Trong nhịp sống hối hả hiện đại, những lời hay ý đẹp Phật giáo luôn là ngọn hải đăng soi sáng tâm hồn, giúp con người tìm lại sự bình an, an lạc và trí tuệ nội tại. Những lời dạy giản dị mà sâu sắc của các bậc chân tu không chỉ là kim chỉ nam cho người tu tập, mà còn là nguồn cảm hứng vô tận cho bất kỳ ai muốn sống một đời sống có ý nghĩa, nhân hậu và tỉnh thức.
Bài viết này là một bản tổng hợp đầy đủ, được sắp xếp hệ thống và bổ sung nhiều nội dung phong phú, nhằm mang đến cho bạn đọc một kho tàng tri thức tinh thần đồ sộ. Chúng tôi không chỉ đơn thuần chép lại, mà còn phân tích, hệ thống hóa và làm rõ giá trị thực tiễn của từng lời dạy, biến nó thành một cẩm nang sống tích cực, thiết thực cho mọi người.
Những lời hay ý đẹp Phật giáo mà chúng ta sắp tìm hiểu bắt nguồn từ một vị đại sư lỗi lạc của Phật giáo Tây Tạng: Lạt-ma Dagpo Lha Dijé, vị Tổ sư thứ ba của dòng truyền thừa đặc biệt này. Ngài không chỉ là một bậc thầy tu tập cao cả mà còn là một học giả uyên bác, tác giả của nhiều tác phẩm về triết lý và đạo đức. Phương pháp giảng dạy của ngài rất đặc biệt: ngài thường dùng những tư tưởng đơn sơ, gần gũi để răn dạy đệ tử. Những lời dạy ấy sau đó được các vị đệ tử ghi nhớ, truyền khẩu và dần dần được ghi chép lại, lưu truyền rộng rãi.
Điều kỳ diệu là những lời dạy ấy đã vượt qua núi tuyết cao nguyên để đến với thế giới phương Tây. Bà Alexandra David-Néel, một nữ du hành gia và học giả người Pháp, trong chuyến hành trình đến Tây Tạng, đã may mắn được tiếp xúc với cuốn sách này và quyết định dịch nó sang tiếng Pháp. Từ đó, trí tuệ Đông phương lại tiếp tục được chuyển ngữ sang nhiều thứ tiếng khác, trong đó có tiếng Việt. Người dịch Việt Nam đã căn cứ vào bản dịch tiếng Pháp để chuyển ngữ, và soạn giả đã dành nhiều công sức để hiệu đính, nhằm mang đến một bản dịch trung thành và thấm đẫm tinh thần nguyên bản.
Điều làm nên giá trị bất hủ của những lời dạy này chính là sự giản dị trong hình thức nhưng sâu sắc trong nội dung. Chúng không dùng những từ ngữ kinh viện khó hiểu, mà đi thẳng vào lòng người, đánh thức những suy ngẫm về bản chất của cuộc sống, con người và đạo lý. Dưới đây là một tuyển tập được phân loại theo các chủ đề thiết yếu.
Lời Dạy Về Giá Trị Cuộc Sống
Một trong những chủ đề xuyên suốt trong lời hay ý đẹp Phật giáo là sự trân quý cơ hội được làm người và sống một đời有意义. Những lời dạy này như những cái tát tỉnh thức, đánh tan sự lười biếng và lãng phí thời gian:
“Đã được sanh ra làm người, lại lãng phí đời người để làm những việc vô lý, phá hại, hoặc sống một cách tầm thường rồi chết, ấy chẳng là đáng tiếc lắm sao?”
Câu nói này là một lời nhắc nhở mạnh mẽ. Cuộc đời con người là vô cùng quý giá, nhưng cũng vô cùng ngắn ngủi. Nếu ta không biết trân trọng nó, không dùng nó để làm những việc có ích, để tu dưỡng tâm hồn, thì quả thực là một điều đáng tiếc vô cùng. Nó đặt ra một câu hỏi lớn cho mỗi người: Tôi đang sống để làm gì?
“Đời người đã ngắn, mình lại còn đắm chìm trong sự tham lam, đem tri thức mà chôn dưới bùn nhơ của cõi huyễn ảo này, ấy chẳng là đáng tiếc lắm sao?”
Lời dạy thứ hai đi sâu hơn vào tâm lý con người. Nó chỉ ra rằng, nỗi tiếc nuối không chỉ đến từ sự “không làm gì”, mà còn đến từ việc “làm điều sai”. Khi con người bị dục vọng, tham lam che mờ lý trí, họ sẽ đánh mất đi ánh sáng của trí tuệ, tự chôn vùi mình trong những thứ phù phiếm, hư ảo. Đây là một sự lãng phí kép: vừa lãng phí thời gian, vừa lãng phí tiềm năng tâm linh.
