Trong đời sống tâm linh của người Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu và nghi lễ cúng Tứ Phủ là một phần quan trọng, thể hiện sự gắn kết giữa con người với thế giới tâm linh, với các vị thánh mẫu và các chư vị thần linh. Trong bối cảnh hiện nay, nhiều người bắt đầu quan tâm tìm hiểu sâu hơn về những nghi lễ này, đặc biệt là khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu. Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan, khách quan và đáng tin cậy về khái niệm, ý nghĩa, cách thức tổ chức và những điều cần lưu ý khi thực hiện nghi lễ này.
Có thể bạn quan tâm: Khoa Cúng Tổ Thái Hòa: Nghi Thức Truyền Thống Cầu Bình An Và Kết Nối Gia Tộc
Tổng quan về khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu
Khái niệm về Tín ngưỡng thờ Mẫu và Tứ Phủ
Tín ngưỡng thờ Mẫu là một trong những tín ngưỡng truyền thống lâu đời nhất của dân tộc Việt Nam, có nguồn gốc sâu xa từ thời kỳ matriarchat cổ đại. Tín ngưỡng này thể hiện niềm tin vào sức mạnh, quyền năng của các vị nữ thần, được coi là mẹ của muôn loài, mẹ của đất nước. Theo thời gian, tín ngưỡng thờ Mẫu đã phát triển thành một hệ thống tín ngưỡng phong phú, trong đó Tứ Phủ là một bộ phận quan trọng.
Tứ Phủ là cách gọi để chỉ bốn cõi (bốn phủ) do các vị thánh mẫu cai quản, gồm:
- Phủ Vàng (Phủ Cửu Trùng Thiên): Do Mẫu Thượng Thiên (Mẫu Đệ Nhất) cai quản, là cõi trời, nơi ở của các vị thần linh có quyền lực tối cao.
- Phủ Đỏ (Phủ Tam Toà Sơn Trang): Do Mẫu Liễu Hạnh (Mẫu Đệ Nhị) cai quản, là cõi núi rừng, nơi ở của các vị thần núi, thần rừng.
- Phủ Xanh (Phủ Thoải Phủ): Do Mẫu Thoải (Mẫu Đệ Tam) cai quản, là cõi nước, nơi ở của các vị thần nước, thần sông, thần biển.
- Phủ Đen (Phủ Địa Phủ): Do Mẫu Địa (Mẫu Đệ Tứ) cai quản, là cõi đất, nơi ở của các vị thần đất, thần thổ công.
Tín ngưỡng thờ Mẫu và Tứ Phủ đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, khẳng định giá trị văn hóa, tinh thần và nghệ thuật độc đáo của nó.
Khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu là gì?
Khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu là một nghi lễ cúng tế lớn, được tổ chức nhằm mục đích cầu an, cầu phúc, cầu tài, cầu lộc, cầu sức khỏe, cầu bình an cho gia đình, dòng họ hoặc cả một cộng đồng. “Hội đồng” trong tên gọi này có thể được hiểu là một buổi lễ hội tụ, triệu tập các chư vị thánh mẫu và các vị thần linh để cùng chứng kiến, phù hộ cho nghi lễ.
Nghi lễ này thường được tổ chức vào những dịp đặc biệt như:
- Ngày lễ, Tết: Như Rằm tháng Giêng, Rằm tháng Bảy, Tết Nguyên Đán.
- Ngày giỗ tổ tiên: Để tưởng nhớ và cầu mong tổ tiên phù hộ.
- Sự kiện quan trọng của gia đình: Như cưới hỏi, sinh con, xây nhà, chuyển nhà.
- Sự kiện của cộng đồng: Như lễ hội làng, lễ khánh thành công trình.
- Khi có người bệnh nặng: Để cầu mong các thánh mẫu ban phước, chữa lành.
Các thành phần chính trong khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu
Bàn thờ và nghi thức thiết lập
Bàn thờ là trung tâm của mọi nghi lễ cúng tế, là nơi kết nối giữa thế giới trần gian và thế giới tâm linh. Trong khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu, việc thiết lập bàn thờ cần được thực hiện một cách trang nghiêm, cẩn trọng.
Các yếu tố cần thiết:
- Vị trí: Bàn thờ nên được đặt ở nơi sạch sẽ, thoáng đãng, cao ráo, tránh nơi ồn ào, bụi bặm. Hướng đặt bàn thờ thường theo hướng tốt theo phong thủy, hoặc theo hướng mà gia chủ cảm thấy phù hợp.
- Bố trí: Bàn thờ được chia thành nhiều cấp, từ thấp lên cao. Ở cấp cao nhất là ảnh hoặc tượng của Mẫu Thượng Thiên (Mẫu Đệ Nhất), tiếp theo là Mẫu Liễu Hạnh (Mẫu Đệ Nhị), Mẫu Thoải (Mẫu Đệ Tam) và Mẫu Địa (Mẫu Đệ Tứ). Các cấp thấp hơn có thể đặt ảnh hoặc tượng của các vị Chầu, Cô, Cậu, Đức Thánh Trần và các vị thần linh khác.
