Rằm tháng Giêng, còn được gọi là Tết Thượng Nguyên, là một trong những ngày lễ quan trọng nhất trong năm của người Việt Nam. Đây không chỉ là dịp để con cháu thể hiện lòng thành kính với tổ tiên, thần linh mà còn là mong ước một năm mới an lành, thịnh vượng. Việc chuẩn bị mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng được xem là một nghi thức tâm linh không thể thiếu, thể hiện sự thành tâm và khéo léo của gia chủ. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ về những món ăn truyền thống bắt buộc phải có trên bàn cúng để mang lại ý nghĩa trọn vẹn. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết về các món ăn đặc trưng này, từ đó giúp bạn đọc có cái nhìn sâu sắc và chuẩn bị đúng cách cho ngày lễ trọng đại này.
Có thể bạn quan tâm: Cẩm Nang Về “những Bản Văn Cúng“: Vai Trò, Cấu Trúc Và Các Từ Phi Ngôn Ngữ Đặc Thù
Ý nghĩa của các món cúng rằm tháng Giêng
Việc chuẩn bị mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng không chỉ đơn thuần là sự bày biện các món ăn thông thường. Mỗi món ăn đều mang một ý nghĩa đặc biệt, là sự kết tinh giữa văn hóa ẩm thực và tín ngưỡng tâm linh của người Việt. Những món ăn này không chỉ dâng lên thần linh, tổ tiên mà còn là cách để gia đình sum vầy, quây quần bên nhau sau những ngày Tết bận rộn.
Mâm cỗ cúng gia tiên và quan thần linh
Theo quan niệm dân gian, mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng thường được chia làm hai phần chính: mâm cúng gia tiên và mâm cúng quan thần linh. Tuy nhiên, trong nhiều gia đình, hai mâm này có thể gộp lại nhưng vẫn phải đảm bảo đầy đủ các món ăn đặc trưng. Các món ăn trong mâm cỗ thường là những món ăn quen thuộc, mang hương vị quê hương, được chế biến công phu để thể hiện sự trân trọng.
Một trong những món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng là bánh chưng, bánh giầy. Đây là hai loại bánh đặc trưng của ngày Tết Nguyên Đán, nhưng vẫn được giữ lại cho đến rằm tháng Giêng để thể hiện sự kế thừa và trọn vẹn. Bánh chưng vuông tượng trưng cho Trời Đất, mang ý nghĩa của sự ấm no, đủ đầy. Bánh giầy tròn trắng ngần tượng trưng cho Trời, thể hiện sự tinh khiết và lòng thành kính. Sự kết hợp giữa bánh chưng và bánh giầy trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng không chỉ là nghi thức truyền thống mà còn là cách để con cháu nhớ về công lao sinh thành, dưỡng dục của tổ tiên.
Ngoài ra, xôi chè cũng là món ăn không thể thiếu. Xôi thường được đồ từ nếp thơm, có thể là xôi gấc với màu đỏ may mắn, hoặc xôi đỗ xanh thơm bùi. Chè thường là chè lam, chè kho, hoặc chè trôi nước, đều mang ý nghĩa cầu mong cho một năm mới trôi chảy, an lành. Món chè trôi nước với những viên bánh tròn trịa, nổi lơ lửng trong nước đường trong veo, tượng trưng cho sự viên mãn, sum vầy.
Các món ăn mặn dâng cúng
Bên cạnh các món chay, mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng không thể thiếu các món mặn. Các món mặn này thường là thịt lợn, cá, gà… được chế biến thành các món như: giò lụa, nem rán, gà luộc, canh măng, cá kho tộ… Tuy nhiên, theo quan niệm của nhiều người, vào ngày rằm tháng Giêng, đặc biệt là rằm tháng Giêng, nhiều gia đình chọn cúng chay để thể hiện sự tịnh tâm, hướng thiện. Dù là cúng chay hay mặn, thì các món ăn đều phải tươi ngon, được chế biến cẩn thận, không được để cháy hay hỏng.
Món giò lụa hay giò xào là một trong những món ăn truyền thống, dễ chế biến và phù hợp với không khí cúng bái. Thịt lợn sau khi luộc chín, xé nhỏ rồi nén chặt thành từng miếng, khi cắt ra có màu hồng nhạt, ăn giòn và thơm. Nem rán hay chả giò cũng là món ăn không thể thiếu, với lớp vỏ vàng giòn, nhân thịt và miến dong thơm ngon, là biểu tượng cho sự sum vầy, ấm no.