“Một vị thầy hiền đức có thể độ cho mình giải thoát, nhưng nếu tâm chưa sáng suốt mà đã vội xa rời thầy, thì đáng tiếc lắm.”
Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của sư phụ trong hành trình tu tập. Một vị thầy hiền đức là ngọn đèn soi đường, là người có thể dẫn dắt ta vượt qua những chỗ tối tăm của tâm念. Tuy nhiên, nếu người học trò chưa đủ chín chắn, chưa đủ sáng suốt để thấu hiểu và tiếp nhận giáo lý, mà đã vội vàng rời bỏ, thì đó là một sự lựa chọn thiếu suy nghĩ, dẫn đến hậu quả là đánh mất cơ hội được chỉ dạy và trưởng thành.
Lời Dạy Về Hành Vi Và Đạo Đức
Phật giáo luôn đề cao hành vi đạo đức như là nền tảng của mọi sự tu tập. Những lời dạy sau đây là kim chỉ nam cho một đời sống thanh tịnh, an vui:
“Đức hạnh và khát vọng cầu đạo là cỗ xe đưa ta đến giải thoát, nhưng nếu để cho phiền não phá nát đức hạnh và hủy hoại tấm lòng cầu đạo kia thì thật đáng tiếc.”
Hai yếu tố then chốt được nhắc đến ở đây là đức hạnh và lòng cầu đạo. Đức hạnh là nền móng, là hành trang; lòng cầu đạo là động lực, là ngọn đuốc. Nếu một trong hai thứ đó bị “phiền não” (tức là những tâm念 xấu như sân si, tham dục, ngã mạn) làm tổn hại, thì hành trình giải thoát sẽ bị cản trở, thậm chí là thất bại. Lời dạy này nhắc nhở chúng ta phải luôn tỉnh thức, giữ gìn tâm念, không để nó bị nhiễm ô.
“Tâm ta đã sáng suốt mà lại tự vùi lấp bởi những hành động thấp hèn, làm cho phải lu mờ đi thì thật đáng tiếc lắm.”
Đây là một lời cảnh tỉnh về sự tự hủy hoại. Khi một người đã có được trí tuệ, đã hiểu được lẽ phải, nhưng lại tự nguyện buông mình theo những hành động sai trái, thì đó là một sự sa ngã có chủ ý, rất khó cứu vãn. Nó giống như việc có một cây đèn sáng, nhưng lại cố ý dùng vải đen che lại. Lời dạy này kêu gọi con người phải sống trung thực với chính mình, phải biết bảo vệ và phát huy ánh sáng nội tâm mà mình đã có được.
“Tất cả các chúng sanh đều là thân quyến của ta, phải lấy nghĩa vụ mà cư xử, nếu ta lại lạnh nhạt hay để tâm oán ghét thì thật đáng tiếc lắm.”
Tư tưởng từ bi và bình đẳng được thể hiện rõ ràng trong lời dạy này. Phật giáo quan niệm rằng tất cả chúng sanh đều có mối liên hệ nhân quả với nhau, đều có thể là cha mẹ, anh em của nhau trong những đời trước. Vì vậy, cách cư xử đúng đắn là phải đối xử với mọi người bằng tình thương và trách nhiệm, chứ không phải bằng sự lạnh lùng hay oán ghét. Việc nuôi dưỡng tâm念 xấu ác không chỉ hại người khác mà còn hại chính mình, làm tổn thương tâm hồn và tạo nghiệp xấu.
Lời Dạy Về Lựa Chọn Người Bạn Đường
Hành trình tu tập không phải là một cuộc đi độc hành. Người bạn đồng hành, người thầy, người quyến thuộc đều có ảnh hưởng to lớn đến sự thành bại của con đường tâm linh. Những lời dạy sau đây giúp ta biết cách lựa chọn bạn tốt, gần gũi thiện tri thức:
“Nên tìm thầy thông minh trí huệ, thông hiểu đạo pháp và có lòng từ.”
Đây là tiêu chuẩn vàng để chọn một vị thầy. Trí tuệ giúp thầy có khả năng giảng dạy, hiểu biết đạo pháp giúp thầy không đi sai đường, và lòng từ giúp thầy thương yêu, tận tâm với học trò. Ba yếu tố này phải đi liền với nhau, không thể thiếu một.
