Rằm tháng Giêng, hay còn gọi là Tết Nguyên Tiêu, là một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong năm của người Việt. Đây không chỉ là dịp để mọi người đi chùa cầu an mà còn là thời điểm để các gia đình chuẩn bị mâm lễ dâng cúng tổ tiên, thần Phật. Nhiều người quan niệm “cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng”, chính vì thế mà ngày lễ này luôn được chuẩn bị vô cùng chu đáo và trang trọng.
Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như các nghi thức chuẩn bị mâm cúng và văn khấn chuẩn nhất trong ngày Rằm tháng Giêng. Những thông tin này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa truyền thống và cách thực hiện nghi lễ một cách thành tâm, đúng đắn.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Chuẩn備 Mâm Cúng Sơn Trang: Ý Nghĩa Và Các Lễ Vật Cần Thiết
Có thể bạn quan tâm: Cúng Máy Móc Mới Mua: Cẩm Nang Chi Tiết Từ A-z Cho Nghi Thức Trọn Vẹn
Những giá trị văn hóa và ý nghĩa tâm linh đằng sau Rằm tháng Giêng
Rằm tháng Giêng không chỉ đơn thuần là ngày rằm đầu tiên của năm mới mà còn mang ý nghĩa sâu sắc trong tín ngưỡng tâm linh của người phương Đông. Đây là ngày lễ được tổ chức long trọng với nhiều tên gọi khác nhau như lễ Thượng Nguyên, Tết treo đèn hay Tết Nguyên tịch. Để hiểu rõ tại sao ngày này lại được xem trọng đến vậy, chúng ta cần tìm hiểu về nguồn gốc và những quan niệm truyền thống gắn liền với nó.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Trọng Tuệ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kiến trúc và Văn hóa phương Đông, câu nói “Cúng cả năm không bằng Rằm tháng Giêng” xuất phát từ tín ngưỡng Đạo giáo. Trong hệ thống tín ngưỡng này, có ba vị thần tối cao được gọi là Tam Nguyên: Thiên Quan, Địa Quan và Thủy Quan. Các ngày lễ Tam Nguyên bao gồm Rằm tháng Giêng (Thượng Nguyên), Rằm tháng Bảy (Trung Nguyên) và Rằm tháng 10 (Hạ Nguyên).
Rằm tháng Giêng là ngày Thánh Đản của đức Thiên Quan (Ngọc Hoàng) – vị thần cai quản toàn bộ Thiên Đình và trông coi họa phúc của nhân gian. Theo Đạo giáo, vào ngày này, Thiên Quan sẽ ban phúc lành cho toàn bộ hạ giới, vì vậy dân gian gọi là ngày Thiên Quan Tứ Phức. Đây cũng là lý do mà người xưa thường lập đàn tế lễ, cầu mong phúc lành, tiêu tai giải họa, và làm lễ “dâng sao giải hạn” để cầu cho một năm bình yên, an lạc.
Ngoài ra, có thuyết kể rằng thời vua Minh đế nhà Hán, vua là người tin sùng Phật pháp nên đã ra lệnh cho toàn hoàng cung thắp đèn thâu đêm để cúng dường chư Phật. Dân gian từ đó lưu truyền nghi thức cúng tế và lễ Phật cầu an trong ngày rằm đầu tiên của năm. Cho đến nay, nhiều người vẫn coi đây là thời điểm thích hợp để cầu nguyện an lành cho cả năm, đặc biệt là giới Phật tử và những người theo tín ngưỡng dân gian.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Xe Nên Cúng Trái Cây Gì? Cẩm Nang Lễ Vật Chu Tâm Lý Từ Chuyên Gia
Những lưu ý quan trọng về giờ cúng và cách chuẩn bị mâm lễ
Việc chuẩn bị cho ngày Rằm tháng Giêng cần được thực hiện một cách thấu đáo, nhưng không vì thế mà sa vào những quan niệm mê tín dị đoan. Dưới đây là những hướng dẫn chi tiết về thời gian cúng, cách chuẩn bị mâm lễ cũng như những điều cần tránh để nghi lễ diễn ra trọn vẹn.
