Không còn xa lạ gì với cụm từ bida, bi-a hay billiard tại Việt Nam, nhưng có bao nhiêu người thực sự hiểu rõ về nguồn gốc, lịch sử phát triển và các thể loại bida đa dạng trên thế giới? Cùng tìm hiểu sâu hơn về bộ môn thể thao trí tuệ và giải trí này qua bài viết dưới đây.
Có thể bạn quan tâm: Phật Thuyết A Di Đà Kinh Âm Hán: Bản Dịch, Ý Nghĩa Và Giá Trị Tâm Linh Sâu Sắc
Khái niệm cơ bản về Bida
Bida (hay bi-a, billiard) là một trò chơi với các quả bóng nhiều màu sắc. Người chơi sử dụng một cây gậy dài, thường gọi là cơ bida, để tác động lực lên các quả bóng trên một mặt bàn phẳng chuyên dụng gọi là bàn bida. Tùy vào từng thể loại bida mà có các cách tính điểm và luật chơi khác nhau. Người chơi nào ghi được nhiều điểm hơn hoặc đưa được nhiều bóng vào lỗ hơn sẽ giành chiến thắng.
Tại Việt Nam, từ “bida” phổ biến hơn cả. Điều này bắt nguồn từ thời kỳ Việt Nam thuộc Pháp, khi tiếng Pháp gọi là “Billiard”, đọc là /bijar/. Khi chuyển sang tiếng Việt, âm /jar/ được đọc gần giống như /da/ hoặc /gia/, từ đó hình thành từ “bida” để chỉ môn thể thao này tại Việt Nam.
Thông thường, trên bàn bida có 1 quả bóng trắng, gọi là bi cái. Người chơi phải dùng bi cái để tác động vào các bi khác trên bàn. Tùy vào thể loại bida mà số lượng và loại bi trên bàn sẽ khác nhau. Bằng những động tác khéo léo, người chơi sử dụng phần đầu nhỏ của chiếc gậy (cơ bida) để đẩy các quả bi trên bàn, khiến chúng tác động vào nhau hoặc rơi xuống các lỗ (nếu có) để tính điểm. Nếu người chơi không ghi được điểm ở lượt đánh, lượt chơi sẽ chuyển sang đối thủ. Cứ thế, ai có được nhiều điểm hoặc đưa được nhiều bi vào lỗ hơn sẽ chiến thắng.
Hành trình lịch sử của Bida
Thời kỳ sơ khai (khoảng năm 1340)
Nhiều tài liệu đã chỉ ra, bida được hình thành và xuất hiện vào những năm 1340 với nhiều cái tên khác nhau:
Có thể bạn quan tâm: Phật Thuyết Cứu Khổ Chân Kinh: Bạch Y Thần Chú Linh Nghiệm
- Pháp: Billiard
- Ý: Biglia
- Tây Ban Nha: Villota
- Anh: “Ball-yard” (trò chơi bi trên sân)
Bida – trò chơi của giới quý tộc
Thời kỳ đầu, bida là trò chơi giải trí chỉ dành cho giới quý tộc thượng lưu. Lúc đầu, trò chơi được chơi ngoài trời trên sân cỏ xanh, có hình thức khá giống với golf hiện đại. Người chơi sử dụng một chiếc gậy để đánh bi xuyên qua một khung sắt nhỏ dựng phía trước, với nhiều loại chướng ngại vật khác nhau. Người chiến thắng là người vượt qua toàn bộ các chướng ngại vật và đánh bi vượt qua khung sắt đầu tiên.
Sự phát triển và phổ biến
Trải qua nhiều lần thay đổi và cải tiến về kiểu dáng và cách chơi, bida đã dần dần phổ biến rộng rãi hơn ở nhiều quốc gia. Thành phần người chơi cũng trở nên đa dạng hơn, không còn giới hạn ở tầng lớp quý tộc.