“Nên chọn bạn đồng tâm hợp ý và tin cậy được.”
Một người bạn trên đường đạo phải là người có chung lý tưởng, chung tâm nguyện. Họ phải là chỗ dựa tinh thần tin cậy, có thể cùng nhau chia sẻ những khó khăn, vui buồn trong quá trình tu tập. Những người bạn như vậy sẽ là nguồn động lực to lớn, giúp ta không cảm thấy cô đơn và dễ dàng vượt qua thử thách.
“Nên chọn nơi yên tĩnh, thanh nhã, có thể học đạo và suy nghĩ, rồi an trụ ở đó.”
Môi trường sống có ảnh hưởng rất lớn đến tâm念. Một nơi ồn ào, bon chen sẽ khiến tâm trí rối loạn, khó tập trung. Ngược lại, một nơi yên tĩnh, thanh nhã sẽ giúp tâm hồn được thanh lọc, dễ dàng tiếp nhận những điều thanh tịnh, từ đó an trụ vào đạo lý. Lời dạy này không nhất thiết yêu cầu phải vào ở trong chùa, mà là khuyên ta nên tạo cho mình một không gian sống đơn giản, ít bị xao động bởi những yếu tố bên ngoài.
Lời Dạy Về Sự Tiết Chế Và Tránh Xa Cạm Bẫy
Con đường tu tập đầy rẫy những cám dỗ và cạm bẫy. Những lời dạy sau đây là những lời cảnh tỉnh sắc bén, giúp người tu tập nhận diện và tránh xa những điều nguy hiểm:
“Nên nghĩ đến sự tai hại của tánh tham ăn. Trong khi ở nơi tịnh thất, chỉ nên để sẵn những thức ăn vừa đủ dùng để giữ sức khỏe thôi.”
Tham ăn là một trong “tam độc” (tham, sân, si), là một biểu hiện của sự buông lung đối với bản thân. Khi con người buông lung trong ăn uống, họ cũng dễ dàng buông lung trong những lĩnh vực khác. Lời dạy này nhấn mạnh đến sự tiết chế, chỉ ăn vừa đủ để nuôi thân, không để dục vọng chi phối.
“Không nên gần những vị thầy nhiều tham vọng, ưa thích danh tiếng và lợi dưỡng.”
Một vị thầy mà còn bị danh lợi chi phối, thì chắc chắn không thể là người dẫn dắt tốt. Họ có thể dùng đạo lý để mưu cầu tư lợi, khiến người học trò bị lạc hướng. Lời dạy này giúp ta tỉnh táo trong việc phân biệt thầy chân chính và thầy giả hiệu.
“Không nên gần những bằng hữu, quyến thuộc hoặc đệ tử có hại đến cho sự nghiêm trang hoặc tiến hóa về đạo đức.”
Không phải người quen nào cũng tốt. Có những người, dù là bằng hữu hay quyến thuộc, nhưng lại có ảnh hưởng xấu đến quá trình tu tập của ta. Họ có thể kéo ta vào những chuyện thị phi, hoặc khiến ta đánh mất sự nghiêm trang, thanh tịnh. Lời dạy này khuyên ta nên cắt đứt hoặc hạn chế những mối quan hệ độc hại như vậy.
“Không nên lường gạt hoặc trộm cắp của người đã nuôi dưỡng mình.”
Đây là một lời dạy về đạo đức căn bản và lòng biết ơn. Người đã nuôi dưỡng, giúp đỡ mình là những ân nhân. Việc lường gạt hay trộm cắp của họ không chỉ là hành vi sai trái mà còn là biểu hiện của sự vô ơn, bội bạc. Hành vi như vậy sẽ tạo ra nghiệp chướng nặng nề, khiến con đường tu tập gặp nhiều trắc trở.
Lời Dạy Về Bản Chất Của Vạn Pháp
Phật giáo có một hệ thống triết lý sâu sắc về bản chất của vũ trụ và con người. Những lời dạy sau đây giúp ta hiểu rõ hơn về tính vô thường, vô ngã và duyên khởi của vạn vật:
“Nên biết rằng vạn vật mà ta cảm nhận được bằng ngũ quan đều có tính chất chung là vô thường, sẽ tan rã. Nhưng tinh thần cũng không thể tự tồn tại cá biệt, cái ‘ta’ không phải là có thật, nên biết rằng nó cũng như là cõi hư không vậy thôi.”
