Trong xã hội Việt Nam ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế – xã hội, đời sống tinh thần của người dân cũng có những biến chuyển sâu sắc. Bên cạnh những giá trị truyền thống được gìn giữ, một bộ phận không nhỏ người dân lại có xu hướng tìm đến các hình thức tín ngưỡng dân gian, trong đó có vai trò của thầy cúng. Hiện tượng “khi thầy cúng lên ngôi” đang trở thành một đề tài thu hút sự quan tâm của dư luận, các nhà nghiên cứu xã hội học, cũng như những người quan tâm đến đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng. Bài viết này sẽ phân tích hiện tượng này dưới góc nhìn xã hội học, làm rõ nguyên nhân, biểu hiện, và hệ quả của nó trong bối cảnh xã hội hiện đại.
Có thể bạn quan tâm: Khi Nào Được Làm Hồ Sơ Thờ Cúng Liệt Sĩ? Hướng Dẫn Thủ Tục Đầy Đủ Và Chính Xác
Tóm tắt hiện tượng thầy cúng trong xã hội hiện đại
Hiện tượng “khi thầy cúng lên ngôi” phản ánh sự gia tăng về nhu cầu và ảnh hưởng của các thầy cúng trong đời sống tinh thần một bộ phận người dân. Điều này thể hiện ở việc các thầy cúng ngày càng có nhiều “khách hàng”, được mời về làm lễ, cúng bái trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, từ việc lớn như động thổ, nhập trạch, cưới hỏi, đến việc nhỏ như chữa bệnh, giải hạn, xem ngày giờ tốt xấu. Thậm chí, một số thầy cúng còn trở thành “người có uy tín” trong cộng đồng, được nhiều người tin tưởng và tìm đến mỗi khi gặp khó khăn, bất trắc trong cuộc sống.
Nguyên nhân xã hội học của hiện tượng
Áp lực tâm lý trong xã hội hiện đại
Xã hội hiện đại với nhịp sống nhanh, cạnh tranh khốc liệt, và nhiều bất trắc đã tạo ra những áp lực tâm lý lớn cho con người. Khi con người cảm thấy bất an, lo lắng về tương lai, hay gặp phải những biến cố bất ngờ trong cuộc sống, họ có xu hướng tìm kiếm sự an ủi, hỗ trợ tinh thần. Trong bối cảnh đó, thầy cúng, với vai trò là người “giao tiếp” với thế giới tâm linh, trở thành một điểm tựa tinh thần cho nhiều người. Họ tin rằng thầy cúng có thể giúp họ “hóa giải” những điều xui xẻo, mang lại may mắn, bình an cho bản thân và gia đình.
Sự thiếu hụt về hỗ trợ tâm lý chính thống
Mặc dù xã hội ngày càng phát triển, nhưng hệ thống hỗ trợ tâm lý, tư vấn tâm lý tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Số lượng chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần còn thiếu, chi phí cho các dịch vụ này cũng không phải ai cũng có thể tiếp cận được. Trong khi đó, nhu cầu được chia sẻ, được lắng nghe, và được hỗ trợ tinh thần lại ngày càng tăng cao. Thầy cúng, dù không có chuyên môn về tâm lý học, nhưng lại có thể “lắng nghe” những tâm sự, lo lắng của khách hàng, và đưa ra những lời khuyên, những “giải pháp” mang tính chất tâm linh. Điều này vô tình lấp đầy một phần nào đó khoảng trống về hỗ trợ tâm lý trong xã hội.
Sự ảnh hưởng của văn hóa truyền thống
Tín ngưỡng dân gian, trong đó có vai trò của thầy cúng, là một phần không thể tách rời trong văn hóa truyền thống của người Việt. Từ xa xưa, trong các cộng đồng làng xã, thầy cúng thường là người có hiểu biết về phong tục, tập quán, và được coi là người có “phép thuật” có thể giao tiếp với thần linh, tổ tiên. Những giá trị văn hóa này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, và vẫn còn in đậm trong tiềm thức của nhiều người, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa. Khi xã hội hiện đại hóa, những giá trị truyền thống này không hoàn toàn biến mất, mà có xu hướng được “điều chỉnh” và “tái hiện” trong những bối cảnh mới.