Sự phát triển của các dụng cụ chơi Bida
Bàn bida
- Thời kỳ đầu: Bàn bida không được thiết kế hiện đại như ngày nay. Những “chướng ngại vật” được cắt trên mặt bàn, tạo thành các đường dẫn cho bi.
- Phát triển: Dần dần, bàn bida được cải tiến, thay đổi để tạo thế thuận lợi cho người chơi, đồng thời cách thức chơi cũng thay đổi theo. Từ bàn có chướng ngại vật, người ta chuyển sang bàn phẳng, sau đó là bàn có lỗ để bi có thể lăn vào.
Cơ bida (gậy bida)
- Thời kỳ đầu: Những chiếc gậy bida thời kỳ đầu cũng giống như gậy golf dùng trên sân cỏ. Tuy nhiên, điểm yếu của chiếc gậy này là khó điều khiển khi để bi lăn sát vào băng do đầu gậy có kích thước lớn.
- Cải tiến: Người ta đã nghĩ ra cách thiết kế cây gậy đầu nhỏ, thon dần từ cuối cho đến đầu, tạo thành hình dáng như ngày nay. Phần đầu gậy gọi là đầu cơ, phần cuối gậy là cán cơ.
- Hiện đại: Ngày nay, cơ bida có rất nhiều mẫu mã và cách thức hoàn thiện khác nhau như gậy gỗ sơn bóng, gậy bọc da, gậy cẩn đá trang trí… Giá thành của gậy cũng rất đa dạng, từ bình dân đến cao cấp, tùy theo mức độ hoàn thiện và vật liệu trang trí.
Bóng bida (bi bida)
- Thời kỳ đầu: Bi bida được làm bằng gỗ, sau khi đẽo gọt từ thanh gỗ lớn. Tuy nhiên, đặc điểm của bi làm bằng gỗ là khá nhẹ, không được đầm khi lăn, độ nảy khi va chạm và độ bền cũng không cao.
- Thế kỷ 20: Mới ra đời loại bi bida làm bằng đất sét nung với nhiều ưu điểm hơn như đầm khi lăn và độ bền khá cao so với bi gỗ.
- Hiện đại: Bi bida hiện nay thường được làm bằng nhựa tổng hợp (phenolic resin) hoặc thủy tinh, có độ chính xác cao, độ bền tốt và màu sắc đa dạng.
Bida du nhập vào Việt Nam
Mặc dù chưa có nghiên cứu nào xác định cụ thể thời gian chính xác, nhưng có một điều chắc chắn là bida đã du nhập vào Việt Nam từ thời kỳ Pháp thuộc, theo chân người Pháp đến Việt Nam và từ từ lan rộng ra các thành phần người Việt từ quý tộc, dân đô thị.
- Trước năm 1975: Bộ môn này đã rất phát triển tại miền Nam và xuất hiện tại nhiều đô thị, làng xã.
- TP.HCM: Có rất nhiều cơ thủ “một thời vang bóng” như: các ông Năm Thượng, Ba Y, Trần Vinh Hồng (Hồng Quốc Thanh), Chín Hồng (Đinh Phước Hồng), Bảy Hóa Thời, Long, Lê Phước Lợi…
- Hiện nay: Bida không chỉ đã gây dựng được nền móng phổ biến rộng rãi mà ngày càng được nhiều người tìm đến như một bộ môn giải trí hấp dẫn không chỉ ở miền Nam mà khắp cả nước.
Các loại hình Bida phổ biến
Bida không có lỗ (Bida Carom)
Bida không có lỗ, còn gọi là bida carom hay bida phăng, được chơi trên một mặt bàn phẳng không có lỗ. Loại hình này khá phổ biến, kích thước bàn thông dụng là 1.5m x 3m.
Các kiểu chơi chính trên bàn bida Carom
Bida Libre (Bida tự do)
- Cách chơi: Có 3 bi trên bàn, gồm 2 bi mục tiêu và 1 bi cái. Nhiệm vụ người chơi là đánh bi cái để trúng được 2 bi mục tiêu (trực tiếp hay gián tiếp đều được) là ghi được 1 điểm.
