Chùa Bút Tháp, tọa lạc bên bờ sông Đuống thơ mộng, không chỉ là một danh lam thắng cảnh mà còn là một bảo tàng nghệ thuật điêu khắc Phật giáo vô giá của Việt Nam. Trong ngôi chùa cổ kính này, có ba tác phẩm điêu khắc được xem là “bộ ba danh bất hư truyền”, là minh chứng hùng hồn cho tài năng của các nghệ nhân thời Hậu Lê, đặc biệt là tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay – một kiệt tác độc nhất vô nhị.
Có thể bạn quan tâm: Ma Chướng Khi Niệm Phật: Nhận Diện, Phòng Tránh Và Hóa Giải Đúng Cách
Kiệt Tác Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn
Kích thước và Kiến trúc ấn tượng
Điều khiến du khách không khỏi choáng ngợp ngay từ cái nhìn đầu tiên chính là tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay. Đây là một tác phẩm đồ sộ với những con số đáng kinh ngạc:
- Chiều cao: 3,7 mét
- Chiều ngang: 2,1 mét
- Độ dày: 1,15 mét
- Tổng số tay: 994 tay (42 tay lớn và 952 tay dài ngắn khác nhau)
- Tay xa nhất: Chiều dài lên tới 200 cm
Tính từ đài sen trở lên, tượng cao 235 cm. Đầu rồng đội tòa sen cao 30 cm, bệ tượng cao 54 cm. Con số “nghìn tay” trong tên gọi là một cách nói ước lệ, thể hiện sự vô biên, vô tận của lòng từ bi cứu độ chúng sinh.
Ý nghĩa triết học sâu sắc
Tác phẩm này không chỉ là một kỳ quan kỹ thuật mà còn là một “ngôn ngữ tạo hình hàm súc” để diễn đạt triết lý nhà Phật. Khi chiêm ngưỡng, người ta thấy:
- 11 đầu Phật xếp chồng lên nhau, tượng trưng cho 11 hạnh nguyện của Bồ Tát Quan Thế Âm.
- 42 tay lớn được bố trí ở vị trí trung tâm, mỗi tay cầm một pháp khí khác nhau (bình cam lồ, cây táo, cây gươm, cành dương liễu…), tượng trưng cho 42 pháp môn cứu độ chúng sinh.
- 952 tay nhỏ được tạc với đủ chiều dài, ngắn, xếp thành những vòng tròn hào quang, hướng về tâm điểm là vầng hào quang phía sau gáy Phật. Trong lòng mỗi bàn tay lại hiện lên một con mắt. Chính vạn mắt này mới là điểm đặc biệt nhất, tượng trưng cho “thiên nhãn thông” – khả năng nhìn thấu suốt mọi sự vật, mọi khổ đau của chúng sinh, từ đó mà cứu giúp.
Tổng thể, tượng Phật hiện lên như một vầng hào quang rực rỡ, toả ra từ tâm điểm của trí tuệ và từ bi. Đức Phật ngồi trên toà sen hồng, qua bệ tượng hình vuông được trang trí bằng những nét chạm khắc cổ, dáng vẻ hành đạo, thư thái, đôi mắt từ bi như bao quát cả không gian vũ trụ.
Nghệ thuật trang trí tinh xảo
Xung quanh tượng, các nghệ nhân họ Trương đã sử dụng nhiều mô tip (motif) quen thuộc trong nghệ thuật chùa chiền Việt Nam:
- Hoa lá và cây cảnh: Tượng trưng cho sự sống, sự sinh sôi nảy nở.
- Rồng – ngư với viên ngọc: Biểu tượng của quyền lực, trí tuệ và sự thuần khiết.
- Lân với quả cầu: Tượng trưng cho sự bảo vệ, may mắn.
- Quạt hai vòng tròn, sóng nước, hoa sen: Các hình tượng mang đậm tính Phật giáo, thể hiện sự thanh tịnh, giác ngộ.
Bộ Ba Danh Bất Hư Truyền
Có thể bạn quan tâm: Minh Triết Phật Giáo: Giá Trị Trường Tồn Trong Đời Sống Hiện Đại
Ngoài tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, chùa Bút Tháp còn lưu giữ hai kiệt tác điêu khắc khác, cùng với pho tượng Quan Âm tạo thành “bộ ba danh bất hư truyền”.
Tượng Tây Thiên Đông Độ Việt Nam Lịch Đại Tổ Sư
Đây là một pho tượng lớn, thể hiện hình ảnh các vị Tổ sư Phật giáo từ Ấn Độ (Tây Thiên) truyền bá sang Việt Nam (Đông Độ). Tác phẩm này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa lịch sử, ghi dấu hành trình lan toả của Phật pháp tại Việt Nam.
Tượng Thị Kính
Tượng Thị Kính là một nhân vật quen thuộc trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, được thể hiện qua vở chèo “Quan Âm Thị Kính”. Việc tạc tượng Thị Kính trong chùa không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một cách để lưu truyền câu chuyện về lòng hiếu thảo, đức tính nhẫn nhục và sự thanh cao.
Tượng Tuyết Sơn
Ngoài bộ ba trên, pho tượng Tuyết Sơn ở chùa Bút Tháp cũng được xem là một kiệt tác của thế kỷ 17. Tượng thể hiện hình ảnh Đức Phật Thích Ca đang tu khổ hạnh trên núi Tuyết Sơn, với dáng vẻ gầy gò, khắc khổ nhưng tâm hồn thanh thản, thể hiện tinh thần vượt qua mọi thử thách để đạt đến giác ngộ.