Đây là một trong những chân lý cốt lõi của Phật giáo: vô thường và vô ngã. Vạn vật do nhân duyên hòa hợp mà sinh, nên nhất định sẽ có lúc tan rã. Cái “ta” mà chúng ta vẫn quen gọi cũng không phải là một thực thể cố định, bất biến, mà chỉ là một tập hợp của các yếu tố tâm lý và vật lý. Hiểu được điều này, con người sẽ bớt đi sự chấp著 và đau khổ.
“Nên biết rằng những ý tưởng sanh ra do bởi những nhân duyên nối tiếp nhau. Nên biết rằng lời nói và thân tứ đại đều là vô thường cả.”
Lời dạy này làm rõ hơn về duyên khởi. Không chỉ có vật chất là vô thường, mà ngay cả tinh thần, ý tưởng, lời nói cũng đều do nhân duyên mà có, và cũng sẽ thay đổi theo thời gian. Khi hiểu rõ điều này, ta sẽ không còn quá đồng nhất bản thân với những suy nghĩ, cảm xúc nhất thời, từ đó sống được tự tại và bình an hơn.
“Không một ai có thể tồn tại riêng lẻ và không phụ thuộc. Vạn vật hữu hình hoặc vô hình, cho đến những ý tưởng trong tâm trí được tạo ra bởi cảm xúc của giác quan, hoặc những gì xảy ra cho ta bởi việc làm đã qua… Tất cả đều cùng nhau tồn tại và tương quan với nhau rất mật thiết.”
Tư tưởng tương tức và tương nhập được thể hiện rõ ràng trong lời dạy này. Con người không sống một mình, vạn vật cũng không tồn tại độc lập. Tất cả đều là một thể thống nhất, có mối liên hệ mật thiết với nhau. Nhận thức được điều này, con người sẽ sống có trách nhiệm hơn với bản thân, với người khác và với môi trường tự nhiên.
Lời Dạy Về Phương Pháp Tu Tập
Sau khi đã hiểu rõ về lý thuyết và cách lựa chọn môi trường, thì đến lúc tìm hiểu về phương pháp tu tập cụ thể. Những lời dạy sau đây là những chỉ dẫn thực tiễn, giúp người tu tập đi đúng hướng và đạt được kết quả:
“Ai đã trở thành một người đạo đức thì phải khéo cư xử theo đạo đức, đừng sống trong lớp vỏ đạo đức mà ăn ở như người phàm tục.”
Lời dạy này nhấn mạnh đến sự nhất quán giữa lời nói và việc làm. Một người tu tập chân chính phải sống đúng với những gì mình tin tưởng và giảng dạy. Đừng trở thành người “đạo đức trên môi” nhưng lại “phàm tục trong hành động”. Sự giả dối như vậy không chỉ làm tổn hại đến bản thân mà còn làm mất niềm tin của người khác.
“Sau khi tìm được bậc thầy hiền đức, phải từ bỏ đi lòng vị kỷ và kiêu mạn, học hỏi theo giáo lý và tuân theo lời khuyên dạy của thầy.”
Đây là thái độ khiêm tốn và thành kính mà một người học trò phải có. Lòng vị kỷ và kiêu mạn là hai chướng ngại lớn nhất trên đường tu. Khi tâm còn bị hai thứ đó che lấp, thì dù có nghe bao nhiêu lời giảng dạy đi nữa cũng khó có thể thấm vào được. Lời dạy này kêu gọi sự buông bỏ và thẳn thắn để có thể tiếp nhận chân lý.
“Đối với những điều hay lạ trong các bài giảng mình đã nghe, hoặc những kinh điển mình đã thọ trì, không được mang ra để luận bàn tranh cãi. Phải thực hành theo đó mỗi ngày mới có sự lợi ích.”
Đây là một lời dạy rất thực tiễn và sâu sắc. Nhiều người học đạo, đọc kinh, nhưng chỉ dùng nó để tranh luận, khoe khoang kiến thức, chứ không chịu thực hành. Phật giáo là một đạo của hành động, của trải nghiệm. Chỉ khi nào ta áp dụng những lời dạy vào trong cuộc sống hàng ngày, thì chúng mới thực sự có giá trị.
“Nếu thấy tâm trí được sáng suốt nhờ sự yên tĩnh, không được biếng nhác nữa, mà phải cố dùng lấy sự sáng suốt ấy để tiến xa hơn nữa.”
Khi tu tập, đôi khi ta sẽ cảm nhận được những khoảnh khắc an lạc, sáng suốt. Tuy nhiên, đó chưa phải là mục tiêu cuối cùng. Lời dạy này nhắc nhở ta không được dừng lại ở đó, mà phải tiếp tục nỗ lực, dùng ánh sáng của trí tuệ để soi rọi thêm nhiều điều sâu sắc hơn nữa.
