Chùa Phật Tích là một trong những ngôi cổ tự tiêu biểu nhất của thời Lý, nằm trên núi Lạn Kha, thuộc địa phận xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Với bề dày gần 1000 năm lịch sử, nơi đây không chỉ là chốn linh thiêng cho Phật tử mà còn là một bảo tàng nghệ thuật Phật giáo độc đáo, lưu giữ những giá trị văn hóa, kiến trúc và điêu khắc vô giá. Trải qua bao thăng trầm, chùa Phật Tích vẫn sừng sững như một minh chứng sống động cho tinh hoa nghệ thuật của dân tộc. Bài viết này sẽ đưa bạn đi dọc theo hành trình lịch sử của ngôi chùa nổi tiếng này, khám phá những hình ảnh quý giá đã được các nhà khảo cổ và nghệ sĩ ghi lại, giúp bạn hiểu sâu sắc hơn về vẻ đẹp trường tồn của di sản văn hóa này.
Hành Trình Khám Phá Chùa Phật Tích Qua Những Hình Ảnh Cổ
Hành trình tìm hiểu của một nhà nghiên cứu nghiệp dư
Chùa Phật Tích có thể đã được nhiều người biết đến, đặc biệt là ở miền Bắc, nhưng với một người sống ở Cố đô Huế như tôi, việc tìm hiểu về các cổ tự Lý – Trần ở miền Bắc ban đầu gặp không ít khó khăn. Trước đây, khi đất nước còn bị chia cắt, thông tin về các di tích ở miền Bắc rất ít ỏi. Những gì tôi biết về chùa Phật Tích chủ yếu qua sách vở, tài liệu nghiên cứu và những lời kể truyền miệng.
Cơ duyên để tôi bắt đầu hành trình tìm hiểu về chùa Phật Tích bắt nguồn từ một bài viết của Giáo sư Trần Văn Khê về Lịch sử âm nhạc Việt Nam. Trong bài viết đó, Giáo sư đã nhắc đến chùa Phật Tích như một bằng chứng sống động cho sự phát triển của âm nhạc dân tộc thời Lý. Ông viết rằng trên những phiến đá của chân cột chùa có chạm khắc hình ảnh dàn nhạc công đang tấu nhạc dân tộc, một hình ảnh vô cùng quý giá cho việc nghiên cứu âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Điều này đã khiến tôi vô cùng tò mò và mong muốn được chiêm ngưỡng bằng chứng “vô giá” đó.
May mắn thay, hình ảnh quý giá ấy đã được nhà khảo cổ học Pháp Louis Bezacier ghi lại vào đầu những năm 1940. Qua sự giới thiệu của kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng trong cuốn Kiến trúc Phật giáo Việt Nam, tôi đã được chiêm ngưỡng bức ảnh “Dàn nhạc” đầy sống động và tinh tế. Bức ảnh đã để lại trong tôi một ấn tượng sâu sắc, khiến tôi quyết tâm tìm hiểu sâu hơn về ngôi cổ tự này.
Những hình ảnh quý giá về chùa Phật Tích
Hành trình tìm hiểu của tôi bắt đầu từ việc sưu tầm các hình ảnh cổ về chùa Phật Tích. Với sự giúp đỡ của các nhà nghiên cứu, bạn bè và thư viện, tôi đã lần lượt tìm được những bức ảnh quý giá do Louis Bezacier và các nhà khảo cổ học khác ghi lại.
Hình ảnh 1: Dàn nhạc dân tộc trên chân cột chùa
Đây là hình ảnh mà tôi ấn tượng nhất. Bức ảnh cho thấy một dàn nhạc gồm 10 người (8 nhạc công và 2 vũ nữ) đang biểu diễn trên những phiến đá vuông kê chân cột. Mỗi cạnh của viên đá dài 0,72m, cao 0,21m. Những nhạc cụ được khắc họa rất sống động: trống lớn, trống cơm, đàn nhị, đàn nguyệt, đàn bảy dây, đàn tỳ bà, tiêu, sáo ngang và phách. Hình ảnh này không chỉ cho thấy sự phát triển rực rỡ của âm nhạc dân tộc thời Lý mà còn thể hiện sự giao thoa giữa âm nhạc và Phật giáo, khi dàn nhạc đang biểu diễn để “hướng dẫn chúng sinh vào con đường của đạo pháp”.
