Chùa Vĩnh Nghiêm, một trong những trung tâm Phật giáo lớn nhất miền Bắc nước ta, không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc cổ kính, quy mô đồ sộ mà còn là nơi lưu giữ kho tàng văn hóa vô giá: bộ mộc bản kinh Phật. Hàng ngàn tấm bản khắc gỗ, trải qua bao thăng trầm lịch sử, vẫn âm thầm kể lại câu chuyện về tâm huyết của các bậc Tổ sư, về công phu của nghề khắc in truyền thống và về sự trường tồn của tinh thần Phật giáo Việt Nam.
1. Chùa Vĩnh Nghiêm: Cái nôi của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử
1.1. Lịch sử hình thành và vị thế trong Phật giáo Đại Việt
Chùa Vĩnh Nghiêm tọa lạc tại xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Đây là một trong những ngôi chùa cổ kính và linh thiêng bậc nhất của Phật giáo Việt Nam. Chùa được xây dựng vào khoảng thế kỷ 12, thời nhà Lý, ban đầu là một trung tâm Phật giáo lớn ở vùng Yên Tử. Đến thời Trần, chùa trở thành trung tâm đào tạo tăng tài và là nơi tu tập của các vị vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng các vị Tổ sư của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
1.2. Vai trò đặc biệt trong việc truyền bá và bảo tồn kinh điển
Với sứ mệnh là “mái trường Phật giáo lớn”, chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ là nơi tu hành mà còn là trung tâm phiên dịch, sao chép và lưu trữ kinh sách. Việc in ấn kinh Phật bằng mộc bản tại đây không chỉ để đáp ứng nhu cầu tu học của tăng chúng trong chùa mà còn để phổ biến giáo lý đến với quần chúng nhân dân khắp nơi, góp phần làm cho Phật pháp lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng.
2. Mộc bản kinh Phật: Hành trình gian nan và kỳ công để lưu truyền ánh đạo
Có thể bạn quan tâm: Mộ Phật Thích Ca: Nơi Tưởng Niệm Và Suy Ngẫm Về Đức Phật Lịch Sử
2.1. Mộc bản là gì và kỹ thuật khắc in truyền thống
Mộc bản là những tấm gỗ được bào nhẵn, trên đó người thợ khắc ngược lại nội dung của một trang sách (kinh). Khi in, người ta quét mực lên mặt bản khắc, đặt giấy lên trên và dùng gạt (thường là bông hoặc vải) để in ra bản thảo. Đây là kỹ thuật in ấn lâu đời, tiền thân của in offset hiện đại, đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối và đôi bàn tay tài hoa của người thợ.
2.2. Chất liệu gỗ và sự lựa chọn tinh tế
Có thể bạn quan tâm: Mệnh Hỏa Đeo Phật Gì Để Hợp Phong Thủy, Mang Lại May Mắn Và Bình An?
Người xưa chọn gỗ để làm mộc bản rất kỹ lưỡng. Thường dùng các loại gỗ cứng, thớ mịn, ít co ngót và chống mối mọt như gỗ thị, gỗ mít, gỗ mận. Gỗ được phơi sấy kỹ lưỡng trong nhiều năm để đảm bảo độ bền, không bị cong vênh hay nứt nẻ khi khắc và in. Chất liệu gỗ tốt là yếu tố then chốt giúp mộc bản có thể lưu truyền hàng trăm năm.
2.3. Quy trình khắc bản: Từ tâm đến tay
Quy trình làm mộc bản kinh Phật là một quá trình đầy tâm huyết và gian nan:
Có thể bạn quan tâm: Mẹ Là Phật Sống Đời Con: Ý Nghĩa Sâu Sắc Và Những Bài Học Nhân Sinh
- Soạn thảo và duyệt bản chính: Các vị sư có uyên bác về kinh điển sẽ rà soát, xác định bản kinh chuẩn để làm mẫu.
- Chuyển nội dung lên gỗ: Người thợ khéo léo dùng bút lông chép ngược nội dung lên mặt gỗ đã được xử lý.
- Khắc gỗ: Dùng các loại đục tinh xảo, người thợ khắc từng nét chữ Hán/Nôm một cách cẩn trọng, sắc sảo. Mỗi một chữ khắc không chỉ là kỹ thuật mà còn là sự kính trọng đối với lời Phật dạy.
- Sửa chữa và hoàn thiện: Sau khi khắc xong, bản khắc được kiểm tra kỹ lưỡng, sửa chữa các lỗi (nếu có) và đánh bóng mặt khắc.
- Bảo quản: Mộc bản sau khi hoàn thiện được xếp cẩn thận trong hòm, thường xuyên kiểm tra, lau chùi, phòng ẩm mốc và côn trùng.
3. Kho tàng mộc bản tại chùa Vĩnh Nghiêm: Giá trị vượt thời gian
3.1. Quy mô và số lượng ấn tượng
Bộ sưu tập mộc bản kinh Phật tại chùa Vĩnh Nghiêm được đánh giá là một trong những bộ sưu tập lớn nhất và có giá trị nhất Việt Nam. Trong kho tàng này có hàng ngàn tấm bản khắc, in được hàng vạn bản kinh các loại. Các bản khắc này không chỉ ghi chép lại những bộ kinh quan trọng như Kinh Pháp Hoa, Kinh Kim Cang, Kinh Địa Tạng, Kinh A Di Đà… mà còn lưu giữ những tác phẩm văn học, thiền ngữ, ngữ lục của các vị Tổ sư.
