Người Việt từ xưa đến nay luôn giữ gìn những phong tục truyền thống, coi trọng lễ cúng tổ tiên vào những dịp đặc biệt trong năm. Một trong những dịp quan trọng đó chính là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, hay còn gọi là Tết Đoan Ngọ hay Tết Diệt Sâu Bọ. Vào ngày này, việc chuẩn bị một mâm cỗ cúng mùng 5 đầy đủ, tươm tất là điều không thể thiếu trong mỗi gia đình, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và mong ước một năm mới khỏe mạnh, bình an.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cỗ Cúng Giỗ Tổ Thợ May Gồm Những Gì Và Cách Chuẩn Bị Đúng Truyền Thống
Tết Đoan Ngọ Là Gì Và Ý Nghĩa Phong Tục
Nguồn Gốc Và Tên Gọi
Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm. “Đoan” có nghĩa là mở đầu, “Ngọ” là giờ Ngọ (từ 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều). Vì vậy, Tết Đoan Ngọ là ngày bắt đầu vào giờ Ngọ. Đây là một trong những ngày lễ truyền thống quan trọng của người Việt, tuy nhiên ngày nay có nhiều người nhầm lẫn nó với Tết Đoan Dương hay cho rằng nó có nguồn gốc từ Trung Quốc. Thực tế, Tết Đoan Ngọ là một phong tục cổ xưa của người Việt, gắn liền với đời sống nông nghiệp.
Ý Nghĩa “Diệt Sâu Bọ”
Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Diệt Sâu Bọ. Vào tháng 5 âm lịch, thời tiết chuyển sang mùa hè, nắng nóng kéo dài khiến côn trùng, sâu bọ sinh sôi nảy nở mạnh mẽ. Chúng không chỉ gây hại cho cây trồng, mùa màng mà còn là tác nhân gây ra nhiều loại bệnh dịch cho con người. Vì vậy, ông cha ta đã chọn ngày này để thực hiện các nghi lễ trừ trùng, phòng bệnh, đồng thời cầu mong một mùa màng bội thu, gia đình mạnh khỏe, tránh xa bệnh tật.
Ý Nghĩa Về Mặt Tâm Linh
Bên cạnh ý nghĩa thực tiễn, Tết Đoan Ngọ còn mang đậm giá trị tâm linh. Đây là dịp để con cháu bày tỏ lòng biết ơn, sự tưởng nhớ đến tổ tiên, ông bà đã khuất. Việc dâng cúng một mâm cỗ thịnh soạn là cách để thể hiện lòng thành kính, mong tổ tiên phù hộ độ trì cho con cháu trong năm mới.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cỗ Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Để Hướng Nào Là Tốt Nhất?
Mâm Cỗ Cúng Mùng 5 Gồm Những Gì?
Những Điều Cần Biết Trước Khi Cúng
- Thời Gian Cúng: Theo đúng phong tục, lễ cúng gia tiên Tết Đoan Ngọ phải được thực hiện từ 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều (giờ Ngọ). Đây là thời điểm có dương khí tốt nhất trong năm, được cho là thời khắc linh thiêng nhất để dâng lễ.
- Tư Tưởng: Người cúng phải có tâm thành kính, nghiêm túc. Trước khi cúng, nên tắm rửa sạch sẽ, ăn mặc chỉnh tề.
Thành Phần Cơ Bản Của Mâm Cỗ
Mâm cỗ cúng mùng 5 có thể thay đổi tùy theo điều kiện kinh tế và phong tục từng vùng miền, nhưng nhìn chung sẽ bao gồm những thành phần chính sau:
1. Đồ Cúng Cúng Cơ Bản
- Hương, Hoa, Vàng Mã: Đây là những vật phẩm không thể thiếu trong bất kỳ mâm cỗ cúng nào. Hoa tươi (thường là hoa cúc, hoa lay ơn hoặc hoa hồng) tượng trưng cho sự thanh khiết, lòng thành kính. Vàng mã thể hiện sự biết ơn và mong muốn dâng tặng những điều tốt đẹp nhất cho tổ tiên.
2. Đồ Ăn Mặn
- Thịt Vịt: Đây là món ăn đặc trưng không thể thiếu trong mâm cỗ cúng mùng 5. Người ta thường chọn vịt luộc nguyên con hoặc vịt quay. Vịt được coi là loài vật có tính dương cao, phù hợp với không khí dương khí thịnh vượng của ngày Đoan Ngọ.
- Xôi: Xôi chè là một phần quan trọng trong mâm cỗ. Xôi gấc, xôi đậu xanh hoặc xôi ngũ sắc là những lựa chọn phổ biến, tượng trưng cho sự no đủ, may mắn.