- Đồ thờ: Gồm có lư hương, nậm rượu, chén nước, đèn dầu, nến, hoa tươi, mâm ngũ quả, bánh kẹo, trầu cau, vàng mã…
- Trang phục: Người chủ trì nghi lễ (có thể là thầy cúng, người lớn tuổi trong gia đình hoặc chính gia chủ) nên mặc trang phục lịch sự, trang trọng.
Mâm lễ vật
Có thể bạn quan tâm: Khoa Cúng Tứ Cửu: Ý Nghĩa, Thời Gian, Bài Cúng Và Các Lưu Ý Quan Trọng
Mâm lễ vật là biểu hiện của lòng thành kính, biết ơn và mong ước của con người đối với các vị thánh mẫu. Lễ vật cần được chuẩn bị một cách chu đáo, sạch sẽ, tươi mới.
Các loại lễ vật thường có:
- Lễ chay: Gồm xôi, chè, bánh kẹo, mâm ngũ quả, hoa tươi, nước lọc, trà, rượu (có thể là rượu trắng hoặc rượu vang).
- Lễ mặn: Gồm gà luộc (hoặc heo quay), bánh chưng, bánh tét, giò chả, các món ăn truyền thống khác tùy theo phong tục từng vùng miền.
- Lễ cúng: Gồm vàng mã, quần áo giấy, tiền giấy, hương, nến, đèn.
Nguyên tắc chuẩn bị lễ vật:
- Tươi mới: Tất cả các sản phẩm đều phải sạch sẽ, tươi mới, không bị hư hỏng.
- Thành tâm: Việc chuẩn bị lễ vật phải được thực hiện một cách thành kính, không được qua loa, đại khái.
- Phù hợp: Lễ vật nên phù hợp với điều kiện kinh tế của gia đình, không nên quá phô trương, lãng phí.
Văn khấn và lời nguyện
Văn khấn là lời nói, lời cầu nguyện của con người gửi đến các vị thánh mẫu. Văn khấn cần được đọc một cách thành kính, rõ ràng, rành mạch.
Các nội dung chính trong văn khấn:
- Khởi đầu: Khai báo ngày tháng năm, địa chỉ, họ tên người khấn.
- Lý do cúng lễ: Nêu rõ lý do tổ chức lễ cúng (ví dụ: cầu an, cầu tài, cầu sức khỏe, kỷ niệm ngày giỗ tổ tiên…).
- Lời khấn nguyện: Trình bày những mong ước, nguyện vọng của gia đình, dòng họ hoặc cộng đồng (ví dụ: cầu mong các thánh mẫu phù hộ độ trì, ban cho sức khỏe, tài lộc, bình an…).
- Lời cảm tạ: Cảm ơn các thánh mẫu đã phù hộ, che chở cho gia đình, dòng họ trong thời gian qua.
- Lời hứa: Hứa sẽ tiếp tục thờ phụng, kính trọng các thánh mẫu.
Quy trình tổ chức khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu
Chuẩn bị
Quá trình chuẩn bị cho một khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu cần được thực hiện một cách cẩn thận và chu đáo.
Các bước chuẩn bị:
- Xác định ngày giờ: Theo phong tục, nên chọn ngày lành tháng tốt, tránh các ngày xấu, ngày đại kỵ. Có thể tham khảo ý kiến của người lớn tuổi, thầy cúng hoặc các chuyên gia phong thủy.
- Chuẩn bị lễ vật: Như đã nêu ở phần trên, cần chuẩn bị đầy đủ các loại lễ vật, đảm bảo chất lượng và tính thành tâm.
- Dọn dẹp bàn thờ và khu vực cúng: Lau chùi bàn thờ, sắp xếp lại các vật dụng thờ cúng, dọn dẹp khu vực xung quanh bàn thờ cho sạch sẽ, gọn gàng.
- Chuẩn bị trang phục: Người chủ trì nghi lễ và các thành viên trong gia đình nên mặc trang phục lịch sự, trang trọng.
- Chuẩn bị văn khấn: Có thể tự soạn văn khấn hoặc tham khảo các mẫu văn khấn truyền thống, đảm bảo phù hợp với hoàn cảnh và mong ước của gia đình.
Diễn tiến lễ cúng
Sau khi chuẩn bị đầy đủ, nghi lễ khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu sẽ được tiến hành theo một trình tự nhất định.
Các bước diễn tiến lễ cúng:
- Rước hương: Người chủ trì nghi lễ thắp hương, vái lạy các vị thánh mẫu, mời các vị thánh mẫu về chứng kiến lễ cúng.
- Đọc văn khấn: Người chủ trì nghi lễ đọc văn khấn, trình bày lý do tổ chức lễ cúng, lời khấn nguyện và lời cảm tạ.
- Dâng lễ vật: Lần lượt dâng các lễ vật lên bàn thờ, bày tỏ lòng thành kính.
- Hóa vàng mã: Sau khi khấn xong, tiến hành hóa vàng mã, quần áo giấy, tiền giấy… để gửi đến các vị thánh mẫu.
