Lễ cúng trăng Ok Om Bok là một trong những lễ hội văn hóa tâm linh đặc sắc nhất của đồng bào dân tộc Khmer Nam Bộ, diễn ra vào đêm rằm tháng mười âm lịch hàng năm. Đây không chỉ là nghi thức tôn giáo đơn thuần mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, tri ân tổ tiên và cầu mong một mùa vụ bội thu. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện về ý nghĩa, truyền thuyết cũng như các nghi thức đặc trưng của lễ hội này.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Sao Bao Nhiêu Cây Đèn Cầy? Giải Đáp Chi Tiết Ý Nghĩa Và Số Lượng Theo Từng Độ Tuổi
Nguồn gốc và ý nghĩa sâu xa của Ok Om Bok
Lễ cúng trăng Ok Om Bok (còn gọi là Lễ cúng trăng hay Sompia preas khe) là lễ hội tôn giáo quan trọng trong năm tại các chùa dân tộc Khmer Bảy Núi. Nguồn gốc của lễ hội này bắt nguồn từ niềm tin rằng mặt trăng có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống nông nghiệp và tinh thần của người Khmer.
Theo các nghiên cứu về văn hóa dân gian, người Khmer quan niệm mặt trăng là một vị thần cai quản mùa màng và thời tiết. Lễ cúng trăng được tổ chức nhằm mục đích tạ ơn vị thần này đã ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Bên cạnh đó, Ok Om Bok còn là dịp để tưởng nhớ công ơn Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng), ông bà tổ tiên, và cầu an cho gia đình, cộng đồng.
Một ý nghĩa đặc biệt khác của lễ hội này là tri ân sự hy sinh của loài thỏ (theo tích Phật giáo). Theo truyền thuyết, vào ngày rằm tháng mười âm lịch, con thỏ “Bồ Tát” đã hiến thân mình cho nhân loại, nên Phật tổ sai thần Indra dùng hòn đá ngọc vẽ hình con thỏ lên mặt trăng. Vì vậy, mặt trăng ngày nay vẫn mang hình dáng tựa như con thỏ. Lễ cúng trăng Ok Om Bok cũng là cách để người dân ghi nhớ sự kiện này.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Giao Thừa: Nên Làm Ngoại Thiên Hay Trong Nhà Trước Để Đúng Phong Thủy?
Truyền thuyết về con thỏ và sự tích mặt trăng
Theo các tài liệu văn hóa dân gian được ghi chép lại, lễ cúng trăng Ok Om Bok gắn liền với tích Phật giáo về tiền kiếp của Đức Phật. Cụ thể, trong sách “Một số lễ tục dân gian người Kh’mer ĐBSCL” của Trần Văn Bổn, người ta nhắc đến truyền thuyết về con thỏ tên là Sôm – Banh – Đêt.
Tích kể rằng, vào một kiếp xa xưa, Đức Phật đã hóa thân thành con thỏ để cứu đói cho mọi người. Khi đó, có một vị thần Indra muốn thử lòng Bồ Tát. Thần Indra giả dạng thành người hành khất xin ăn. Con thỏ đã không ngần ngại tự thiêu mình để làm thức ăn cho người. Thấy được lòng từ bi cao cả của con thỏ, thần Indra đã dùng hòn đá ngọc khắc hình con thỏ lên mặt trăng để ghi nhớ công ơn và sự hy sinh đó.
Vì vậy, đối với người Khmer, mặt trăng không chỉ là nguồn sáng soi đêm tối mà còn là nơi ghi dấu một câu chuyện nhân văn sâu sắc. Lễ cúng trăng Ok Om Bok diễn ra vào rằm tháng mười (tháng Chạp theo lịch Khmer) cũng là lúc trăng sáng nhất trong năm, càng tôn lên ý nghĩa thiêng liêng của sự tích này.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Mùng 5 Tháng 5 Vào Giờ Nào? Thời Gian Cúng Và Bài Cúng Chuẩn Nhất
Các nghi thức cúng trăng và Ok Om Bok
Lễ cúng trăng Ok Om Bok thường được tổ chức long trọng tại khuôn viên chùa hoặc những khoảng sân rộng rãi trong phum sóc (làng xóm). Dưới đây là các bước chuẩn bị và nghi thức chính của lễ hội này.
Chuẩn bị lễ vật và không gian thờ cúng
Trước khi lễ cúng bắt đầu, người dân cần chuẩn bị một không gian trang nghiêm và các lễ vật đặc trưng. Theo kinh nghiệm dân gian, không gian thờ cúng thường được dựng lên bằng các cây tre làm trụ và đà ngang, tạo thành một cổng tre hình thức giống như một cái cổng chào mừng.
Trên cổng tre, người ta giăng một dây trầu gồm 12 lá trầu được cuốn tròn (tượng trưng cho 12 tháng trong năm) và một dây cau gồm 7 trái được chẻ vỏ như cánh ong (tượng trưng cho 7 ngày trong tuần). Ngoài ra, ở một số nơi, người ta còn cắm nhiều lá chuối, mỗi lá chuối có gắn 12 ngọn đèn cầy, khi cúng sẽ đốt lên.
Lễ vật cúng trăng bao gồm:
- Hoa quả tươi: Đặc biệt là dừa tươi, chuối chín.
- Thực phẩm truyền thống: Cốm dẹp (nếp rang giã nhỏ), khoai củ.
- Bánh kẹo: Các loại bánh ngọt, kẹo truyền thống.
- Nước uống: Nước lọc hoặc rượu gạo.
Bàn thờ được bày biện sẵng các vật phẩm này và mời các vị sư đến tụng kinh.