Có thể bạn quan tâm: Hình Phật Đản Sinh: Những Góc Nhìn Về Mỹ Thuật, Tín Ngưỡng Và Giá Trị Đời Sống
Hình ảnh 2: Tượng Phật A Di Đà
Có lẽ đây là hình ảnh nổi tiếng nhất về chùa Phật Tích. Pho tượng A Di Đà bằng đá, cao 2,125m, ngang 2,550m, được tạc vào năm 1057 dưới triều Lý Thánh Tông. Tượng được phục hồi sau chiến tranh và hiện đang được tôn trí ở chùa Phật Tích. Pho tượng thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật điêu khắc Ấn Độ và tinh hoa nghệ thuật Việt Nam, với đường nét tinh tế, khuôn mặt thanh khiết, nụ cười kín đáo, toát lên vẻ đẹp “tâm định” và “thân định” đặc trưng của Phật giáo.
Hình ảnh 3: Nghi thần (Kimari)
Nghi thần là một hình tượng độc đáo trong nghệ thuật Phật giáo Việt Nam. Hình ảnh Nghi thần đầu người mình chim, đang vỗ trống cơm, được tạc bằng đá và phát hiện dưới nền chùa. Hình tượng này được hiểu là để cổ động chúng sinh đi vào con đường giải thoát.
Hình ảnh 4: Các tượng La Hán
Các tượng La Hán trong chùa Phật Tích được tạc bằng gỗ, mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lý. Mỗi tượng La Hán đều có khuôn mặt, tư thế và biểu cảm khác nhau, thể hiện sự đa dạng trong nghệ thuật điêu khắc.
Hình ảnh 5: Tượng Quan Âm Tống Tử
Tượng Quan Âm Tống Tử (hay Quan Âm cho con) là một hình tượng phổ biến trong nghệ thuật Phật giáo Việt Nam. Tượng được tạc bằng gỗ, thể hiện hình ảnh Quan Âm tay bồng đứa trẻ, mang ý nghĩa cầu mong con cái, hạnh phúc gia đình.
Những hình ảnh về kiến trúc và các hiện vật khác
Ngoài những hình ảnh về tượng Phật, tượng La Hán, Nghi thần, các nhà khảo cổ còn ghi lại nhiều hình ảnh về kiến trúc, hiện vật và các công trình phụ trợ khác của chùa Phật Tích.
Hình ảnh về kiến trúc:
- Móng tháp cổ: Hình ảnh về móng tháp cổ thế kỷ XI được phát hiện giữa phòng để đỉnh hương (lư hương) cho thấy quy mô và kiến trúc đồ sộ của chùa thời Lý.
- Tháp mộ: Hình ảnh về các tháp mộ tưởng niệm các nhà sư đã có công với chùa, thể hiện lòng biết ơn và sự tôn kính của hậu thế.
Hình ảnh về hiện vật:
- Áo quan và bình tro: Hình ảnh về áo quan bằng đồng và bình tro dùng để đựng tro cốt của các nhà sư.
- Ngói trang trí: Hình ảnh về các mảnh ngói tròn trang trí hình hoa sen, thể hiện sự tinh xảo trong nghệ thuật trang trí kiến trúc.
Những Giá Trị Lịch Sử Và Nghệ Thuật Của Chùa Phật Tích
Giá trị lịch sử: Chứng nhân của một thời kỳ vàng son
Có thể bạn quan tâm: Hình Nền Đức Phật A Di Đà: Tuyển Tập 100+ Hình Ảnh Đẹp, Mang Lại Bình An Và May Mắn
Chùa Phật Tích không chỉ là một ngôi chùa, mà còn là một chứng nhân lịch sử của một thời kỳ vàng son trong lịch sử dân tộc. Được xây dựng vào năm 1057 dưới triều Lý Thánh Tông, chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu, tu bổ và cả những lần bị phá hủy do chiến tranh. Mỗi lần trùng tu, tu bổ là một lần chùa được “khoác lên mình” một lớp áo mới, nhưng vẫn giữ được những nét đặc trưng của nghệ thuật thời Lý.
Chùa Phật Tích đã từng là nơi tổ chức các buổi thi Thái học sinh dưới triều Trần, là nơi đặt đại yến hội dưới triều Lê. Điều này cho thấy chùa không chỉ là một trung tâm Phật giáo mà còn là một trung tâm văn hóa, giáo dục quan trọng của đất nước.