Có thể bạn quan tâm: Khi Thay Đổi Số Nhà Có Cần Cúng? Hướng Dẫn Chi Tiết Về Lễ Cúng Chuyển Biến Số Nhà
Sự thiếu hiểu biết và dễ bị lợi dụng
Một bộ phận không nhỏ người dân, đặc biệt là những người có trình độ học vấn thấp, hoặc sống ở những vùng có điều kiện kinh tế – xã hội còn khó khăn, thường thiếu hiểu biết về khoa học, y học hiện đại. Họ dễ dàng tin vào những lời đồn đại, những “bí quyết” chữa bệnh, hay những “phép màu” mà thầy cúng đưa ra. Điều này tạo điều kiện cho một số thầy cúng lợi dụng sự nhẹ dạ cả tin của người dân để trục lợi, thậm chí là lừa đảo, gây ra những hậu quả nghiêm trọng về vật chất và tinh thần.
Biểu hiện của hiện tượng “thầy cúng lên ngôi”
Sự gia tăng về số lượng và quy mô hoạt động
Hiện nay, số lượng thầy cúng hoạt động tại các địa phương, đặc biệt là ở các khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa, ngày càng tăng. Họ không chỉ hoạt động ở phạm vi làng xã, mà còn “mở rộng” phạm vi hoạt động ra các thành phố lớn, thu hút một lượng lớn “khách hàng” từ nhiều tầng lớp xã hội khác nhau. Một số thầy cúng còn có “đồ đệ”, “học trò”, và xây dựng nên những “mạng lưới” hoạt động rộng lớn.
Sự đa dạng về hình thức hoạt động
Thầy cúng ngày nay không chỉ thực hiện các nghi lễ truyền thống như cúng giỗ, cúng ông Công ông Táo, hay cúng lễ cúng giỗ tổ tiên, mà còn tham gia vào nhiều hoạt động khác trong đời sống xã hội. Họ được mời về làm lễ động thổ, nhập trạch, làm lễ cưới hỏi, hay thậm chí là “xem ngày giờ” cho các hoạt động kinh doanh, buôn bán. Một số thầy cúng còn “kết hợp” giữa việc cúng bái với việc “bốc thuốc”, “chữa bệnh” bằng các phương pháp dân gian, hoặc “giải hạn”, “xua đuổi tà ma”…
Sự thay đổi về hình ảnh và vị thế xã hội
Trong xã hội hiện đại, hình ảnh của thầy cúng cũng có những thay đổi nhất định. Nếu như trước đây, thầy cúng thường là những người lớn tuổi, có “phép thuật” và được coi là người có “uy tín” trong cộng đồng, thì hiện nay, có không ít thầy cúng trẻ tuổi, thậm chí là những người có học vấn, có nghề nghiệp ổn định, nhưng lại kiêm nhiệm việc làm thầy cúng. Điều này cho thấy sự “đa dạng hóa” về hình ảnh và vị thế xã hội của thầy cúng trong thời đại mới.
Có thể bạn quan tâm: Khi Ra Tù Mình Nên Cúng Kiếng Như Thế Nào? Hướng Dẫn Chi Tiết
Hệ quả của hiện tượng “thầy cúng lên ngôi”
Hệ quả tích cực
Một mặt nào đó, hiện tượng “thầy cúng lên ngôi” cũng có những hệ quả tích cực nhất định. Đối với một bộ phận người dân, việc tìm đến thầy cúng có thể giúp họ cảm thấy được an ủi, được chia sẻ, và có thêm niềm tin để vượt qua những khó khăn, thử thách trong cuộc sống. Những nghi lễ cúng bái, dù mang tính chất tâm linh, nhưng cũng có thể giúp con người cảm thấy được “giải tỏa” những lo lắng, căng thẳng, và có thêm động lực để tiếp tục cuộc sống.
Hệ quả tiêu cực
Tuy nhiên, hệ quả tiêu cực của hiện tượng này lại là điều đáng lo ngại hơn cả. Trước hết, việc một bộ phận người dân quá tin tưởng vào thầy cúng, và coi thầy cúng là “cứu tinh” cho mọi vấn đề trong cuộc sống, có thể dẫn đến việc họ bỏ qua những giải pháp khoa học, y học hiện đại. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong các trường hợp liên quan đến sức khỏe, khi người bệnh có thể bỏ lỡ thời gian điều trị hiệu quả, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.