Thời gian và nghi thức cúng Rằm tháng Giêng
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Tuệ, Rằm tháng Giêng cũng như ngày rằm, mùng một trong các tháng khác, nên cúng đúng ngày và không cần phải chọn giờ cụ thể. Thủ tục ngày lễ Thượng Nguyên thường gồm hai phần: Lễ Thượng Nguyên và Đêm Hội Nguyên Tiêu.
Lễ Thượng Nguyên thường được tiến hành vào ban ngày. Các gia đình sẽ bày hương án ngoài trời, viết bài vị “Thiên Quan Tứ Phức” và dâng đồ lễ gồm hoa quả, vật thực. Đêm hội Nguyên Tiêu thì bao gồm nhiều hoạt động vui chơi, giao lưu văn hóa như lễ hội Hoa Đăng (thả đèn), Thiên Đăng (thả đèn trời) và các hoạt động văn hóa như Đố đèn, Thả thơ, hát múa…
Về thời gian tiến hành, theo phong tục, lễ Thượng Nguyên thường diễn ra vào ban ngày của ngày Rằm tháng Giêng, không có quy ước về giờ cụ thể. Có một số quan điểm cho rằng cần phải cúng trước 12h trưa hoặc cúng trước mấy ngày đều là không có căn cứ. Điều quan trọng nhất là lòng thành tâm của người thực hiện nghi lễ.
Quan niệm đúng đắn về việc cúng lễ và đốt vàng mã
Nhiều người Việt Nam có quan niệm rằng, càng làm lễ to, đốt nhiều vàng mã càng thể hiện lòng thành tâm, từ đó cả năm sẽ gặp sung túc, may mắn và thuận lợi. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Trọng Tuệ, quan niệm này là không đúng.
Ông cho biết: “Như trên đã nói, việc cúng rằm tháng Giêng là một tín ngưỡng dân gian và nó cũng là một ngày hội với nhiều phong tục đẹp, một nét văn hóa cổ truyền đặc sắc. Vì vậy, chúng ta cần hiểu đúng và tránh những suy diễn, mê tín dị đoan khiến phong tục đẹp đó bị biến tướng.”
Trên phương diện văn hóa, việc tổ chức lễ Thượng Nguyên, đêm hội Nguyên tiêu nên theo hướng gìn giữ những nét đẹp trong văn hóa truyền thống. Việc cúng lễ, cốt ở thành tâm là chính, không nên bày vẽ tốn kém, suy diễn bịa đặt nhiều thứ mê tín. Những quan điểm cho rằng càng làm lễ to, đốt nhiều vàng mã thì càng thể hiện lòng thành là không đúng. Thiên địa vốn công bằng với tất cả mọi người, tốt hay không là ở suy nghĩ và hành động của mỗi con người. Nếu làm những việc trái với đạo lý, xã hội thì cúng lễ nhiều cũng chẳng có ích gì.
Hơn thế nữa, việc đốt nhiều vàng mã sẽ gây tốn kém lãng phí, ô nhiễm môi trường, tiềm ẩn nguy cơ hỏa hoạn rất cao, cần phải được hạn chế. Thay vào đó, các gia đình nên chú trọng vào sự thành tâm và chuẩn bị mâm cúng một cách tươm tất, phù hợp với điều kiện của gia đình.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Thần Tài Rằm Tháng 8: Cẩm Nang Chuẩn Xác Dâng Lên Hai Vị Thần
Cách chuẩn bị mâm cúng Rằm tháng Giêng và văn khấn chuẩn
Mâm cúng Rằm tháng Giêng có thể bao gồm mâm cỗ mặn và mâm cỗ chay, tùy thuộc vào quan niệm và tín ngưỡng của từng gia đình. Dưới đây là những gợi ý chi tiết về cách chuẩn bị mâm cúng cũng như bài văn khấn chuẩn theo gợi ý của nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Tuệ.