- Tụng kinh, hát chầu văn (nếu có): Một số gia đình có thể mời các nghệ nhân chầu văn đến biểu diễn, hoặc tự mình tụng kinh, hát chầu văn để cầu nguyện.
- Hết lễ: Sau khi các nghi thức đã hoàn tất, người chủ trì nghi lễ vái lạy các vị thánh mẫu, cảm ơn và tiễn các vị thánh mẫu về trời.
Sau lễ cúng
Sau khi lễ cúng kết thúc, gia đình có thể tổ chức một bữa cơm thân mật để sum họp, chia sẻ niềm vui và cảm ơn các thành viên đã cùng nhau tham gia nghi lễ. Đây cũng là dịp để giáo dục con cháu về truyền thống, về lòng biết ơn và sự kính trọng đối với tổ tiên, các vị thánh mẫu.
Có thể bạn quan tâm: Khoa Cúng Tổng Hợp – Dịch Giả Sa Môn Bảo Tịnh: Tác Phẩm Kinh Điển Về Nghi Lễ Phật Giáo
Những điều cần lưu ý khi tổ chức khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu
Tôn trọng truyền thống và phong tục
Khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu là một nghi lễ truyền thống, vì vậy cần được thực hiện một cách tôn trọng, không được coi nhẹ hay coi thường. Cần tuân thủ các nghi thức, lễ nghi theo phong tục, tránh việc tùy tiện thay đổi hay bỏ qua các bước quan trọng.
Thành tâm, thành kính
Thành tâm là yếu tố quan trọng nhất trong bất kỳ nghi lễ cúng tế nào. Dù lễ vật có thể đơn giản hay cầu kỳ, điều quan trọng là lòng thành kính, biết ơn và mong ước chân thành của con người đối với các vị thánh mẫu. Không nên coi nghi lễ như một hình thức, một nghi thức xã giao.
Trang trọng, sạch sẽ
Khu vực cúng, bàn thờ và lễ vật cần được chuẩn bị một cách trang trọng, sạch sẽ. Điều này thể hiện sự tôn trọng đối với các vị thánh mẫu và cũng là cách để tạo nên một không gian thiêng liêng, trang nghiêm.
An toàn, tiết kiệm
Trong quá trình tổ chức lễ cúng, cần đảm bảo an toàn, đặc biệt là khi thắp hương, hóa vàng mã. Nên chọn những nơi thông thoáng, tránh để xảy ra cháy nổ. Đồng thời, cần thực hiện lễ cúng một cách tiết kiệm, tránh lãng phí, phù hợp với điều kiện kinh tế của gia đình.
Tìm hiểu kỹ lưỡng
Có thể bạn quan tâm: Khoa Cúng Tổ Thông Dụng: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A Đến Z
Nếu bạn là người mới tìm hiểu về khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu, nên tìm hiểu kỹ lưỡng về nghi lễ, về các vị thánh mẫu, về các nghi thức và lễ nghi. Có thể tham khảo ý kiến của người lớn tuổi, thầy cúng, các chuyên gia về văn hóa, tín ngưỡng hoặc tìm hiểu qua các tài liệu, sách vở, internet. Việc tìm hiểu kỹ lưỡng sẽ giúp bạn thực hiện nghi lễ một cách đúng đắn, trang nghiêm và ý nghĩa hơn.
Giá trị văn hóa và tinh thần của khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu
Giá trị văn hóa
Khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu là một phần quan trọng trong di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Việt Nam. Nghi lễ này không chỉ thể hiện niềm tin tâm linh mà còn là một hình thức sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật độc đáo, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống.
Giá trị tinh thần
Về mặt tinh thần, khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu mang lại cho con người cảm giác bình an, an ủi, hy vọng. Trong cuộc sống hiện đại, khi con người phải đối mặt với nhiều áp lực, lo toan, thì những nghi lễ tâm linh như thế này có thể giúp họ tìm thấy sự cân bằng, sự thanh thản trong tâm hồn.
Giáo dục đạo đức
Nghi lễ khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu cũng có tác dụng giáo dục đạo đức, lòng biết ơn, sự kính trọng đối với tổ tiên, các vị thánh mẫu và các giá trị truyền thống. Qua việc tham gia nghi lễ, con người học được cách sống có trách nhiệm, biết quan tâm, chia sẻ với người khác.
Kết luận
Khoa cúng tứ phủ hội đồng thánh mẫu là một nghi lễ tâm linh truyền thống, mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam. Việc tìm hiểu và thực hiện nghi lễ này một cách đúng đắn, trang nghiêm không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với các vị thánh mẫu mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tinh thần của dân tộc. Thông qua bài viết, chuaphatanlongthanh.com hy vọng đã cung cấp cho bạn đọc những kiến thức cơ bản, hữu ích về nghi lễ này, giúp bạn có thể tiếp cận, hiểu rõ và thực hiện một cách phù hợp với hoàn cảnh và mong ước của bản thân, gia đình và cộng đồng.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 8, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
