Người Nhật Bản cúng đám giỗ, hay còn gọi là “忌み (Imi)” hoặc “法事 (Hōji)”, là một nghi lễ quan trọng trong văn hóa ứng xử và tín ngưỡng của họ. Đây không chỉ là một buổi lễ đơn thuần để tưởng nhớ người đã khuất mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, thể hiện lòng biết ơn và tri ân đối với tổ tiên. Quy trình này được thực hiện một cách trang nghiêm, tinh tế và tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc xã hội, khác biệt đáng kể so với phong tục cúng giỗ ở nhiều quốc gia khác. Để hiểu rõ hơn về cách người Nhật tổ chức đám giỗ, chúng ta cần đi sâu vào từng chi tiết từ khâu chuẩn bị đến các nghi thức diễn ra trong ngày lễ.
Có thể bạn quan tâm: Cúng Tổ Nhà Hàng Vào Ngày Mấy? Giải Đáp Chi Tiết Và Ý Nghĩa Phong Tục
Các nghi thức chuẩn bị quan trọng
Việc chuẩn bị cho một đám giỗ tại Nhật Bản được tiến hành chu đáo và kín đáo. Khác với không khí tưng bừng của các lễ hội, đám giỗ mang màu sắc trầm mặc, thể hiện sự thành kính. Các công việc chuẩn bị chủ yếu tập trung vào hai mảng: thực phẩm (cỗ cúng) và không gian tổ chức.
1. Bữa cơm cúng (Cỗ cúng đám giỗ)
Thực đơn cho đám giỗ tại Nhật Bản có một quy tắc vàng mà bất kỳ ai tham gia tổ chức cũng phải ghi nhớ: tuyệt đối không sử dụng các món ăn có gai nhọn hoặc mang ý nghĩa chia cắt.
Các món ăn kiêng kỵ:
- Món cơm: Người Nhật không dùng cơm trộn (Chirashi sushi) hay cơm cuộn (Onigiri) trong đám giỗ. Lý do là hình dạng tròn của những viên cơm cuộn hoặc sự lộn xộn của cơm trộn được cho là sẽ khiến linh hồn người chết không thể về nhà hoặc gặp khó khăn trên đường đi.
- Món cá: Cá trích (Shime-saba) và Cá thu là những món bị cấm. Loại cá này có nhiều xương, ngụ ý “lời nói không hay” hoặc “rắc rối”. Trong ngày giỗ, người ta muốn mọi chuyện được suôn sẻ, không vướng bận.
- Món rau: Củ sen (Renkon) là loại rau bị cấm tuyệt đối. Củ sen có nhiều lỗ, ngụ ý “đôi mắt nhìn thấy mọi thứ”, hoặc theo hướng tiêu cực là “dòm ngó, soi mói”. Điều này không phù hợp với không khí trang trọng của đám giỗ.
- Món canh: Canh rau muống (Aojiru) cũng không được dùng vì rau muống có nhiều lá, ngụ ý “chuyện thị phi, đàm tiếu”.
Món ăn nên dùng:
- Thay vào đó, các món ăn thường được chuẩn bị là các món ninh hầm (Nimono) như cà rốt, khoai tây, konnyaku, các món chiên (Agemono), cá nướng, và các món ăn mang ý nghĩa may mắn, thịnh vượng.
- Sake (Rượu gạo) là thức uống không thể thiếu. Rượu sẽ được rót ra ba ly nhỏ đặt trước bàn thờ, tượng trưng cho việc mời thần linh, tổ tiên và ma quỷ cùng đến dự.
2. Chuẩn bị không gian và bàn thờ
Có thể bạn quan tâm: Ý Nghĩa Của Ngọn Đèn Dầu Trong Nghi Lễ Cúng Phật Và Cuộc Sống
Bàn thờ (Butsudan) là nơi linh thiêng nhất. Trước ngày giỗ, gia chủ sẽ lau dọn bàn thờ sạch sẽ. Trên bàn thờ, người ta đặt hoa tươi (thường là hoa cúc, không dùng hoa tulip hay hoa loa kèn vì tên gọi của chúng có thể mang ý nghĩa không tốt), nước lọc, và các món ăn đã được chuẩn bị.
Đặc biệt, người Nhật rất coi trọng việc không để thức ăn thừa trong ngày cúng giỗ. Vì vậy, họ thường chuẩn bị một lượng thức ăn vừa phải, hoặc nếu có thừa thì sẽ phân phát cho hàng xóm hoặc người thân ngay trong ngày. Ý nghĩa đằng sau là “tránh để lại sự rắc rối cho người đã khuất”.
Quy trình nghi lễ trong ngày giỗ
Một đám giỗ tại Nhật Bản thường diễn ra theo trình tự sau:
- Thắp hương (Oshoko): Gia chủ thắp hương trên bàn thờ. Khói hương nghi ngút được coi là cầu nối để thông tin đến thế giới tâm linh.
- Rót rượu (O-sake): Gia chủ rót rượu sake ra ba chiếc cốc nhỏ đặt trước di ảnh. Đây là nghi thức “Tam phân” (Sanbun no sake), chia rượu cho ba thế giới: thần linh, người đã khuất và ma quỷ.
- Cung kính (Okojō): Các thành viên trong gia đình sẽ cúi lạy trước bàn thờ. Nghi thức này thường được thực hiện hai lần, sau đó chắp tay và cúi đầu một lần nữa.
- Ăn uống và trò chuyện: Sau khi hoàn thành nghi lễ trên bàn thờ, mọi người sẽ di chuyển sang bàn ăn. Tại đây, không khí sẽ cởi mở hơn nhưng vẫn giữ sự lịch sự. Đây là lúc để các thành viên trong gia đình chia sẻ về cuộc sống, nhắc nhớ đến người đã khuất.