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn 20 Cách Cắm Hoa Sen Cúng Phật Đẹp, Đơn Giản Và Tinh Tế
Giá trị nghệ thuật: Tinh hoa của nghệ thuật điêu khắc Lý – Trần
Chùa Phật Tích là một bảo tàng nghệ thuật điêu khắc Lý – Trần vô giá. Những pho tượng Phật, tượng La Hán, tượng Bồ Tát, tượng Nghi thần… đều là những kiệt tác nghệ thuật, thể hiện trình độ tinh xảo, tài hoa của các nghệ nhân thời Lý.
Đặc điểm nghệ thuật điêu khắc Lý:
- Hình thức: Các pho tượng thường có thân hình đầy đặn, khuôn mặt tròn, nụ cười kín đáo, toát lên vẻ đẹp “tâm định” và “thân định”.
- Chất liệu: Chủ yếu sử dụng đá, gỗ, đồng.
- Đường nét: Tinh tế, mềm mại, uyển chuyển.
Đặc điểm nghệ thuật điêu khắc Trần:
- Hình thức: Các pho tượng có xu hướng thanh thoát, nhẹ nhàng hơn so với thời Lý.
- Biểu cảm: Biểu cảm khuôn mặt phong phú, sinh động hơn.
- Chi tiết: Các chi tiết trang trí phức tạp, cầu kỳ hơn.
Giá trị văn hóa: Sự giao thoa giữa Phật giáo và văn hóa dân gian
Chùa Phật Tích là một minh chứng rõ nét cho sự giao thoa giữa Phật giáo và văn hóa dân gian Việt Nam. Những hình ảnh về dàn nhạc dân tộc, tượng Quan Âm Tống Tử, các lễ hội, nghi lễ… đều cho thấy Phật giáo đã được “Việt hóa”, trở thành một phần không thể tách rời của đời sống văn hóa, tinh thần của người Việt.
Có thể bạn quan tâm: Hiến Chương Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Mới Nhất: Cập Nhật Toàn Diện Và Phân Tích Chi Tiết
Những Hình Ảnh Cổ Và Sự Nỗ Lực Bảo Tồn
Những hình ảnh cổ: Bằng chứng lịch sử quý giá
Những hình ảnh cổ về chùa Phật Tích do Louis Bezacier và các nhà khảo cổ học khác ghi lại là những bằng chứng lịch sử quý giá. Chúng không chỉ giúp chúng ta hình dung ra vẻ đẹp, quy mô của chùa thời Lý mà còn là cơ sở để các nhà nghiên cứu, các nhà bảo tồn tiến hành các công việc trùng tu, tu bổ, phục chế.
Những hình ảnh cổ và công tác bảo tồn
Những hình ảnh cổ đã đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn, trùng tu chùa Phật Tích. Chúng giúp các nhà nghiên cứu xác định được vị trí, quy mô, kiến trúc của chùa thời Lý, từ đó đưa ra các phương án trùng tu, tu bổ phù hợp.
Ví dụ, hình ảnh về móng tháp cổ đã giúp các nhà khảo cổ xác định được vị trí, kích thước của tháp cổ, từ đó tiến hành khai quật, phục dựng. Hình ảnh về các pho tượng đã giúp các nhà điêu khắc phục chế, tôn tạo các pho tượng bị hư hỏng.
Những hình ảnh cổ và việc quảng bá, giới thiệu di sản
Những hình ảnh cổ về chùa Phật Tích không chỉ có giá trị về mặt lịch sử, nghệ thuật mà còn có giá trị về mặt quảng bá, giới thiệu di sản. Chúng giúp người dân trong nước và bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn về giá trị, vẻ đẹp của di sản văn hóa này, từ đó góp phần nâng cao ý thức bảo vệ, gìn giữ di sản.
Lời Kết
Chùa Phật Tích là một di sản văn hóa vô giá của dân tộc, là niềm tự hào của Phật giáo Việt Nam. Những hình ảnh cổ về chùa Phật Tích không chỉ là những bằng chứng lịch sử quý giá mà còn là những “cánh cửa” mở ra cho chúng ta những hiểu biết sâu sắc hơn về một thời kỳ vàng son trong lịch sử dân tộc.
Hy vọng rằng, qua bài viết này, bạn đọc sẽ có thêm những hiểu biết, những ấn tượng sâu sắc về chùa Phật Tích, từ đó thêm yêu quý, trân trọng và có ý thức bảo vệ, gìn giữ di sản văn hóa vô giá này. Hãy cùng nhau góp phần để chùa Phật Tích mãi mãi là một biểu tượng của tinh hoa nghệ thuật, văn hóa Việt Nam.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 30, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