“Nếu nhờ tham thiền mà đã được chút an lạc, phải chọn nơi yên vắng mà tĩnh tâm, không được lăn lộn trong chỗ bon chen về vật chất và lo lắng ở thế tục.”
An lạc do thiền định mang lại là một điều tốt, nhưng nó cũng có thể trở thành một cám dỗ. Nếu không biết giữ gìn, người tu tập có thể sẽ bị luyến tiếc cái an lạc đó, và khi trở lại cuộc sống thường nhật, họ sẽ cảm thấy khó chịu, bực bội. Lời dạy này khuyên ta nên giữ gìn trạng thái an lạc bằng cách thường xuyên lui về nơi thanh vắng để tĩnh tâm, từ đó có thể ứng dụng cái an lạc đó vào trong cuộc sống hằng ngày một cách khéo léo.
“Người đạo đức phải nhiếp phục trọn vẹn thân thể, lời nói và tâm ý. Đã lấy giải thoát làm mục đích, chẳng được đuổi theo tư lợi, phải lo việc cứu độ người khác. Lúc nào cũng phải giữ cho thân thể, lời nói và tâm ý không rơi vào lề thói thường tình.”
Ba nghiệp thân, khẩu, ý là ba cửa ngõ quan trọng mà qua đó nghiệp lực được tạo tác. Một người tu tập chân chính phải kiểm soát được cả ba thứ này. Không chỉ dừng lại ở việc tự độ, người tu tập chân chính còn phải có tâm Bồ-tát, luôn nghĩ đến việc cứu độ chúng sanh. Lời dạy này vạch ra một lý tưởng cao cả: sống vì lợi ích của tất cả chúng sanh, chứ không phải chỉ vì bản thân mình.
Lời Dạy Về Những Sai Lầm Cần Tránh
Phật giáo không chỉ dạy ta nên làm gì, mà còn chỉ rõ những sai lầm cần phải tránh. Những lời dạy sau đây như những bản đồ chỉ đường, giúp ta nhận diện và né tránh những vũng lầy trên con đường tu tập:
Câu Nói Hay Của Phật Giáo Về Duyên Nợ Con Người
Có thể bạn quan tâm: Lễ Cưới Phật Giáo: Ý Nghĩa, Nghi Thức & Kinh Nghiệm Tổ Chức Trọn Vẹn
“Đức tin ít mà hiểu biết nhiều khiến người ta dễ rơi vào chỗ sai lầm, trở thành người chỉ giỏi lý thuyết mà thôi.”
Đây là hình ảnh của một người “hiếu học nhưng không có tâm”. Họ có thể đọc rất nhiều kinh sách, biết rất nhiều đạo lý, nhưng lại không có đủ lòng tin và sự thực hành. Kết quả là họ trở thành những “nhà lý luận” chứ không phải là “người hành đạo”. Kiến thức của họ chỉ là kiến thức suông, không có sức sống.
“Đức tin nhiều mà hiểu biết ít cũng dễ rơi vào chỗ sai lầm, trở thành người cuồng tín, mê tín.”
Ngược lại với hình ảnh trên, đây là hình ảnh của một người “có tâm nhưng không có trí”. Họ có lòng tin rất mạnh, nhưng lại thiếu hiểu biết. Vì thiếu hiểu biết, nên họ dễ bị lợi dụng, dễ tin vào những điều mê tín, dị đoan. Lòng tin của họ không dựa trên cơ sở của trí tuệ, nên rất dễ bị sai lệch.
“Có nhiệt tâm hành đạo mà không học đạo đúng cách sẽ sa vào chỗ sai lầm và thành người chỉ hiểu biết viễn vông mà thôi.”
Nhiệt tâm là một điều tốt, nhưng nếu không có phương pháp và định hướng đúng đắn, thì nhiệt tâm đó có thể trở thành sự mù quáng. Người như vậy có thể rất siêng năng tu tập, nhưng lại tu theo những pháp môn sai lầm, hoặc hiểu sai ý nghĩa của kinh điển. Kết quả là họ chỉ càng tu càng xa rời chân lý.
“Tham thiền mà không hiểu lý, tức là tu mà chẳng học, làm ta dễ sa vào cảnh mê ám và loạn tâm.”
Lời dạy này nhấn mạnh đến sự cân bằng giữa chỉ (định) và quán (tuệ). Nếu chỉ chú trọng vào thiền định mà không chịu học hỏi, suy ngẫm, thì tâm trí sẽ trở nên cô lập, tăm tối, dễ bị ảo giác và loạn tâm chi phối. Ngược lại, nếu chỉ học mà không tu, thì kiến thức sẽ trở nên khô khan, vô dụng.
