Mâm cơm cúng ông bà không chỉ là nghi thức truyền thống mà còn là một câu chuyện văn hóa đặc sắc, nơi lưu giữ những giá trị tinh thần và bản sắc dân tộc. Nhìn vào những mâm cỗ được chuẩn bị kỹ lưỡng, chúng ta có thể thấy được sự tinh tế, lòng thành kính và cách người Việt thể hiện tri ân đối với tổ tiên. Bài viết này sẽ dẫn dắt bạn khám phá sự khác biệt và vẻ đẹp riêng có trong phong tục cúng cơm của người miền Bắc, miền Trung và miền Nam.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Cơm Chay Cúng Rằm: Cẩm Nang 10 Món Ngon Và Hướng Dẫn Chi Tiết
Tổng quan về mâm cơm cúng ông bà
Mâm cơm cúng ông bà là một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Việt, đặc biệt là vào các ngày rằm, mùng một, giỗ kỵ hay dịp Tết Nguyên Đán. Đây không đơn thuần là bữa ăn thông thường mà là nghi thức bày tỏ lòng thành, sự biết ơn và tưởng nhớ đến công lao sinh thành, dưỡng dục của tổ tiên. Mâm cỗ được chuẩn bị tùy theo điều kiện từng gia đình nhưng luôn tuân thủ nguyên tắc “tinh tế và thành tâm”. Người ta quan niệm, mâm cơm cúng phải sạch sẽ, tươm tất, món ăn ngon và được bày biện đẹp mắt để thể hiện sự trân trọng. Qua đó, mâm cơm cúng còn là cách giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn cho các thế hệ sau.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn Bị Mâm Cúng Phật Rằm Tháng Giêng Trọn Vẹn Ý Nghĩa
Sắc màu văn hóa trong mâm cơm cúng 3 miền
Văn hóa ẩm thực Việt Nam đa dạng và phong phú, điều này thể hiện rõ nét qua cách bài trí và lựa chọn món ăn trong mâm cơm cúng ông bà ở ba miền Bắc, Trung, Nam. Mỗi miền mang một phong cách riêng, phản ánh đặc điểm địa lý, khí hậu và tính cách con người nơi đó.
Mâm cơm cúng miền Bắc: Sang trọng và chuẩn mực
Khi nói về mâm cỗ miền Bắc, người ta thường lấy mâm cỗ Hà Nội làm tiêu biểu. Mâm cỗ Tết Hà Nội thường theo đúng bài bản, bao gồm 4 bát, 4 đĩa; cỗ lớn thì 6 bát 6 đĩa hoặc 8 bát 8 đĩa. Mâm cỗ lớn có khi phải xếp cao đến 2, 3 tầng trên mâm gỗ hay mâm đồng, tạo nên một bức tranh ẩm thực thật sự sang trọng.
Bốn bát được xem là chủ đạo, nấu công phu và dùng nguyên liệu chọn lọc. Đó có thể là bát bóng thả, bát mọc nấu với nấm hương, bát giò hầm măng lưỡi lợn, bát miến dong nấu với nước dùng gà và rau củ. Đôi khi là các món sơn hào hải vị như bát vây, bát hải sâm, bát bồ câu tần hạt sen.
Bốn đĩa thường bao gồm: đĩa gà luộc lá chanh, đĩa thịt heo, đĩa giò lụa, đĩa chả quế. Ngoài ra, có thể thêm đĩa nem rán, đĩa thịt đông, đĩa giò thủ, đĩa nộm su hào, đĩa hành cuộn, đĩa cá kho riềng, đĩa rau củ xào với lòng gà hoặc đĩa xào hạnh nhân.
Bên cạnh đó, bánh Tết phổ biến nhất là bánh chưng kèm dưa hành, đĩa cơm và đĩa cơm nếp, đôi khi có thêm đĩa xôi gấc hay xôi vò. Món tráng miệng đặc trưng có mứt gừng, ô mai mơ gừng, mứt lạc. Những nhà quyền quý thì có thêm hồng khô, táo khô, mứt Phật thủ, mứt kim quýt, mứt sen, mứt trần bì, chè kho. Sự cầu kỳ và tinh tế trong cách bày trí mâm cỗ miền Bắc toát lên vẻ trang nghiêm và lịch thiệp.