Canh măng là một trong những món canh không thể thiếu trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng. Măng khô ngâm mềm, hầm với xương hoặc chân giò, tạo thành nồi canh có vị ngọt thanh, cay cay của gừng, thơm của mắm. Món canh này không chỉ ngon mà còn có tác dụng giải ngấy sau khi ăn các món chiên rán.
Mâm ngũ quả và bánh kẹo
Mâm ngũ quả là một phần không thể thiếu trong bất kỳ mâm cỗ cúng nào của người Việt, và rằm tháng Giêng cũng không ngoại lệ. Mâm ngũ quả thường bao gồm 5 loại quả có màu sắc khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Các loại quả thường thấy là: chuối, bưởi, cam, quýt, táo, lê… Tùy vào từng vùng miền mà cách bày mâm ngũ quả có sự khác nhau, nhưng tựu chung lại đều mong muốn mang lại sự sung túc, may mắn cho gia đình.
Bên cạnh mâm ngũ quả, bánh kẹo cũng là phần không thể thiếu. Bánh kẹo thường được bày trên đĩa nhỏ, có thể là kẹo mứt, mứt dừa, mứt gừng… Mứt gừng có vị cay, ấm, tượng trưng cho sự nồng nàn, ấm áp trong tình cảm gia đình. Mứt dừa ngọt ngào, bùi bùi, là mong ước cho một năm mới ngọt ngào, hạnh phúc.
Có thể bạn quan tâm: Những Câu Thơ Cúng Giỗ Mẹ Hay, Ý Nghĩa Nhất
Những món ăn đặc trưng không thể bỏ qua
Dưới đây là chi tiết về những món ăn cụ thể mà bạn cần chuẩn bị cho mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng các món ăn này không chỉ giúp mâm cỗ trở nên trọn vẹn mà còn thể hiện sự thành tâm của gia chủ.
Bánh chưng, bánh giầy – Linh hồn của mâm cỗ
Bánh chưng và bánh giầy là hai loại bánh đặc trưng nhất trong ngày tết Nguyên Đán và rằm tháng Giêng. Bánh chưng vuông代表着 Trời Đất, là biểu tượng của sự bao la, rộng lớn. Bánh giầy tròn代表着 Trời, là biểu tượng của sự cao cả, bao quát. Sự kết hợp giữa hai loại bánh này trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng không chỉ là nghi thức mà còn là cách để con cháu nhớ về nguồn cội, tổ tiên.
Theo truyền thuyết, bánh chưng được tạo ra từ thời Hùng Vương thứ 6, do Lang Liêu dâng lên vua cha. Chiếc bánh chưng vuông đã thể hiện sự thông minh, sáng tạo và lòng hiếu thảo của người con trai út. Vì vậy, bánh chưng trở thành món ăn không thể thiếu trong ngày tết cổ truyền. Bánh giầy cũng có nguồn gốc từ tích này, là biểu tượng cho sự tinh khiết, mộc mạc.
Ngày nay, bánh chưng và bánh giầy có thể được mua sẵn ở ngoài thị trường, nhưng nhiều gia đình vẫn tự gói bánh chưng để giữ gìn truyền thống. Bánh chưng ngon phải có lá dong xanh, nếp nương thơm, đỗ xanh bùi, thịt lợn ba chỉ béo ngậy. Bánh giầy thì phải dẻo, mịn, có vị thơm của nếp, thường được rắc một lớp đậu xanh rang vàng ở trên.
Xôi chè – Thể hiện sự thành kính
Xôi chè là món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng. Xôi thường được đồ từ nếp thơm, có thể là xôi gấc với màu đỏ may mắn, xôi đỗ xanh thơm bùi, hoặc xôi vò với những hạt nếp tách rời, bùi và béo. Xôi gấc thường được dùng để cúng vào ngày rằm với ý nghĩa cầu mong cho công việc làm ăn thuận lợi, gặp nhiều may mắn.