“Thọ chánh giáo và biết chỗ học của mình là chánh đáng, nhưng không thực hành, dễ trở thành người kiêu căng. Nhưng nếu nghĩ rằng không học mà có thể biết, lại sanh ra chê bai các môn học.”
Đây là hai thái cực cần phải tránh. Một là biết mà không làm, dẫn đến kiêu căng. Hai là khinh thường học hỏi, cho rằng tu tập thì không cần học. Cả hai thái cực này đều là biểu hiện của ngã mạn, đều cản trở sự trưởng thành tâm linh.
“Thấy người đau khổ mà chẳng xót thương, làm kẻ có trí mà thiếu đức, người vị kỷ như vậy chỉ nuôi mộng tự giải thoát mình một cách vô ích thôi.”
Một người tu tập mà vô cảm trước nỗi khổ của người khác, thì dù có trí tuệ đến đâu cũng chỉ là trí tuệ lệch lạc. Phật giáo là đạo của từ bi. Một người tu tập chân chính phải có lòng bi mẫn, phải xót xa trước nỗi khổ của chúng sanh. Nếu không có tình thương, thì mọi hành động tu tập đều chỉ là hữu danh vô thực.
Lời Dạy Về Sự So Sánh Và Ẩn Dụ
Để làm cho những道理 trở nên sinh động và dễ hiểu hơn, vị đại sư đã dùng rất nhiều ẩn dụ và sự so sánh. Những lời dạy sau đây không chỉ sâu sắc về nội dung, mà còn rất hình tượng và ấn tượng:
“Sanh ra làm người mà chẳng dùng tư tưởng vào việc đạo đức tinh thần, có khác nào đi đến xứ sở đầy châu ngọc mà lại về tay không.”
Ẩn dụ này nói về sự lãng phí cơ hội. Được làm người là một cơ hội vô cùng quý giá để tu tập và phát triển tâm linh. Nếu ta không biết tận dụng cơ hội đó, thì giống như việc ta có một tấm bản đồ chỉ đến kho báu, nhưng lại không chịu đi tìm, cuối cùng về tay không. Đó là một sự ngu ngốc và đáng tiếc.
“Đem thân vào cửa không mà trở ra với trần thế và bám theo cuộc lợi danh, ấy có khác nào con bướm đêm sa vào ngọn đèn.”
Con bướm đêm lao vào ngọn đèn là hình ảnh của sự tự diệt. Cũng vậy, một người tu tập mà lại ham mê danh lợi, thì chính là đang tự hủy hoại bản thân. Danh lợi là ngọn đèn dụ dỗ, càng lao vào thì càng bị thiêu đốt.
“Được gần người hiền mà còn ngu tối, có khác nào ngồi bên bờ sông mà chịu chết khát.”
Người hiền đức là nguồn nước trong lành. Nếu ta có cơ hội được gần gũi họ, được học hỏi từ họ, mà lại không chịu tiếp thu, thì đó là một sự ngu dốt cùng cực. Giống như việc ta đang đứng ngay bên bờ sông, nhưng lại không chịu uống nước, cuối cùng chết vì khát.
“Thông hiểu luân lý đạo nghĩa mà không chịu dùng để ngăn ngừa tội lỗi, có khác nào người bệnh có thuốc mà không dùng để trị cho lành bệnh.”
Kiến thức đạo đức là thuốc chữa cho tâm bệnh. Nếu ta có kiến thức nhưng lại không chịu dùng nó để điều chỉnh hành vi, để ngăn ngừa tội lỗi, thì kiến thức đó hoàn toàn vô dụng. Cũng như việc một người bệnh có thuốc trong tay nhưng lại không chịu uống, thì bệnh tình sẽ không bao giờ khỏi.
“Giảng pháp lý mà không chịu thi hành những lời giảng của mình, có khác nào con két biết nói.”
Con két biết bắt chước tiếng người, nhưng nó không hiểu ý nghĩa của những gì nó nói. Cũng vậy, một người giảng đạo mà không chịu thực hành theo những gì mình giảng, thì cũng chỉ như con két biết nói, hoàn toàn vô nghĩa. Lời giảng của họ sẽ không có sức nặng, không có sức thuyết phục.
“Làm ra vẻ khổ hạnh, từ bi, làm việc công đức để được người kính phục và được danh tiếng, có khác nào đem bảo vật mà đổi lấy một miếng ăn.”