Mâm cỗ mặn và mâm cỗ chay
Mâm cỗ mặn thường có 4 bát, 6 đĩa như gà trống luộc, canh măng, món xào thập cẩm, nem, giò, xôi, bánh chưng, nộm… và các vật phẩm khác như hương hoa vàng mã, đèn nến, trầu cau, rượu. Đây là mâm cỗ truyền thống được nhiều gia đình miền Bắc ưa chuộng.
Mâm cỗ chay thì thường có chè, xôi, hoa quả và đặc biệt là bánh trôi nước. Nhiều người quan niệm, ăn bánh trôi ngày Tết Nguyên tiêu là mọi việc quanh năm được hanh thông, trôi chảy. Mâm cỗ chay thường được chuẩn bị cho những gia đình theo đạo Phật hoặc những người muốn cầu mong sự thanh tịnh, bình an.
Dù là mâm cỗ mặn hay chay, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm của người dâng cúng. Các gia đình không cần phải quá cầu kỳ, tốn kém mà nên chuẩn bị những món ăn tươi ngon, sạch sẽ và dâng lên tổ tiên, thần Phật với lòng thành kính.
Bài văn khấn Rằm tháng Giêng
Theo gợi ý của nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Tuệ, bài văn khấn Rằm tháng Giêng có nội dung như sau:
“Đạo trời huyền diệu, phúc họa bất do nhân tâm tự chuyển. Xưa nay lòng người đều mong được thập phần an lạc, nhưng thiên cơ khó lường, vận đất khó thông, nên đều phải cậy nhờ Thiên Quan Tứ Phức.
Nay tại:… Tín chủ con là:…
Nhân lễ Thượng Nguyên, vi kỳ thánh đản, sắm sửa hương hoa vật thức, thành tâm dâng lễ
Cung thỉnh đức Thượng Nguyên Tứ Phúc Thiên Quan nhất phẩm Tử vi đại đế giám lâm
Cung thỉnh: Tôn thần bản gia thần linh, thần hoàng bản thổ, Đông trù tư mệnh Táo phủ thần quân, bản gia chấp sự chư vị tôn thần, Ngũ phương ngũ thổ Phúc đức chính thần, Ngũ phương ngũ lộ Long mạch tài thần và hội đồng nội ngoại gia tiên… lai lâm chứng giám long thành tín chủ.
Đức ngài Thiên Quan đại đế quyền thông ba cõi, thần uy nghiêm lắng, mắt thánh chiếu soi. Thượng Nguyên ban phúc khắp vô cùng, trần gian ngưỡng cầu ơn mưa móc.
Hôm nay gặp dịp Tết Thượng Nguyên, vi kỳ thánh đản, Thiên Quan ban phúc muôn nơi, tín chủ con thành tâm quét dọn nhà cửa, sửa biện hương hoa, đèn nhang, lễ vật… dâng cúng trước án nhất tâm phụng thỉnh, mong ngài ban phúc, tống ách, trừ tai, giải họa.
Mong cho được mạnh khỏe bình an, nhân khang vật thịnh, chốn chốn yên vui, nhà nhà lợi lạc, người người đều được hạnh phúc an khang.
Tín chủ con xin lòng thành nhất tâm sám hối, hành thiện thi nhân. Con xin khấu thủ trước án, mong được soi xét.”
Để nghi lễ được trọn vẹn, các gia đình có thể tham khảo thêm nhiều bài viết khác về văn hóa, phong tục tập quán tại chuaphatanlongthanh.com. Hy vọng những thông tin trên sẽ giúp bạn chuẩn bị cho ngày Rằm tháng Giêng một cách chu đáo và ý nghĩa nhất.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 16, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