- Điểm số: Người chơi sẽ tiếp tục đánh nếu trước đó ghi điểm hoặc phải nhường lượt đánh cho đối thủ nếu đánh trượt hoặc phạm luật.
Bida 1 băng (Cushion Caroms)
- Cách chơi: Người chơi phải đánh bi cái vào cả hai bi đối tượng và đập vào đường biên ít nhất một lần trước khi bi thứ hai bị đánh trúng.
- Điểm số: Nếu làm được điều này, bạn sẽ có được 1 điểm; nếu không sẽ bị trừ một điểm. Người chơi đầu tiên đạt được số điểm đã thỏa thuận sẽ giành chiến thắng.
Bida 3 băng
- Cách chơi: Tương tự bida 1 băng, trong bida 3 băng, mục tiêu là đánh bật bi cái ra khỏi bi đối tượng và chạm với đường biên 3 lần trở lên trước khi chạm bi cuối cùng.
- Điểm số: Nếu thực hiện được, bạn sẽ ghi được 1 điểm. Người chơi nào đánh trượt, lượt đánh sẽ chuyển sang đối thủ, ai thắng được số điểm giao kèo trước tiên sẽ là người thắng chung cuộc.
Bida 4 bi
- Cách chơi: Trò chơi sử dụng hai quả bi màu đỏ và hai quả bi màu trắng để chơi. Một trong những quả bi màu trắng sẽ được đánh dấu để tạo sự khác biệt với các bi khác (có khi dùng luôn bi vàng để đánh dấu). Các cơ thủ thường sử dụng các quả bi có màu trắng (hoặc màu vàng) làm bi cái.
- Điểm số:
- Ghi được 1 điểm nếu bi cái tiếp xúc và bật lại trên bất kỳ hai trong 3 quả bi còn lại trên bàn.
- Ghi được 2 điểm nếu bi cái chạm vào toàn bộ ba bi còn lại.
- Không nhận được điểm và giao lượt cho người chơi tiếp theo nếu chỉ đánh 1 quả bi đối tượng.
Balkline
- Cách chơi: Balkline là một cụm từ chung dùng để mô tả bida carom được chơi với một bi màu đỏ và hai bi cái với bàn chơi không có túi. Để đạt điểm, bạn phải đánh trúng cả hai bi vật thể bằng bi cái chỉ sau một cú đánh.
Bida nghệ thuật
- Cách chơi: Người chơi thi đấu bằng cách đánh 76 cú với độ phức tạp khác nhau, thể hiện kỹ thuật và sự khéo léo.
Bida lỗ (Bida Pool)
Bida lỗ, hay còn được gọi là Pool Billiard hay Bida Pool, là loại hình phổ biến nhất hiện nay. Có nhiều cách chơi khác nhau.
Bida 8 bi (Bida sọc – trơn) – Eight-ball
- Cách chơi: Đây là loại được chơi phổ biến nhất đối với thể loại bida lỗ. Trên bàn có 1 bi cái màu trắng, 8 bi trơn đánh số 1-7 và 1 bi số 8 (bi đen), 8 bi sọc đánh số 9-15.
- Mục tiêu: Người chơi phải đưa nhóm bi của mình (sọc hoặc trơn) hết vào lỗ trước và khi đánh được bi số 8 vào lỗ sẽ giành chiến thắng. Lưu ý: Bi số 8 luôn luôn là bi cuối cùng đánh vào lỗ.
Bida 9 bi (Nine-ball)
- Cách chơi: Được chơi trên bàn bida sáu lỗ với 10 bi (1 bi cái và 9 bi mục tiêu). Các bi được xếp theo hình tứ giác.