3.2. Giá trị về nội dung và tư tưởng
Mộc bản kinh Phật Vĩnh Nghiêm là nơi lưu giữ nguyên bản, nguyên gốc của nhiều bộ kinh, tránh được sự sai lệch do sao chép tay qua nhiều thế hệ. Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc bảo tồn tính chính thống của giáo lý Phật Đà. Ngoài ra, các bản khắc còn là tài liệu quý giá để nghiên cứu tư tưởng Phật giáo Việt Nam, đặc biệt là tinh thần của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
3.3. Giá trị về nghệ thuật và thủ công
Có thể bạn quan tâm: Mẹ Luôn Là Phật Sống Của Đời Con Karaoke: Bài Hát Gợi Nhớ Tình Cảm Thiêng Liêng
Mỗi tấm mộc bản là một tác phẩm nghệ thuật. Chữ khắc sắc nét, bố cục hài hòa, thể hiện trình độ điêu luyện của người thợ khắc. Hình ảnh minh họa (nếu có) trên một số bản khắc cũng rất sinh động, mang đậm phong cách mỹ thuật dân tộc. Kỹ thuật làm mộc bản tại chùa Vĩnh Nghiêm là một di sản sống của nghề thủ công truyền thống Việt Nam.
3.4. Giá trị lịch sử và khảo cổ
Những tấm mộc bản là “bằng chứng sống” cho thấy quy mô và trình độ của hoạt động in ấn Phật giáo ở Việt Nam từ thời Trần trở đi. Chúng giúp các nhà nghiên cứu hình dung được quy mô của một trung tâm Phật giáo lớn, cách thức tổ chức phiên dịch, in ấn và lưu truyền kinh sách trong lịch sử.
4. Những câu chuyện xung quanh mộc bản Vĩnh Nghiêm
4.1. Công lao của các vị Tổ sư và thợ khắc vô danh
Đằng sau mỗi tấm mộc bản là tâm huyết và công sức của biết bao con người. Từ các vị sư già ngồi cả đời để hiệu đính kinh sách, đến những người thợ khắc gỗ mưu sinh nhưng lại dành trọn tâm hồn cho từng nét chạm. Họ là những người vô danh, nhưng chính họ đã góp phần làm nên một kỳ tích văn hóa.
4.2. Mộc bản vượt qua chiến tranh và thời gian
Trong chiến tranh, để bảo vệ kho tàng quý giá này, tăng chúng chùa Vĩnh Nghiêm đã nhiều lần di chuyển, cất giấu mộc bản vào các hầm hố, giấu trong rừng sâu. Có những thời điểm, mộc bản bị thất lạc, bị ẩm mốc, nhưng nhờ sự nỗ lực không ngừng của các thế hệ tăng ni, phần lớn di sản này đã được giữ gìn.
5. Hiện trạng và công tác bảo tồn
5.1. Những thách thức hiện nay
- Tác động của thời gian và môi trường: Ẩm mốc, mối mọt, nứt nẻ là những mối đe dọa thường trực.
- Sự mai một của nghề khắc mộc bản: Ngày nay, rất ít người còn am hiểu và thực hành nghề này một cách bài bản.
- Nguồn lực bảo tồn: Việc bảo quản, tu bổ mộc bản đòi hỏi chi phí và nhân lực chuyên môn cao.
5.2. Các biện pháp bảo tồn và phát huy giá trị
- Số hóa di sản: Các cơ quan chức năng và nhà chùa đang tiến hành số hóa toàn bộ nội dung mộc bản để lưu trữ và phổ biến rộng rãi.
- Bảo quản chuyên nghiệp: Xây dựng kho bảo quản đạt tiêu chuẩn về nhiệt độ, độ ẩm, chống mối mọt.
- Phục dựng nghề: Tổ chức các lớp dạy nghề, tập huấn cho thế hệ trẻ để khôi phục và duy trì kỹ thuật khắc mộc bản.
- Nghiên cứu và xuất bản: Biên soạn, xuất bản các bộ sách, tài liệu dựa trên nội dung của mộc bản, đưa tinh hoa Phật học đến gần hơn với công chúng.
6. Ý nghĩa của mộc bản Vĩnh Nghiêm đối với Phật giáo và dân tộc
Mộc bản kinh Phật chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ là một di sản văn hóa vật thể mà còn là biểu tượng của tinh thần hiếu học, của lòng dũng cảm vượt qua gian khó để bảo vệ chân lý. Đây là minh chứng hùng hồn cho thấy Phật giáo Việt Nam không chỉ là một tôn giáo mà còn là một phần không thể tách rời của văn hóa dân tộc, luôn đồng hành cùng dân tộc qua bao thăng trầm lịch sử.
7. Lời kết
Đến với chùa Vĩnh Nghiêm hôm nay, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng kiến trúc cổ kính, không khí thiền môn thanh tịnh mà còn có dịp tiếp cận với một kho tàng tri thức khổng lồ được lưu giữ trên những tấm gỗ. Việc trân trọng, bảo vệ và phát huy giá trị của mộc bản kinh Phật Vĩnh Nghiêm là trách nhiệm của mỗi người con đất Việt, để ánh sáng Phật pháp vẫn luôn rạng rỡ soi đường cho muôn lòng trên mọi nẻo đường.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 12, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