Kho Tàng Nghệ Thuật Điêu Khắc Đa Dạng
Chùa Bút Tháp không chỉ nổi tiếng với ba kiệt tác trên mà còn là một kho tàng chứa đựng hơn 70 pho tượng gỗ được tạc công phu.
Tượng Kim Đồng – Ngọc Nữ
Có thể bạn quan tâm: Ma Trong Phật Giáo: Bản Chất, Phân Loại Và Cách Đối Trị
Các pho tượng Kim Đồng – Ngọc Nữ được tạc trong các tư thế quỳ, đứng, ngồi với nét mặt thành kính, trông rất sinh động. Đây là những vị thần hầu cận, phụng sự chư Phật.
Tượng La Hán
Khác với vẻ hiền hoà của các tượng khác, các pho tượng La Hán lại thể hiện cảm xúc nội tâm rất phong phú. Mỗi vị La Hán mang một dáng vẻ, một biểu cảm khác nhau, từ trầm tư, suy tư đến khoan khoái, hoan hỉ. Điều này thể hiện quá trình tu tập, chiến thắng ma chướng và đạt được cảnh giới giải thoát của các vị A La Hán.
Tượng Hoàng Hậu và Công Chúa
Trong phủ thờ nằm sau Phật điện, có hai pho tượng đặc biệt: tượng Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc và tượng Công chúa Ngọc Duyên. Cả hai đều là những nhân vật lịch sử có thật. Điều đặc biệt là cả hai pho tượng đều ngồi theo dáng toạ thiền, đầu đội vương miện nhưng lại khoác áo tu hành, thể hiện ước nguyện quy y cửa Phật, tìm sự thanh tịnh trong tâm hồn sau những biến cố của cuộc đời.
Kiến Trúc Cổ Kính và Những Giá Trị Vượt Thời Gian
Kiến trúc cầu đá và phù điêu
Từ thượng điện, du khách sẽ đi qua một chiếc cầu đá ba nhịp uốn cong dẫn đến Tích Thiện am. Trên cầu có 12 bức phù điêu đá chạm khắc chim muông, hoa lá tinh xảo. Cây cầu này không chỉ là phương tiện giao thông mà còn mang ý nghĩa biểu tượng: con đường dẫn từ bờ bên này (bến mê) sang bờ bên kia (bến giác).
Cửu Phẩm Liên Hoa
Tích Thiện am là một ngôi nhà có ba tầng mái. Bên trong am có Cửu Phẩm Liên Hoa – một tháp bằng gỗ 9 tầng, 8 mặt, có thể quay tròn quanh một trục. Trên tháp có gắn tượng Phật và chạm khắc những cảnh dân gian hay lấy đề tài trong Phật thoại. “Cửu phẩm” là chín bậc, “liên hoa” là hoa sen. Theo quan niệm Phật giáo, chúng sinh tu tập sẽ được vãng sanh về cõi Tây Phương Cực Lạc, nơi có chín bậc hoa sen để tiếp đón.
Có thể bạn quan tâm: Ma Quỷ Có Sợ Phật Không? Câu Trả Lời Từ Góc Nhìn Tôn Giáo, Văn Hóa Và Tâm Lý Học
Giá Trị Nghệ Thuật và Văn Hóa
Tầm vóc của nghệ nhân họ Trương
Tác phẩm tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay được tạc vào năm 1656 bởi một nghệ nhân vô danh nhưng mang họ Trương. Dù không rõ tên tuổi, nhưng qua tác phẩm này, có thể thấy được trình độ kỹ thuật điêu khắc tinh xảo, sự am hiểu sâu sắc về giáo lý Phật giáo và khả năng sáng tạo nghệ thuật đỉnh cao của người nghệ nhân này. Ông không chỉ là một người thợ mà còn là một nhà tư tưởng, một thiền sư.
Sự kết hợp giữa nghệ thuật và triết học
Chùa Bút Tháp là một minh chứng rõ ràng cho thấy nghệ thuật không chỉ là sự sáng tạo cái đẹp mà còn là phương tiện để truyền tải tư tưởng, triết lý sống. Mỗi đường nét, mỗi chi tiết trên tượng Phật đều ẩn chứa một thông điệp về lòng từ bi, trí tuệ, sự giác ngộ và giải thoát.
Bảo tồn và phát huy giá trị
Ngày nay, chùa Bút Tháp đã được Nhà nước công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của ngôi chùa và các kiệt tác điêu khắc bên trong không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa mà còn là của toàn xã hội. Đây là một phần di sản vô giá mà cha ông để lại, là niềm tự hào của dân tộc Việt Nam.
Lời kết
Chùa Bút Tháp với tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay và các kiệt tác điêu khắc khác là một điểm đến không thể bỏ qua đối với những ai yêu thích văn hóa, nghệ thuật và tâm linh. Đặt chân đến đây, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp uy nghi, tráng lệ của kiến trúc cổ mà còn được đắm chìm trong không gian nghệ thuật đỉnh cao, nơi mà từng đường nét chạm khắc đều kể một câu chuyện về tâm linh, về triết lý sống và về tài năng bất diệt của những nghệ nhân thời Hậu Lê.
Nếu bạn đang tìm kiếm một nơi để tìm hiểu về lịch sử, nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam, hãy đến với chùa Bút Tháp. Chắc chắn rằng, bạn sẽ không khỏi ngỡ ngàng trước chuaphatanlongthanh.com – một kho tàng nghệ thuật vô giá của dân tộc.
Cập Nhật Lúc Tháng 12 17, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