Ẩn dụ này nói về sự giả dối và tính toán. Có những người tu tập không phải vì giải thoát, mà là để được khen ngợi, được kính trọng. Họ dùng đạo đức như một công cụ để mưu cầu danh lợi. Đó là một sự đánh đổi ngu ngốc: đem cái宝物 (đạo đức chân chính) đổi lấy một miếng ăn (danh tiếng phù phiếm).
Lời Dạy Về Những Hành Vi Sai Trái Của Người Tu
Phần này tập trung vào việc chỉ rõ những lỗi lầm cụ thể mà một người tu tập có thể phạm phải. Những lời dạy này rất khắc nghiệt, nhưng lại chứa đựng một tình thương sâu sắc, bởi vì chỉ những người thực sự quan tâm mới dám nói thẳng, nói thật:
“Ở nơi thanh vắng xa niền trần tục, mà người tu còn nhớ đến cuộc đời với những bã lợi danh thì đó là lỗi lầm vậy.”
Một người tu tập chọn ở nơi thanh vắng là để cắt đứt những duyên với trần tục, để dễ dàng tĩnh tâm tu tập. Nhưng nếu trong lòng vẫn còn luyến tiếc, vẫn còn ham muốn danh lợi, thì ở nơi đâu cũng vô ích. Tâm念 mới là cái cần phải thanh tịnh, chứ không phải là môi trường bên ngoài.
“Đứng đầu tăng chúng và dẫn dắt thiện nam tín nữ mà còn tham muốn lợi riêng thì đó là lỗi lầm vậy.”
Trích Dẫn Câu Nói Hay Trong Phật Giáo Về Nhân Sinh
Có thể bạn quan tâm: Hướng Dẫn Chi Tiết Cách Lạy 108 Vị Phật Trong Phật Giáo
Người đứng đầu tăng chúng là người được đại chúng tôn kính và nương tựa. Nếu người đó còn có tư tâm, còn muốn mưu cầu lợi ích riêng cho bản thân, thì đó là một sự phản bội niềm tin của đại chúng. Họ không xứng đáng để được đứng ở vị trí đó.
“Người tu mà trong lòng còn tham muốn thì đó là lỗi lầm vậy.”
Đây là một lời dạy rất căn bản nhưng cũng rất quan trọng. Mục đích của tu tập là cắt đứt tham欲, giải thoát khổ đau. Nếu một người tu mà trong lòng vẫn còn tham muốn, thì họ chưa thực sự bắt đầu tu tập, hoặc là đang tu sai phương pháp.
“Người tu mà còn phân biệt sự ưa thích với không ưa thích, không dứt bỏ lòng thương, ghét thì đó là lỗi lầm vậy.”
Phật giáo dạy bình đẳng và vô trụ. Một người tu tập chân chính phải học cách buông bỏ những chấp著 vào cái tôi, vào những thứ mình ưa thích hay không ưa thích. Khi còn có thương, ghét, thì tâm念 còn rối loạn, còn chấp著, chưa thể nào đạt được sự thanh tịnh và giải thoát.
“Người tu đã dứt bỏ sự sống theo thế tục mà còn mong được hưởng phúc thì đó là lỗi lầm vậy.”
Tu tập là để giải thoát, chứ không phải để được phước báo. Nếu một người tu mà vẫn còn mong cầu phước báo, thì họ chưa thực sự hiểu được mục đích của tu tập. Họ vẫn còn đang đeo bám vào những thứ thuộc về luân hồi.
“Người tu đã thấy được đạo lý lóe sáng trong tâm mà không nỗ lực tiếp tục tham thiền thì đó là lỗi lầm vậy.”
Khi tu tập, đôi khi ta sẽ có những khoảnh khắc hiểu ra được chân lý, ánh sáng trí tuệ lóe lên trong tâm. Đó là những dấu hiệu tốt, là điềm lành của sự tiến bộ. Tuy nhiên, nếu ta đ沾沾 tự喜, dừng lại ở đó, thì ánh sáng đó sẽ nhanh chóng tắt lịm. Lời dạy này nhắc nhở ta phải tiếp tục nỗ lực, phải giữ gìn và phát triển ánh sáng trí tuệ đó.
“Người tu đã phát nguyện cầu tìm chân lý mà nửa chừng thối chí thì đó là lỗi lầm vậy.”
Hành trình tu tập là một hành trình dài lâu và gian khổ. Sẽ có lúc ta cảm thấy mệt mỏi, chán nản, muốn bỏ cuộc. Nhưng nếu ta thối chí, bán đứng lý tưởng của mình, thì mọi công sức trước đó đều đổ sông đổ bể. Lời dạy này là một lời khuyên răn mạnh mẽ, kêu gọi sự kiên trì và bền chí.