Nghi thức cúng trăng (Lạy Trăng)
Khi màn đêm buông xuống và ánh trăng bắt đầu lên sáng vằng vặc, nghi thức cúng trăng chính thức bắt đầu. Mọi người trong phum sóc sẽ quây quần xung quanh bàn thờ, chắp tay lại và vái lạy.
Một Tà-à-cha (thầy tế hoặc người có uy tín trong làng) đại diện làm chủ lễ sẽ đứng lên khấn vái. Lời khấn bày tỏ lòng biết ơn của phật tử và con sóc (người dân) đối với mặt trăng. Người chủ lễ xin mặt trăng tiếp nhận những lễ vật và tấm lòng dâng hiến, đồng thời cầu xin cho mưa thuận gió hòa, phum sóc bình yên, mùa màng tươi tốt, và cuộc sống ấm no hạnh phúc trong năm sau.
Một nghi thức đặc biệt khác cũng được thực hiện trong thời điểm này là xem điềm lành dữ. Người ta sẽ đốt 12 ngọn đèn cầy trên lá chuối, sau đó úp ngược lá chuối xuống. Các hình thù từ dấu vết của nến rơi xuống lá chuối sẽ được dùng để đoán sự tốt lành hay xấu xa trong 12 tháng tới của năm mới.
Nghi thức Ok Om Bok
Sau khi hoàn thành lễ cúng trăng, nghi thức Ok Om Bok được tiến hành. Đây là nghi thức đặc biệt mang ý nghĩa giáo dục và tri ân sâu sắc.
Những đứa trẻ tham dự sẽ được người lớn chỉ dẫn, ngửa đầu lên và há miệng ra. Các “À” (cha, người cao tuổi) sẽ dùng tay đút cốm dẹp vào miệng trẻ. Hành động này mang ý nghĩa như chim mẹ cho con ăn, thể hiện lòng biết ơn vì đã có được một mùa thu hoạch thành công.
Sau khi đút cốm, người lớn thường hỏi các cháu muốn gì. Trẻ em thường được dạy phải trả lời là muốn vàng bạc, châu báu, muốn làm quan… Tuy nhiên, ngay sau đó, các cụ già sẽ khuyên bảo: “Muốn giàu sang thì ráng lao động, muốn làm quan thì ráng học hành”. Điều này thể hiện quan niệm giáo dục truyền thống: mọi ước mơ đều phải bắt nguồn từ sự nỗ lực và học tập.
Sau khi hoàn thành nghi thức Ok Om Bok, mọi người cùng nhau享用 các thức cúng, múa hát và sinh hoạt vui chơi suốt đêm rằm trăng sáng.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Dường Trường Hạ Là Gì? Ý Nghĩa Và Các Nghi Thức Cần Biết
Các hoạt động văn hóa nghệ thuật trong lễ hội
Lễ cúng trăng Ok Om Bok không chỉ dừng lại ở các nghi thức tôn giáo mà còn là dịp để tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng đặc sắc. Tại các tỉnh Sóc Trăng, Trà Vinh, Hậu Giang và đặc biệt là vùng Tri Tôn – Bảy Núi, lễ hội này thu hút hàng trăm lượt người đến tham dự.
Các hoạt động thường thấy bao gồm:
- Đua ghe ngo: Đây là hoạt động thể thao truyền thống đặc sắc nhất của người Khmer. Các đội đua sẽ điều khiển những chiếc ghe dài trên sông, tạo nên không khí sôi động và náo nhiệt.
- Thả thuyền gió và đèn nước: Các hoạt động này mang ý nghĩa cầu mong may mắn và thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần.
- Múa hát: Các điệu múa truyền thống của người Khmer được biểu diễn, tạo nên không khí vui tươi và ấm cúng.
Theo các nguồn tin văn hóa, chính quyền địa phương và sư sãi trong chùa thường đứng ra tổ chức lễ hội này thành một sự kiện truyền thống lớn, thu hút sự quan tâm của du khách gần xa.
Giá trị văn hóa và bài học nhân văn
Lễ cúng trăng Ok Om Bok là một minh chứng rõ nét cho đời sống tinh thần phong phú của người Khmer Nam Bộ. Lễ hội này không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn là nơi giao lưu văn hóa, giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống uống nước nhớ nguồn.
Qua các nghi thức cúng trăng và Ok Om Bok, người dân được nhắc nhở về sự hy sinh của tổ tiên, về lòng biết ơn đối với tự nhiên và về giá trị của lao động. Đây là một đặc trưng của tôn giáo Phật giáo Nam Tông ở Bảy Núi nói riêng và vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói chung.
Ngoài ra, việc sử dụng các sản phẩm nông nghiệp như nếp mới, cốm dẹp trong lễ hội cũng tôn vinh giá trị của nghề nông và bản sắc văn hóa ẩm thực độc đáo của đồng bào dân tộc Khmer.
Kết luận
Lễ cúng trăng Ok Om Bok là một lễ hội văn hóa tâm linh đặc sắc, chứa đựng nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp của người Khmer Nam Bộ. Từ nguồn gốc tích Phật giáo về sự hy sinh của con thỏ đến các nghi thức cúng trăng, Ok Om Bok, mọi hoạt động đều hướng tới mục đích giáo dục con người sống biết ơn, hiếu thảo và nỗ lực lao động.
Việc tham gia và tìm hiểu về lễ hội này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn hóa của đồng bào dân tộc Khmer mà còn là cơ hội để gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Hy vọng rằng qua bài viết này, bạn đọc sẽ có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về Lễ cúng trăng Ok Om Bok – một nét đẹp văn hóa truyền thống của người Khmer Nam Bộ. Hãy cùng nhau bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc này đến cộng đồng. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các phong tục tập quán khác, hãy truy cập chuaphatanlongthanh.com để khám phá thêm nhiều thông tin bổ ích.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
