Ngoài các món ăn chính, người Nhật còn chuẩn bị các loại bánh kẹo truyền thống để dâng lên bàn thờ tổ tiên. Những loại bánh kẹo này thường được làm từ gạo nếp, đậu đỏ, đường… và có hình dáng, màu sắc đẹp mắt.
Một số loại bánh kẹo truyền thống thường được dùng trong lễ cúng giỗ bao gồm:
- Mochi: Một loại bánh làm từ gạo nếp, có nhân đậu đỏ hoặc các loại nhân khác.
- Dorayaki: Một loại bánh kếp làm từ bột mì, có nhân đậu đỏ.
- Daifuku: Một loại bánh làm từ gạo nếp, có nhân đậu đỏ hoặc các loại nhân khác.
Những điểm khác biệt giữa cúng giỗ của người Nhật và cúng giỗ của người Việt
Về thời gian tổ chức
- Người Nhật: Thường tổ chức lễ cúng giỗ vào các mốc thời gian cố định như 49 ngày, 100 ngày, 1 năm, 3 năm, 7 năm, 13 năm, 17 năm, 25 năm, 33 năm và 50 năm.
- Người Việt: Thường tổ chức lễ cúng giỗ vào ngày giỗ (ngày mất) của người thân, có thể là hàng năm hoặc theo chu kỳ 3 năm, 5 năm, 10 năm…
Về nghi thức
- Người Nhật: Thường tổ chức lễ cúng giỗ tại chùa hoặc tại nhà, mời thầy tu đến tụng kinh, cầu nguyện. Gia đình thường mặc trang phục màu đen hoặc màu trắng.
- Người Việt: Thường tổ chức lễ cúng giỗ tại nhà, chuẩn bị mâm cỗ mặn hoặc chay, thắp hương, vái lạy. Gia đình thường mặc trang phục màu trắng hoặc màu đen.
Về ẩm thực
- Người Nhật: Thường dùng các món ăn chay (Shojin Ryori) hoặc món ăn mặn (Osechi Ryori) trong lễ cúng giỗ.
- Người Việt: Thường dùng các món ăn truyền thống như xôi, gà luộc, canh, cơm… trong lễ cúng giỗ.
Lời kết
Cúng giỗ là một phần thiết yếu trong đời sống tâm linh của người Nhật Bản, thể hiện lòng hiếu kính, sự tri ân và mong muốn duy trì mối liên kết bền chặt giữa người sống và người đã khuất. Thông qua các nghi lễ cúng giỗ, người Nhật không chỉ tưởng niệm người đã mất mà còn giáo dục con cháu về đạo hiếu, lòng biết ơn và giá trị gia đình.
Tìm hiểu về phong tục cúng giỗ của người Nhật không chỉ giúp bạn hiểu thêm về văn hóa, con người Nhật Bản mà còn giúp bạn trân trọng hơn những giá trị truyền thống trong cuộc sống. Dù mỗi quốc gia có những phong tục, nghi thức khác nhau, nhưng tình cảm hiếu thảo, lòng biết ơn đối với tổ tiên là điều thiêng liêng và cao quý mà ai cũng nên gìn giữ.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 6, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