Chè là món ăn ngọt, thường được nấu từ các nguyên liệu như đỗ xanh, khoai lang, bột nếp… Chè trôi nước là loại chè đặc trưng nhất, với những viên bánh tròn trịa, bên trong có nhân đỗ xanh, được bọc trong lớp bột nếp dẻo, luộc chín trong nước đường. Khi ăn, bánh trôi nước có vị ngọt thanh, dẻo thơm, là biểu tượng cho sự viên mãn, tròn đầy.
Ngoài chè trôi nước, các loại chè khác như chè lam, chè kho, chè đỗ đen… cũng có thể được dùng để cúng. Tuy nhiên, chè trôi nước vẫn là lựa chọn phổ biến nhất vì ý nghĩa đặc biệt của nó.
Giò lụa, nem rán – Món mặn truyền thống
Giò lụa và nem rán là hai món ăn mặn phổ biến trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng. Giò lụa được làm từ thịt lợn xay nhuyễn, trộn với gia vị, rồi nén chặt trong lá chuối và luộc chín. Giò lụa ngon phải có màu hồng nhạt, cắt ra có độ giòn, thơm và không bị bở.
Nem rán (hay chả giò) là món ăn được ưa chuộng trong các ngày lễ, tết. Nhân nem thường bao gồm thịt lợn xay, miến dong, mộc nhĩ, cà rốt, hành lá… được cuộn trong lớp vỏ bánh đa nem, chiên giòn. Nem rán có màu vàng ươm, giòn rụm, bên trong ngọt thơm, là món ăn hấp dẫn không thể thiếu.
Ngoài ra, trong mâm cỗ cúng rằm, nhiều gia đình còn có thể có thêm các món như: thịt lợn luộc, gà luộc, cá kho tộ… Tuy nhiên, giò lụa và nem rán vẫn là hai món chính, dễ chế biến và phù hợp với không khí cúng bái.
Có thể bạn quan tâm: Gợi Ý 7+ Mẫu Câu Thơ Cúng Giỗ Hay, Ý Nghĩa Dành Cho Các Dịp Linh Thiêng
Canh măng – Món canh không thể thiếu
Canh măng là một trong những món canh đặc trưng nhất trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng. Măng khô được ngâm nước cho mềm, rửa sạch, rồi hầm với xương lợn hoặc chân giò. Khi hầm, cần cho thêm một chút gừng để khử mùi và tạo vị cay ấm.
Canh măng có vị ngọt thanh từ xương, vị bùi của măng, cay cay của gừng, tạo thành một món canh ấm áp, phù hợp với không khí se lạnh của tháng Giêng. Món canh này không chỉ ngon mà còn có tác dụng giải ngấy sau khi ăn các món chiên rán như nem rán, giò xào.
Để có nồi canh măng ngon, cần chọn măng khô loại ngon, không bị mốc, hầm kỹ để măng mềm và thấm gia vị. Khi hầm, cần chú ý lửa nhỏ, hầm trong thời gian dài để nước canh trong và ngọt.
Mâm ngũ quả – Tượng trưng cho ngũ hành
Mâm ngũ quả là phần không thể thiếu trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng. Mâm ngũ quả thường bao gồm 5 loại quả có màu sắc khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành: Kim (màu trắng), Mộc (màu xanh), Thủy (màu đen), Hỏa (màu đỏ), Thổ (màu vàng). Các loại quả thường được chọn là: chuối (xanh), bưởi (vàng), cam (vàng), quýt (cam), táo (đỏ), lê (trắng)…
Mâm ngũ quả không chỉ để trang trí mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Nó thể hiện sự thành kính của con cháu đối với thần linh, tổ tiên, đồng thời cầu mong cho gia đình một năm mới sung túc, đủ đầy.
Cách bày mâm ngũ quả cũng cần tuân theo các quy tắc phong thủy. Quả lớn nhất thường được đặt ở dưới cùng, làm nền. Các quả nhỏ hơn được sắp xếp lên trên, tạo thành hình tháp hoặc hình chóp. Màu sắc cần được sắp xếp hài hòa, tạo nên một tổng thể bắt mắt.
Bánh kẹo, mứt – Món ăn ngày Tết
Bánh kẹo, mứt là phần không thể thiếu trong mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng. Bánh kẹo thường được bày trên đĩa nhỏ, có thể là kẹo mứt, mứt dừa, mứt gừng, mứt bí… Mứt gừng có vị cay, ấm, thường được dùng để uống cùng trà, là biểu tượng cho sự nồng nàn, ấm áp. Mứt dừa ngọt ngào, bùi bùi, là mong ước cho một năm mới甜蜜甜蜜 (ngọt ngào, hạnh phúc).