“Người tu biết tánh nết mình có chỗ đáng chê trách mà không chịu sửa đổi thì đó là lỗi lầm vậy.”
Tu tập là quá trình sửa đổi chính mình. Nếu một người tu mà biết mình sai nhưng lại cố chấp, không chịu sửa, thì họ đang tự lừa dối chính mình. Sự tu tập của họ sẽ dậm chân tại chỗ, không có sự trưởng thành nào cả.
“Người tu mà có ý mang giáo lý cao quý ra để đổi lấy bát cơm hay của cải thì đó là lỗi lầm vậy.”
Giáo lý Phật Đà là báu vật của nhân loại, là ánh sáng soi đường cho chúng sanh. Nếu một người tu mà dám lợi dụng giáo lý để mưu cầu danh lợi, thì đó là một hành vi tội lỗi tột cùng. Họ đang phạm thượng, đang xúc phạm đến chân lý.
“Người tu mà nói đạo lý rất thông suốt nhưng chính mình không thực hành theo đạo lý thì đó là lỗi lầm.”
Đây là hình ảnh của một kẻ đạo đức giả. Họ có thể nói rất hay, rất đúng, nhưng lại không sống theo những gì mình nói. Hành vi của họ mâu thuẫn với lời nói, khiến cho lời nói của họ trở nên giả dối, vô giá trị.
“Người tu mà không thể ở nơi thanh tĩnh, không đủ nghị lực giữ mình để tránh sa đọa vào dục lạc, không chịu được sự thanh bần, đó là lỗi lầm vậy.”
Tu tập đòi hỏi sự kiên cường về ý chí. Người tu phải có đủ nghị lực để chống lại những cám dỗ của dục lạc, để chịu đựng được sự thanh bần, đạm bạc. Nếu không có những đức tính này, thì rất khó để có thể bền bỉ trên con đường tu tập.
Lời Dạy Về Những Phẩm Chất Cao Thượng
Bên cạnh việc chỉ rõ những sai lầm cần tránh, vị đại sư cũng không quên ca ngợi và khuyến khích những phẩm chất cao thượng mà một người tu tập nên có:
“Cần phải có đủ trí huệ sáng suốt để suy xét đến cùng tột những sự thật mình đã biết được.”
Trí huệ không phải là một thứ có được một lần rồi hết. Nó cần được rèn giũa, mài dũa liên tục. Một người tu tập phải luôn tìm tòi, suy ngẫm, không ngừng học hỏi để có thể thấu đạt được chân lý một cách toàn diện và sâu sắc.
“Cần phải biết chán ngán sự sống chết, luân hồi, chính đó là chỗ bắt đầu để tiến lên đường đạo.”
Lòng xả ly là động lực then chốt để con người quay về với đạo lý. Khi một người thực sự thấy rõ được bản chất khổ đau và vô thường của luân hồi, họ sẽ tự nhiên sinh起 lòng chán ngán, từ đó khát khao được giải thoát. Đây là một tâm念 rất chân chính và cần thiết.
“Cần phải tìm được bậc minh sư để dẫn dắt mình theo đường đạo mà đạt đến giải thoát.”
Tự mình tu tập mà không có thầy dẫn dắt là một việc rất nguy hiểm. Dễ bị ảo giác chi phối, dễ tu sai phương pháp. Vì vậy, tìm được một bậc minh sư là một điều cực kỳ quan trọng. Vị thầy đó sẽ là người soi đường, dẫn lối, giúp ta tránh được những sai lầm và nguy hiểm trên con đường tu tập.
“Trí huệ sâu xa, lòng can đảm bền chắc và ý chí kiên cố vững vàng, là những khí giới mạnh mẽ của người tu tập.”
Ba phẩm chất này là bộ ba không thể tách rời của một người tu tập chân chính. Trí huệ giúp ta phân biệt đúng sai. Can đảm giúp ta vượt qua khó khăn. Ý chí giúp ta kiên trì đến cùng. Có đủ ba thứ này, người tu tập mới có thể chiến thắng được mọi chướng ngại.
“Cần phải có đủ nghị lực mới có thể chống lại được sự cám dỗ, trừ bỏ những điều tội lỗi và lập nên công đức.”
Nghị lực là sức mạnh của ý chí. Nó là thứ giúp ta kiểm soát được bản thân, không bị dục vọng kéo đi. Có nghị lực, ta mới có thể làm được những việc khó, giữ được