- Canh, Món Ngon Khác: Tùy theo điều kiện gia đình, có thể thêm một bát canh (canh măng, canh bí đao…) và một vài món ăn mặn khác như giò, chả, thịt gà…
3. Đồ Ăn Chay
- Bánh Tro (Bánh Ú Tro): Đây là món ăn truyền thống đặc trưng của ngày Tết Đoan Ngọ. Bánh tro có màu nâu đen đặc trưng, vị ngọt thanh, mát, được làm từ gạo nếp ngâm nước tro. Món ăn này không chỉ ngon miệng mà còn có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, rất phù hợp với thời tiết nắng nóng tháng 5.
4. Đồ Uống Và Trái Cây
- Rượu Nếp (Cơm Rượu): Đây là thức uống đặc biệt chỉ có trong ngày Tết Đoan Ngọ. Cơm rượu có vị ngọt, chua, cay nhẹ, được cho là có khả năng “giết sâu bọ” trong cơ thể. Người ta thường ăn cơm rượu vào buổi sáng ngày mùng 5 để “diệt sâu bọ”.
- Nước: Một ấm trà nóng hoặc nước lọc cũng là thành phần cần thiết trên mâm cỗ.
- Trái Cây Tươi: Mâm cỗ cúng mùng 5 thường có các loại trái cây theo mùa, tượng trưng cho sự tươi mới, thanh khiết. Những loại trái cây phổ biến bao gồm:
- Mận: Là loại trái cây đặc trưng nhất của ngày Đoan Ngọ. Người ta tin rằng ăn mận vào ngày này có thể giúp “diệt sâu bọ” trong cơ thể.
- Vải: Vải thiều ngọt, thơm, tượng trưng cho sự may mắn, sung túc.
- Hồng Xiêm: Hồng xiêm ngọt, mềm, mang ý nghĩa sum vầy, đầm ấm.
- Chuối: Chuối tiêu chín vàng, tượng trưng cho sự thuận lợi, hanh thông.
- Dưa Hấu: Dưa hấu mát, giải nhiệt, rất phù hợp với thời tiết mùa hè.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cỗ Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Để Hướng Nào Đúng Phong Tục?
Hướng Dẫn Làm Các Món Ăn Truyền Thống
Cách Làm Cơm Rượu (Rượu Nếp)
Nguyên liệu:
- Gạo nếp: 500g
- Men rượu: 1 viên (loại men nhỏ)
- Nước sạch: 100ml
Cách làm:
- Vo và ngâm gạo: Vo gạo nếp sạch, ngâm nước ấm (khoảng 40°C) trong 6-8 giờ.
- Hấp gạo: Xả gạo qua nước lạnh, để ráo. Cho gạo vào xửng hấp chín. Trong quá trình hấp, thỉnh thoảng rưới nước để gạo chín đều và không bị khô.
- Làm nguội và ủ men: Khi gạo chín, để nguội bớt (còn hơi ấm). Đập nhỏ men rượu, trộn đều với gạo. Cho hỗn hợp vào một cái âu sạch, ấn nhẹ cho men thấm đều. Đậy kín nắp và ủ ở nơi ấm áp (khoảng 30°C) trong 2-3 ngày. Sau 2-3 ngày, cơm rượu sẽ lên men, có mùi thơm đặc trưng.
Cách Làm Bánh Tro
Nguyên liệu:
- Gạo nếp: 500g
- Tro bếp: 100g (tro từ các loại cây như tre, nứa, rơm rạ)
- Lá dong: 10-12 lá (để gói bánh)
- Dây lạt
Cách làm:
- Làm nước tro: Cho tro bếp vào một cái túi vải, buộc chặt miệng túi. Ngâm túi tro vào một chậu nước sạch trong 1-2 ngày. Tro sẽ tan vào nước, tạo thành nước tro (nước có màu nâu, vị chua nhẹ).
- Ngâm gạo: Gạo nếp vo sạch, ngâm trong nước tro đã lọc bỏ cặn trong 4-6 giờ.
- Gói bánh: Rửa sạch lá dong, lau khô. Trải lá, cho gạo vào giữa, gói thành hình tam giác hoặc hình chữ nhật tùy thích. Dùng dây lạt buộc chặt.
- Luộc bánh: Cho bánh vào nồi lớn, đổ nước ngập bánh. Luộc từ 6-8 giờ, thỉnh thoảng thêm nước nóng để bánh chín đều. Khi bánh chín, vớt ra để nguội.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cỗ Cúng Giao Thừa Ngoài Trời Miền Trung Gồm Những Gì Và Cách Bày Trí?