- Mục tiêu: Người chơi cần đánh bi cái vào bi mục tiêu để đưa bi vào lỗ theo số thứ tự tăng dần (từ 1 đến 9). Người chơi nào đưa hết các bi vào lỗ sẽ thắng ván đấu.
Bida một túi (One pocket pool)
- Cách chơi: Khác với các loại bida khác, chỉ có 2 túi (2 lỗ) và mỗi người chơi có một lỗ được chỉ định.
- Mục tiêu: Mỗi khi người chơi đưa được bi vào lỗ của mình, và người đầu tiên đạt số điểm thỏa thuận là chiến thắng. Đưa bi vào sai túi là phạm lỗi, và ba lần phạm lỗi liên tục đồng nghĩa với việc đối phương sẽ chiến thắng trò chơi.
Bida Bank pool
- Cách chơi: Người chơi phải đánh bi vào góc băng trước khi vào lỗ.
- Mục tiêu: Người chơi đầu tiên đánh được 5 hoặc 8 quả bi vào trong túi sẽ chiến thắng.
Bida Straight pool
Có thể bạn quan tâm: Tìm Hiểu Toàn Tập Về Sự Tích Quan Âm Bồ Tát: Biểu Tượng Đại Từ Đại Bi
- Cách chơi: Bạn có thể đánh vào bất kỳ quả bi nào trên bàn để có được một số điểm đã định.
Snooker
- Cách chơi: Đây là một loại Bida có túi tương đối phổ biến hiện nay. Bộ môn này được chơi trên một bàn 6 túi có tổng chiều dài 12 feet (khoảng 3.66m) và chiều rộng 6 feet (khoảng 1.83m).
- Mục tiêu: Trò chơi bắt đầu với 1 bi cái, 21 quả bóng vật thể (15 bi đỏ và 6 bi màu). Mục đích là đưa vào lỗ tất cả các bi theo đúng thứ tự màu sắc. Mỗi màu của bi có một số điểm được chỉ định và người chơi nào có số điểm cao nhất sẽ chiến thắng.
Các giải đấu Bida uy tín mang tầm quốc tế
- Giải 9 bóng vô địch Mỹ mở rộng (U.S. Open Pool Championship): Được bắt đầu kể từ năm 1976, là một trong những danh hiệu được các cơ thủ khao khát nhận được trong bộ môn bida bỏ túi nói riêng và bida nói chung.
- U.S. Open Pocket Championship: Với kiểu chơi này mỗi người cơ thủ chỉ có cho mình một túi lưới duy nhất. Giải đấu được bắt đầu kể từ năm 1979.
- World Snooker Trick Shot Championship: Giải đấu được tổ chức từ năm 1991 và được chấm điểm bởi một nhóm các chuyên gia về bida.
- U.S. Open Straight Pool Championship
- U.S. Open Eight-ball Championship
- U.S. Open Ten-ball Championship
Kết luận
Bida là một môn thể thao trí tuệ, kết hợp giữa kỹ năng, chiến thuật và sự kiên nhẫn. Từ một trò chơi dành cho giới quý tộc, bida đã phát triển thành một môn thể thao giải trí phổ biến trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam. Với nhiều loại hình chơi khác nhau, từ bida carom không có lỗ đến bida pool có lỗ, người chơi có thể lựa chọn thể loại phù hợp với sở thích và kỹ năng của mình.
Dù là để giải trí, rèn luyện kỹ năng hay theo đuổi con đường chuyên nghiệp, bida luôn mang đến những trải nghiệm thú vị và bổ ích cho người chơi. Hi vọng bài viết này đã giúp bạn hiểu rõ hơn về lịch sử, các loại hình và cách chơi của môn thể thao đầy hấp dẫn này.
Có thể bạn quan tâm: Phật Học Là Gì: Khám Phá Bản Chất Toàn Diện Của Một Vị Phật
Cập Nhật Lúc Tháng 12 20, 2025 by Đội Ngũ Chùa Phật Ân