Bên cạnh mứt, các loại bánh quy, bánh xốp cũng có thể được dùng. Tuy nhiên, mứt vẫn là lựa chọn truyền thống và phù hợp nhất.
Các lưu ý khi chuẩn bị mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng
Để mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng được trọn vẹn, bạn cần lưu ý một số điểm sau:
Nguyên liệu tươi ngon
Có thể bạn quan tâm: Gợi Ý Những Bài Hát Ấm Cúng Về Mùa Đông Để Thêm Vào Danh Sách Phát Của Bạn
Tất cả các nguyên liệu dùng để chế biến mâm cỗ cúng đều phải tươi ngon, không được dùng đồ ôi thiu, kém chất lượng. Đây là cách thể hiện sự thành kính đối với thần linh, tổ tiên. Thịt lợn, cá, gà… phải chọn loại ngon, không bị bệnh. Rau củ quả phải tươi, không dập nát.
Việc chọn nguyên liệu tươi ngon không chỉ đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm mà còn giúp các món ăn trở nên hấp dẫn hơn. Khi dâng cúng, thần linh và tổ tiên sẽ phù hộ cho gia đình một năm mới mạnh khỏe, ấm no.
Chế biến cẩn thận
Các món ăn cần được chế biến cẩn thận, kỹ lưỡng. Thịt lợn luộc phải chín đều, không bị sống hay quá khô. Nem rán phải vàng giòn, không bị cháy. Canh măng phải hầm kỹ để măng mềm, nước trong.
Đặc biệt, khi chế biến, cần chú ý không để thức ăn bị cháy, khét. Theo quan niệm dân gian, đồ cúng bị cháy khét sẽ mang lại điềm không may cho gia đình. Vì vậy, cần kiểm soát lửa cẩn thận khi nấu nướng.
Trình bày mâm cỗ đẹp mắt
Mâm cỗ cúng không chỉ cần ngon mà còn phải đẹp mắt. Việc trình bày mâm cỗ thể hiện sự khéo léo và tinh tế của gia chủ. Các món ăn cần được sắp xếp hài hòa, màu sắc bắt mắt. Bánh chưng, bánh giầy cần được cắt đẹp,摆放整齐. Xôi chè cần được múc vào bát sạch, đẹp.
Mâm ngũ quả cần được sắp xếp cân đối, hài hòa về màu sắc. Bánh kẹo, mứt cần được bày trên đĩa nhỏ, xếp ngay ngắn. Một mâm cỗ đẹp mắt không chỉ làm hài lòng thần linh, tổ tiên mà còn khiến các thành viên trong gia đình cảm thấy vui vẻ, ấm cúng.
Thành tâm là trên hết
Dù mâm cỗ có sang trọng, đầy đủ đến đâu, thì thành tâm vẫn là yếu tố quan trọng nhất. Việc chuẩn bị mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng là cách để thể hiện lòng biết ơn, sự thành kính đối với thần linh, tổ tiên. Vì vậy, khi chuẩn bị, gia chủ cần làm bằng cả tấm lòng.
Ngoài ra, vào ngày rằm tháng Giêng, nhiều gia đình còn có tục lệ xông đất, xin xăm… Tuy nhiên, chuẩn bị mâm cỗ cúng đầy đủ, thành tâm vẫn là nghi thức quan trọng nhất.
Kết luận
Việc chuẩn bị những món phải có trong cúng rằm tháng Giêng không chỉ là việc làm đơn thuần mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Bánh chưng, bánh giầy, xôi chè, giò lụa, nem rán, canh măng, mâm ngũ quả và bánh kẹo mứt là những món ăn không thể thiếu, mỗi món đều mang một ý nghĩa riêng, thể hiện sự thành kính và mong ước của gia chủ. Hy vọng rằng những thông tin trong bài viết này sẽ giúp bạn đọc có thể chuẩn bị một mâm cỗ cúng rằm tháng Giêng trọn vẹn, ấm cúng và mang lại nhiều may mắn cho gia đình. Chúc bạn và gia đình có một ngày rằm tháng Giêng an lành, hạnh phúc.
Cập Nhật Lúc Tháng 1 12, 2026 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