Mâm cơm cúng miền Nam: Giản dị mà tinh tế
Miền Nam là vùng đất mới, hội tụ nhiều nguồn văn hóa, tạo ra một sắc thái văn hóa mới ở đất phương Nam. Mâm cơm cúng ông bà ngày Tết của người miền Nam bên cạnh các món căn bản như thịt heo kho nước dừa với trứng (ăn kèm dưa giá), canh khổ qua nhồi thịt (khổ qua là mướp đắng, nhưng người Nam Bộ muốn chơi chữ đồng âm theo nghĩa tiếng Việt, mong muốn sự khổ cực trong năm cũ qua đi để đón điều tốt đẹp trong năm mới).
Các món nguội như gỏi ngó sen dùng kèm bánh phồng tôm, nem, chả, giò heo nhồi, tai heo ngâm dấm, tôm khô – củ kiệu, lạp xưởng khô, lạp xưởng tươi, phá lấu, vịt lạp, heo luộc, heo quay… cũng thường xuất hiện. Mâm cúng của miền Nam không đa dạng, chuẩn mực và cầu kỳ như mâm cỗ miền Bắc hay miền Trung, vì miền Nam là vùng đất mới với tinh thần phóng khoáng, không ưa gò bó, nhất là không bị ảnh hưởng nhiều với tập tục, nghi lễ.
Tuy nhiên, các món ăn không vì thế mà kém phần hấp dẫn, lại có sự tế nhị riêng. Như món bánh tét có nhiều loại màu sắc khác nhau, từ màu xanh lá dứa, màu tím lá cẩm, màu đỏ của gấc… cho đến bánh với nhiều loại nhân như nhân đậu và thịt, nhân chay, nhân ngọt, nhân trứng vịt muối… Riêng nồi thịt kho nước dừa với trứng đủ cho thấy sự khéo léo của người miền Nam. Món thịt kho này không dùng tiêu, các nguyên liệu chính như thịt mỡ, trứng và nước dừa đều thuộc âm, nên người đầu bếp dùng ớt sừng chín đỏ để nguyên trái vào kho chung để cân bằng theo nguyên lý âm dương, đồng thời làm món ăn được thơm ấm, có màu hổ phách rất hấp dẫn.
Đặc biệt, món ăn mà người miền Nam cho rằng tượng trưng công đức sinh thành dưỡng dục của cha mẹ và được xem là món ăn có sự giao thoa rõ nét nhất của ba nền văn hóa Việt – Hoa và Khmer là món cù lao. Thoạt đầu, món cù lao là biến thể của món hỏa – thực của người Hoa nhưng lại chế biến theo cách ăn của người Việt. Người Hoa thường ít ăn rau nhưng cù lao của người Việt nấu rất nhiều rau như dùng một lớp bắp cải, rau cần, hành tây, cà rốt… lót bên dưới cù lao làm bổi. Bên cạnh nước dùng hầm từ xương và củ cải trắng, không thể thiếu một số nguyên liệu đặc trưng của người Khmer như chả cá thát lát, tôm khô…
Ngoài ra, trong mâm cơm cúng ông bà ngày Tết, người miền Nam cũng nấu điểm xuyết vài món chay như củ hủ dừa kho với nước dừa dùng kèm dưa giá. Dưa giá ăn kèm thịt kho luôn phải có lá kiệu, còn dưa giá ăn kèm món chay của người miền Nam luôn kèm theo sắc đỏ li ti của những cánh hoa trang.
Mâm cơm cúng miền Trung: Hào soạn và đa dạng
Khi giới thiệu mâm cỗ miền Trung, chúng ta có thể lấy mâm cỗ Huế làm tiêu biểu vì Huế là kinh đô dưới thời Nguyễn khi đất nước thống nhất từ Bắc chí Nam. Tựu trung, mâm cỗ Tết Huế thường có các món nấu theo bốn thể loại: kho, nấu, thấu, trộn và ngoài ra cũng có thêm những món chiên, thui, hấp. Tuỳ điều kiện của mỗi nhà mà chọn nguyên liệu sao cho đủ các thành phần gồm: Thượng cầm (các loại gia cầm biết bay như chim, gà, vịt…), hạ thú (các gia súc trên mặt đất như heo, bò, gà, dê), rồi các loài thủy tộc dưới nước như tôm, cua, cá…
Mâm cỗ Huế, ngoài các món căn bản như các món kho, món nấu, món thấu và món trộn, đầu bếp muốn thêm vào món gì cũng được, cũng như không theo một quy định chặt chẽ như phải bao nhiêu bát, bao nhiêu đĩa như mâm cỗ Bắc. Mâm cơm đủ thành phần như vậy trong dân gian gọi là hào soạn. Nếu mâm càng thịnh soạn thì càng nhiều món, có khi xếp lên 2, 3 tầng.