Văn hóa ứng xử trong đám giỗ
Điều làm nên sự khác biệt lớn nhất trong đám giỗ của người Nhật so với các nền văn hóa khác chính là văn hóa giao tiếp và ứng xử.
Có thể bạn quan tâm: Sổ Tay Du Kích: Kỹ Năng Sinh Tồn Khi Bị Bao Vây
1. Tránh những từ ngữ mang ý nghĩa tiêu cực
Trong ngày giỗ, người Nhật cực kỳ kiêng kỵ việc sử dụng các từ ngữ có liên quan đến sự lặp lại hoặc cái chết. Đây là một phần của tín ngưỡng “Tatari” (tránh điều dữ).
- Các từ cấm kỵ: Các từ như “lần nữa” (mata), “lần sau” (mata saigo), “liên tục” (tsuzuite), “phân chia” (wakeru), “tách rời” (hanareru) sẽ bị loại bỏ hoàn toàn khỏi cuộc trò chuyện. Ví dụ, thay vì nói “Hẹn gặp lại lần sau”, người ta sẽ nói “Hẹn gặp lại vào một dịp khác”.
- Nguyên nhân: Người Nhật tin rằng việc lặp lại những từ này có thể khiến linh hồn người đã khuất bị vướng lại, không thể siêu thoát, hoặc những điều không may sẽ lặp lại.
2. Phong tục tặng tiền (Okoden)
Sau khi bữa cơm cúng kết thúc, gia chủ sẽ chuẩn bị những phong bì nhỏ (thường là bạc hoặc vàng, nhưng tuyệt đối không dùng phong bì đỏ) để cảm ơn khách mời. Số tiền này không phải là tiền đi đám mà là “tiền cảm tạ” (Okoden).
- Số tiền: Tùy theo quan hệ và khả năng tài chính, số tiền thường từ 5.000 Yên đến 10.000 Yên.
- Ý nghĩa: Đây là một nghi thức “trao đổi” theo tín ngưỡng dân gian, ngụ ý rằng “đừng để lại rắc rối” (bất trắc) cho người đã khuất. Gia chủ muốn chia sẻ may mắn và nhận lại sự chúc phúc từ khách mời.
Các đám giỗ quan trọng trong năm
Có thể bạn quan tâm: Ý Nghĩa Của Hành Động “ngậm Bông Hoa Hồng Như Con Gà Cúng” Trong Văn Hóa Việt
Người Nhật không chỉ cúng giỗ một lần mà chia thành nhiều mốc thời gian khác nhau sau khi người thân qua đời:
- Tròn 1 năm (Tưởng忌 – Tsuki-ichi): Đây là đám giỗ đầu tiên, thường được tổ chức long trọng nhất.
- Tròn 3 năm (Chân Tưởng忌 – Shin-ichi): Rất quan trọng, đánh dấu linh hồn đã thực sự thoát khỏi trần thế.
- Tròn 7 năm (Nanajū-ichi): Ít quan trọng hơn nhưng vẫn được tổ chức.
- Ngày 49 ngày (Tưởng Tứ Thập Cửu – Shijūkunichi): Đây là cột mốc cực kỳ quan trọng trong Phật giáo, đánh dấu linh hồn qua 7 giai đoạn địa ngục và đầu thai.
So sánh với văn hóa cúng giỗ của người Việt
Để hiểu rõ hơn, chúng ta có thể so sánh một vài điểm khác biệt chính giữa cúng giỗ ở Nhật và ở Việt Nam:
| Tiêu chí | Văn hóa cúng giỗ tại Nhật Bản | Văn hóa cúng giỗ tại Việt Nam |
|---|---|---|
| Thời gian | Thường chỉ một ngày, tập trung vào bữa cơm thân mật. | Có thể kéo dài 1-3 ngày, tùy gia cảnh, có mâm cỗ lớn. |
| Món ăn | Tránh cơm trộn, cá trích, củ sen. Ưu tiên ninh hầm. | Có thể có xôi, gà, giò, nem… không kiêng khem nhiều về hình dạng. |
| Phong bì | Dùng phong bì màu bạc/vàng, gọi là “Okoden” (tiền cảm tạ). | Dùng phong bì đỏ (tiền phúng điếu). |
| Trò chuyện | Kiêng kỵ các từ “mata”, “wakeru”, tránh nói về sự lặp lại. | Tự do hơn, có thể nhắc lại kỷ niệm, không kiêng cữ ngôn từ gắt gao. |
| Bàn thờ | Đặt hoa cúc, nước, rượu sake. | Đặt hoa huệ, hoa cúc, trầu cau, nước, rượu. |
Kết luận
Người Nhật Bản cúng đám giỗ như thế nào? Câu trả lời là một quy trình mang tính tôn nghiêm, tinh tế và hàm chứa nhiều ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Từ việc chọn lựa món ăn không có gai nhọn, đến việc kiêng kỵ ngôn ngữ trong ngày lễ, tất cả đều hướng đến mục đích cuối cùng là thể hiện lòng thành kính, giúp linh hồn người đã khuất được an nghỉ và cầu mong sự bình an cho gia đình. Đây là một nét đẹp trong văn hóa ứng xử của người Nhật, xem trọng sự trọn vẹn và sự tôn trọng tuyệt đối đối với người đã khuất, được duy trì qua bao thế hệ. Thông qua chuaphatanlongthanh.com, chúng ta có thể thấy rằng mỗi nền văn hóa đều có những quy tắc riêng để thể hiện lòng hiếu kính, và việc hiểu rõ những quy tắc này giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về phong tục tập quán của con người xứ sở mặt trời mọc.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 12, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