Thứ hai, hiện tượng “thầy cúng lên ngôi” cũng có thể tạo điều kiện cho một số phần tử lợi dụng để trục lợi, lừa đảo. Có không ít trường hợp thầy cúng lợi dụng sự nhẹ dạ cả tin của người dân để “bốc thuốc”, “chữa bệnh” bằng các phương pháp không khoa học, hoặc “giải hạn”, “xua đuổi tà ma” để lấy tiền của khách hàng. Những hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật, mà còn gây ra những hậu quả nghiêm trọng về vật chất và tinh thần cho người dân.
Thứ ba, hiện tượng này cũng có thể làm suy giảm vai trò của các giá trị khoa học, lý tính trong xã hội. Khi con người quá tin tưởng vào những điều “ma quái”, “bí ẩn”, thì họ có thể trở nên thiếu lý trí, dễ bị kích động, và dễ bị lợi dụng bởi những phần tử xấu. Điều này có thể ảnh hưởng đến sự ổn định, phát triển của xã hội.
Giải pháp và định hướng
Tăng cường giáo dục khoa học, lý tính
Có thể bạn quan tâm: Khi Nào Được Làm Thủ Tục Thờ Cúng Liệt Sĩ?
Để hạn chế những hệ quả tiêu cực của hiện tượng “thầy cúng lên ngôi”, việc đầu tiên cần làm là tăng cường giáo dục khoa học, lý tính cho người dân. Cần nâng cao nhận thức của người dân về vai trò của khoa học, y học hiện đại trong việc giải quyết các vấn đề trong cuộc sống, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến sức khỏe. Cần tuyên truyền, phổ biến các kiến thức khoa học một cách dễ hiểu, dễ tiếp cận, để người dân có thể phân biệt được giữa những điều khoa học và những điều mê tín dị đoan.
Phát triển hệ thống hỗ trợ tâm lý
Bên cạnh việc tăng cường giáo dục khoa học, cần phát triển hệ thống hỗ trợ tâm lý, tư vấn tâm lý để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người dân. Cần đào tạo đội ngũ chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần có chất lượng, và mở rộng mạng lưới các dịch vụ tư vấn tâm lý đến các vùng sâu vùng xa. Cần tạo điều kiện để người dân có thể tiếp cận các dịch vụ này một cách dễ dàng, với chi phí hợp lý.
Quản lý và chấn chỉnh hoạt động của thầy cúng
Cần có những quy định, chính sách cụ thể để quản lý và chấn chỉnh hoạt động của thầy cúng. Cần phân biệt rõ giữa những hoạt động mang tính chất văn hóa, tín ngưỡng truyền thống, và những hoạt động mang tính chất mê tín dị đoan, trục lợi. Cần xử lý nghiêm những trường hợp thầy cúng lợi dụng để lừa đảo, trục lợi, gây hậu quả nghiêm trọng cho người dân.
Phát huy vai trò của các tổ chức, đoàn thể
Các tổ chức, đoàn thể, đặc biệt là các tổ chức đoàn thanh niên, hội phụ nữ, cần tích cực tham gia vào việc tuyên truyền, giáo dục người dân về những tác hại của mê tín dị đoan, và khuyến khích người dân tin tưởng vào khoa học, lý tính. Cần tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao, giải trí lành mạnh để thu hút người dân, đặc biệt là giới trẻ, thay vì để họ tìm đến những hình thức tín ngưỡng mang tính chất mê tín dị đoan.
Kết luận
Hiện tượng “khi thầy cúng lên ngôi” là một hiện tượng xã hội phức tạp, phản ánh những biến chuyển sâu sắc trong đời sống tinh thần của người dân trong xã hội hiện đại. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, các tổ chức, đoàn thể, và toàn xã hội. Cần tăng cường giáo dục khoa học, lý tính, phát triển hệ thống hỗ trợ tâm lý, quản lý và chấn chỉnh hoạt động của thầy cúng, và phát huy vai trò của các tổ chức, đoàn thể. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể hạn chế những hệ quả tiêu cực của hiện tượng này, và xây dựng một xã hội phát triển bền vững, văn minh, và tiến bộ.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 8, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