Trong đó, các món kho có: tôm thịt rim, thịt kho tàu, thịt quay kho chả lụa, cá thu kho rim, thịt bò kho quế… Các món nấu: canh hoa kim châm nấu tôm thịt, canh gà nấu hạt sen, giò heo hầm măng, bồ câu tiềm, thịt hon. Các món thấu: các loại bóp gỏi có vị chua chua như gà bóp rau răm, bò bóp khế và chuối chát, nham bóp khế chua… Các món trộn gồm các món mộc như măng trộn, mít trộn, vả trộn.
Ngoài ra có thêm những món chiên như: cá thu chiên, gà rô-ti, giò heo ram, cuốn ram… Món hấp có cá hấp, dê bó sỗ… Món thui có bê tái… Mâm cỗ miền Trung cũng không thể thiếu những món khai vị như nem, chả, tré, các loại tráng miệng, bánh…
Khác với mâm cỗ miền Bắc chỉ có bánh chưng và mâm cơm cúng ông bà ngày 30 Tết của miền Nam chỉ có bánh tét, mâm cỗ miền Trung trong dân gian có cả bánh chưng và bánh tét ăn kèm dưa món. Khi đến Huế, bánh chưng là tiếp nối truyền thống tổ tiên từ đất bắc mang vào và tiếp thu thêm bánh Tày của người Chăm Pa để biến thành đòn bánh tét. Ở miền Trung, bánh chưng bánh tét mang ý nghĩa tượng trưng cho trời – đất, âm – dương hay mang ý nghĩa hai vật tổ linga –zoni theo như tín ngưỡng Phồn thực của người Chăm Pa. Dù vậy, trong mâm cỗ tiến cúng ở miếu điện trong cung đình thì chỉ dâng cúng bánh chưng chứ không dùng bánh tét (vì tên gọi và hình dáng được cho là không nhã).
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn Bị Mâm Cúng Lễ Phật Đản: Tâm Thành Góp Gọn Trong Từng Nén Hương, Nén Bánh
Những lưu ý chung khi chuẩn bị mâm cơm cúng
Trong mâm cỗ 3 miền truyền thống trước đây, thường không có món thịt bò. Sau này, khoảng đầu thế kỷ 20, khi ảnh hưởng phương Tây tràn vào, các món ăn được chế biến từ bò mới được phổ biến. Và trong mâm cỗ ngày nay, bên cạnh các món ăn truyền thống còn có thêm những món ăn mới bổ sung, tiếp thu từ nhiều nước trên thế giới như món kim chi, thịt nấu rượu chát, cà-ri, ra-gu…
Nhìn chung, mâm cỗ ngày Tết của 3 miền có một vài đặc điểm khác biệt tùy theo địa phương. Nhưng đặc điểm chung miền nào cũng phải có trong mâm cỗ là cơm và xôi. Và mâm cỗ miền nào cũng có dọn hai chén nước mắm, một chén nước mắm y nguyên chất dùng để chấm thịt phay, gà chặt hay chấm các nguyên liệu thịt cá trong các món canh và một chén nước mắm pha chế chua ngọt theo từng miền dùng để chấm nem rán, cuốn ram, chả giò… hay nước mắm gừng để chấm món bê tái, dê bó sỗ…
Để chuẩn bị một mâm cơm cúng ông bà tươm tất và ý nghĩa, bạn có thể tham khảo thêm nhiều kiến thức ẩm thực và văn hóa đa dạng tại chuaphatanlongthanh.com. Website là một nguồn tài liệu tổng hợp quý giá, giúp bạn hiểu rõ hơn về phong tục tập quán của dân tộc.
Có thể bạn quan tâm: Mua Cá Chép Cúng Ông Táo: Top 5 Địa Chỉ Uy Tín & Kinh Nghiệm Chọn Cá Chuẩn Nhất
Kết luận
Mâm cơm cúng ông bà tổ tiên thực sự là một bức tranh văn hóa sống động, phản ánh sâu sắc tâm hồn và tính cách con người Việt Nam ở mỗi miền quê. Dù là mâm cỗ sang trọng ở miền Bắc, hào soạn ở miền Trung hay giản dị mà tinh tế ở miền Nam, tất cả đều chứa đựng tấm lòng thành kính và sự tri ân sâu sắc đối với công lao của tổ tiên. Qua đó, tục lệ này không chỉ là nét đẹp trong đời sống tâm linh mà còn là sợi dây gắn kết các thế hệ, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mãi trường tồn.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