Bài Văn Khấn Cúng Mùng 5 (Tết Đoan Ngọ)
Dưới đây là bài văn khấn cúng mùng 5 phổ biến, được nhiều gia đình sử dụng:
Nam mô a di Đà Phật! Nam mô a di Đà Phật! Nam mô a di Đà Phật! - Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương. - Con kính lạy Hoàng thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần. - Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần. - Con kính lạy Tổ tiên, Hiển khảo (cha), Hiển tỷ (mẹ), chư vị Hương linh (nếu bố, mẹ còn sống thì thay bằng Tổ khảo (ông), Tổ tỷ (bà)). Tín chủ chúng con là: …………………… Ngụ tại: …………… Hôm nay là ngày Tết Đoan ngọ, chúng con sửa sang hương đăng, sắm lễ vật, hoa đăng, trà quả dâng lên trước án. Chúng con kính mời ngài Bản cảnh Thành hoàng, Chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long Mạch, Tài thần, cúi xin các Ngài giáng lâm trước án chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Chúng con kính mời các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, chư vị Hương linh gia tiên nội ngoại họ....................., cúi xin các vị thương xót con cháu chứng giám tâm thành thụ hưởng lễ vật. Tín chủ con lại kính mời các vị Tiền chủ, Hậu chủ tại nhà này, đất này đồng lâm án tiền, đồng lai hâm hưởng, độ cho chúng con thân cung khang thái, bản mệnh bình an. Bốn mùa không hạn ách, tám tiết hưởng bình an thịnh vượng. Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì. Nam mô a di Đà Phật! Nam mô a di Đà Phật! Nam mô a di Đà Phật!
Những Lưu Ý Khi Chuẩn Bị Mâm Cỗ Cúng Mùng 5
- Sự Thành Tâm: Điều quan trọng nhất khi cúng là lòng thành kính. Dù mâm cỗ có đơn sơ hay thịnh soạn, chỉ cần lòng thành thì tổ tiên sẽ chứng giám.
- Sự Sạch Sẽ: Tất cả các vật phẩm cúng đều phải được chuẩn bị sạch sẽ, tươi mới. Không sử dụng đồ cũ, hỏng, hoặc có mùi lạ.
- Sự Cân Đối: Mâm cỗ nên có sự cân đối giữa đồ mặn và đồ chay, giữa các loại trái cây, hoa quả. Tránh quá nhiều hoặc quá ít một loại nào đó.
- Tôn Trọng Phong Tục Địa Phương: Mỗi vùng miền có thể có những phong tục, món ăn cúng đặc trưng riêng. Nên tìm hiểu và tuân theo phong tục của địa phương để thể hiện sự tôn trọng truyền thống.
- Thời Gian Cúng: Như đã nói ở trên, thời gian cúng tốt nhất là từ 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều. Tuy nhiên, nếu điều kiện không cho phép, có thể cúng sớm hơn một chút (từ 9-11 giờ) nhưng nên tránh cúng quá muộn.
Truyền Thống “Diệt Sâu Bọ” Trong Ngày Mùng 5
Ngoài việc cúng tổ tiên, một phong tục thú vị khác trong ngày Tết Đoan Ngọ là “diệt sâu bọ”. Người ta tin rằng vào ngày này, sâu bọ trong cơ thể con người cũng hoạt động mạnh mẽ. Vì vậy, việc ăn các loại thực phẩm như cơm rượu, mận, vải… sẽ giúp “giết chết” những con sâu bọ này, mang lại sức khỏe tốt cho cả năm.
- Ăn Cơm Rượu: Đây là phong tục phổ biến nhất. Người ta thường ăn cơm rượu vào buổi sáng ngày mùng 5.
- Ăn Trái Cây: Các loại trái cây như mận, vải, hồng xiêm… cũng được cho là có tác dụng “diệt sâu bọ”.
- Uống Rượu Gạo: Một số nơi còn có tục uống một chút rượu gạo vào buổi sáng để “diệt sâu bọ”.
Kết Luận
Mâm cỗ cúng mùng 5 là một phần không thể thiếu trong ngày Tết Đoan Ngọ, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và mong ước một năm mới khỏe mạnh, bình an. Việc chuẩn bị một mâm cỗ đầy đủ, tươm tất không chỉ là một nghi lễ mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, cùng nhau ôn lại những truyền thống quý báu của dân tộc. Dù cuộc sống hiện đại có bận rộn đến đâu, hy vọng rằng mỗi người Việt Nam chúng ta vẫn luôn gìn giữ và phát huy những phong tục truyền thống tốt đẹp này.
chuaphatanlongthanh.com mong rằng bài viết này đã cung cấp cho bạn những thông tin hữu ích để chuẩn bị một mâm cỗ cúng mùng 5 thật trọn vẹn và ý nghĩa cho gia đình mình. Chúc bạn và gia đình một ngày Tết Đoan Ngọ an lành, khỏe mạnh!
Cập Nhật Lúc Tháng 1 9, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
